Ныбэ А.
ЦIыфхэр ыкIи щыIэныгъэ гъогухэр. Лъэпкъ генеалогическэ чъыгхэу лIакъомэ ятарихъ къизыIотыкIыхэрэр лIэуж пчъагъэхэм атхыжьыгъэх, лIэшIэгъухэм къапхырыкIыгъэ къэбар гъэшIэгъоныбэмэ тащызыгъэгъуазэх.
Унагъо пэпчъ блэкIыгъэмрэ непэрэмрэ зэзыпхырэ лъэмыджэу плъытэми хъущт, лIэшIэгъубэхэр ахэм зэращалIэ, ежьхэм къанэсыжьыгъэхэр гукъэкIыжьэу къызэфаIотэжьых, агъэлъапIэх. Лъапсэм мэхьанэ езытырэ лIакъохэм, зитарихъ къэзыухъумагъэхэм джащ фэдэу IофыгъошIур лъагъэкIотэным, нахьыжъмэ анапэ тырамыхыным къакIэлъыкIорэ лIэужхэр афагъасэх. IофшIэным гъэхъагъэу ащашIыгъэхэр, лIыхъужъныгъэу зэрахьагъэхэр, ятэжъ пIашъэмэ шIэныгъэу къафыщанагъэр ны-тымэ ясабыйхэм ыкIи япхъорэлъфхэм арагъэшIэжьых, хъарзынэщэу зэIуагъэкIагъэм фагъэсакъых, зэрэхагъэхъощтым ыуж рагъэтых. Ащ фэдэу лъапсэм мэхьанэшхо езытэу щысэу ябгъэлъэгъун плъэкIыщтхэм ащыщ ТIэшъумэ яижъырэ адыгэ лIакъо, ащ къыхэкIыгъэхэр ащэпсэух хы ШIуцIэ Iушъом, Адыгеим, Къэбэртэе-Бэлъкъарым ыкIи IэкIыб хэгъэгу заулэхэм.КъежьапIэм укъикIымэ— Мы сурэтэу тиунэгъо хъарзынэщ къыхэтхыгъэм итхэр сятэжъэу ТIал Алый ыкъомрэ иунагъорэ, мыщ илъэсишъэм ехъу ыныбжь, — къыкIегъэтхъы къуаджэу Тхьагъапшъэ щыпсэурэ ТIэшъу Набый. — Сурэтым идэгъугъэ уигъэрэзэнэу щытыжьэп, ау ащ пае къэмынэу ар тэркIэ осэнчъэ дэд. ТилIакъо илIыкIохэр пштэхэмэ, ТIопсэ шъолъырым лъапсэр къыщежьэ. Сятэ, Мэджыд ТIал ыкъом къызэриIотэжьыгъэмкIэ, Кавказ заом ыпэкIэ, джырэ ТIуапсэ игупчэ бэдзэр зыдэщыIэм тилIэкъо унэ щытыгъ.
Набый иунагъо фэгъэхьыгъэ къэбарыр къеIуатэ. Ятэжъ пIашъэхэм къащырегъажьэшъ, анахьыкIэмэ анэсыжьэу къариIолIэн егъоты. ТIуапсэ ТIэшъумэ ялIэкъо чъыг Бгъэжьыным къыщежьэ, ащ къыкIэлъэкIо Теуцожьыр, ащ ыуж — Ашъэу, етIанэ — Ащэбаныкъо ыкIи Байхъун.— Тэ тикъутамэ Байхъун къытекIыгъ, ащ кIэлиплI иIагъ, — къеIуатэ ащ. — Кавказ заом ыуж анахьыжъэу Бгъэгъушъэ ШIоикъо щыпсэущтыгъ, Алый — Агуй, ХьахъуцIыкIу — Нэджыкъо, Мусэ — Афыпсыпэ. Ахэр зэкIэ янасыпкIэ псаоу заом къелыжьыгъэх.Унэгъо тхыгъэрТIэшъухэм ащыщ унэгъо заулэу къуаджэу ШIоикъо лъапсэр езыпхыгъагъэхэр Хэгъэгу зэошхом ыуж Шъачэ хэхьэрэ поселкэу Шэхапэм кIожьыгъагъэх, ахэм къакIэлъыкIогъэ лIэужхэр джырэ уахътэми ащ щэпсэух. Алый текIыгъэмэ «тхьэгъэпшъэ ТIэшъухэр» араIо, ХьахъуцIыкIум — «нэджыкъохэр», Мусэ — Адыгэ Республикэм, Тэхъутэмыкъое районым щыIэхэр…— Тэ зэкIэми тызэрэшIэх ыкIи игъорыгъоу тызэдэгущыIэх, тызэхахьэх, — къыкIегъэтхъы Набый. — ЗэIахьылныгъэм тыфэсакъы ыкIи тэгъэлъапIэ, ащ тетэу тауж къикIыхэрэри тэпIух.ТIэшъу Алый Кавказ заом ыуж Агуе дэтIысхьажьыгъагъ, фэшIыгъэу щытыгъ. ЛIэкъо чIыгоу, ТIэшъумэ яеу иIагъэм шъолъырышхо ыубытыщтыгъ: джырэ гъэстыныпхъэ игъэхъуапIэу «Роснефтым» ыкIи псыхъоу Агуе исэмэгубгъоу рекIокIырэм, адыгэ къуаджэу Агуй-Шапсыгъэм анэсыщтыгъ.Алый сабыищ ыпIугъ — Хьабиб, ТIал ыкIи Нэкъут. Хьабибэрэ Нэкъутэрэ ящыIэныгъэ гъогу зыфэдагъэр зыми къышIэжьрэп, ау Набый ятэжъэу хъурэ ТIэшъу ТIалэ фэгъэхьыгъэу къэбарыбэ къэнагъ. Ар 1864-рэ илъэсым къэхъугъ, кIэлэ 11 иIагъ: Мулэхъан, Индрыс, Мэджыд, Хьаджфатим (Сас), Масхьуд, Заид, Хъурет (Ефросинье), Мадинэ, Амырхъан, Нагъо ыкIи Нэфсэт, ахэм пхъорэлъф 37-рэ къакIэлъыкIуагъ, япхъорэлъфыжьхэр 200-м ехъугъэх.Я 19-рэ лIэшIэгъум ыкIэхэм адэжь, Алый мылъку дэгъу IэкIэлъэу щытыгъэти, ТIалэ Екатеринодар (джырэ Краснодар) егъакIо, илъэсипшIырэ ащ зыщеджэрэ ужым медрысэр къеухыжьы. Хы Iушъом щыпсэурэ шапсыгъэхэмкIэ апэрэу дин гъэсэныгъэ ыгъотыгъагъ. Ащ ыуж тым акъылышIо шъаор Санкт-Петербург егъакIо. Илъэсих тешIагъэу апшъэрэ дин гъэсэныгъэ зэрэзэригъэгъотыгъэр къэзыушыхьатырэ тхылъхэр ыIыгъхэу ащ ядэжь къегъэзэжьы. А лъэхъаным бэмэ ар афызэшIокIыщтыгъэп.— ТIалэ гъэсэныгъэшхо зиIэ цIыф къодыягъэп, ащ бэ ышIэн ылъэкIыщтыгъэр, гущыIэм пае, сыхьатхэр ышIыжьыщтыгъ, цэмэ яIазэщтыгъ, — къеIуатэ ТIэшъу Набый. — Тятэжъ истоматологическэ Iэдэ-уадэхэу цэхэр зэрэIуичыщтыгъэхэр джыри тиунэ зэрилъых.Кавказ заом ыуж ТIалэ Агуй-Шапсыгъэ щыпсэугъ, къоджэ мэщытым щылэжьагъ. Мы къуаджэр ары унагъор зыщишIагъэри. Иапэрэ шъхьэгъусэу Нэгъуцу Хьабибэ игъонэмысэу идунай ыхъожьыгъагъ, Индрысэрэ Мулихъанрэ къыфилъфыгъагъэх.— Уахътэ тешIагъэу Нэгъуцу Айщэт къыщэжьыгъ, ар сэ сянэжъ ары, — къеIуатэ Набый. — Бэ темышIэу сятэу Мэджыдэр къэхъугъ. Ау, гухэкI нахь мышIэми, илъэситIукIэ сянэжъи дунаим ехыжьыгъ. Ащ ыуж сятэжъ ящэнэрэу Бэушъэмэ япхъу къещэ. Ахэм лъфыгъэ зэдыряIагъэп. Бэрэ зэдыщыIэнхэу хъугъэп, ящэнэрэ шъхьэгъусэри малIэ. ТIалэ куоу хэгупшысыхьагъ: сыда арэущтэу зыкIэхъурэр? Сыда ишъхьэгъусэхэр зэрэлIэхэрэм иушъхьагъур? ИнэIуасэмэ ащыщ горэм къыриIуагъ чылэр зэблихъумэ зэрэнахьышIур, джырэкIэ зыщыпсэурэр унагъо ышIэным фытемыгъэпсыхьагъэу зэренэгуерэр. Джары, Хьаджыкъо Iоф щишIэнэу ТIалэ къызырагъэблагъэм бэрэ емыгупшысэу зыкIэкIожьыгъагъэр.Ащ яплIэнэрэу къыщищагъ, Шъхьабэ ШыпхъукIасэ шъхьэгъусэу щигъотыжьыгъ, сабыибгъуи къафэхъужьыгъ. Ахэм лIэужэу къакIэлъыкIуагъэхэр джы къызнэсыгъэм Хьаджыкъо щэпсэух.Лъэхъанхэр зэзыпхырэрДжыри революцием ыпэкIэ, Кавказ заом ыуж зэтырагъэпсыхьажьыгъэ къуаджэу Божьи Воды (Тхьагъапшъэ) мэщыт цIыкIу дашIыхьэгъагъ. А лъэхъаным ефэндэу псэупIэм дэсыгъэр АкIэгъу АлэцIыкIу арыгъэ. 1910-рэ илъэсым Тхьагъапшъэ къикIыхи лIыкIохэр зыхэт купышхо Хьаджыкъо къэкIогъагъ. Пащэу купым иIагъэр Хэшх Къырымчэрый (зэлъашIэрэ орэдыIоу Хэшх Казбек ят. — Н. А.), ахэр ары ТIэшъу ТIалэ Iимамэу якъуаджэ щылэжьэнэу зыгъэдэIуагъэхэр. Динлэжьымрэ иунагъорэ апае мэщытым пэмычыжьэу унэ щашIыгъагъ, бэ темышIэуи чIагъэхьажьыгъагъэх. Нахьыжъмэ къызэраIотэжьырэмкIэ, мэщытым хэтыгъ медрысэр, Шапсыгъэ ипсэупIабэхэм ащыщыбэ ащ щеджэщтыгъ.— Сятэу Мэджыдэ 1897-рэ илъэсым Хьаджыкъо къыщыхъугъ ыкIи илъэси 110-рэ къыгъэшIагъ, — къеIуатэ Набый. — Ащ сятэжъ ТIалэм фэгъэхьыгъэу бэ къысфиIотагъэр. Мэзаем и 3-м, 1930-рэ илъэсым политическэ нэшанэ хэлъэу Советскэ хабзэм пэшIуекIорэ псалъэхэр къышIыщтыгъэхэм фэдэу агъэмыси (зыгорэ фэтхэгъагъ), сятэжъ репрессием хэфагъ ыкIи ишъхьэгъусэрэ ежьыррэ ясабыйхэр ягъусэхэу Урал агъэкIогъагъэх. Сшымэ янэIосэ нэбгыритIоу Ростов-на-Дону щыпсэущтыгъэхэм яIэпыIэгъукIэ, ежьхэри зы лъэхъанэ репрессием хэфэгъагъэхэу щытыгъэти, письмэу зэхагъэуцуагъэм щыкIэдэущтыгъэх Iофым джыри зэ хэплъэжьынхэу, СССР-м и Апшъэрэ Совет ар агъэхьыгъагъ. Письмэу къаIукIагъэм итхагъэр шъыпкъэмэ къыщаушэтыжьынэу Москва къырагъэхьыкIи, къуаджэу Тхьагъапшъэ тхыгъэ къэкIогъагъ. Лъытэныгъэ зыфашIыхэу чылэм дэсмэ къэлэ шъхьаIэм аIопщыжьыгъ ТIалэ Алый ыкъом къэралыгъом пэшIуекIорэ Iоф зэримышIагъэр, политикэм зыкIи зэрэхэмытыгъэр. Ащ къыкIэлъыкIоу, 1938-рэ илъэсым ТIэшъумэ яунагъо къатIупщыжьыгъ, Нижний Тагил кIожьыгъэх. Ащ ехъулIэу ежь ТIалэ хымэ чIыпIэм дунаим щехыжьыгъагъ, Свердловскэ хэкум и Гаринскэ район икъуаджэхэм ащыщ щагъэтIылъыжьыгъ.Дзэм пае Iашэхэр къызщашIыщтыгъэ заводым икIалэхэр зэкIэ щылажьэщтыгъэх — джырэкIэ ар зэлъашIэрэ «Уралвагонзаводыр» ары, производствэм ипэрытыгъэх, ясурэтхэр Щытхъу Пхъэмбгъум пылъэгъагъэх — а къэбарыр къытфиIотагъ Мэджыдэ ышыпхъухэм ащыщэу Нэфсэт. Хэгъэгу зэошхор къызщежьэщт уахътэм ехъулIэу зэшыхэр къуаджэм къэкIожьыгъагъэх.Мэлылъфэгъум и 26-м, 1990-рэ илъэсым, ТIэшъу Набый зэрэкIэдэугъэм къыхэкIэу, ТIалэ Алый ыкъом иуголовнэIоф икIэрыкIэу хэплъэжьыгъэх: СССР-м и Апшъэрэ Совет и Президиум и УнашъокIэ ащ лажьэ имыIагъэу алъытагъ, реабилитацием хагъэфагъ.Нахьыжъмэ ялъэуж рыкIозэОшIэ-дэмышIэу щыIэныгъэм зи зэрэщымыхъурэм ицыхьэ телъ Набый. 1974-рэ илъэсым, дзэм къулыкъу щихьызэ, техническэ гъэсэныгъэ зэриIэр къыдалъыти, джа «Уралвагонзавод» дэдэу зэгорэм ТIэшъу ТIалэ икIалэхэр чанэу зыщылэжьагъэхэм, ятэу Мэджыди ахэм зэу ащыщыгъ, агъэкIогъагъ. Набый игуапэу ар ыгу къэкIыжьы: «а хъугъэ-шIагъэм гушхуагъэ къысхилъхьэгъагъ, ащ фэдэр пщыгъупшэн плъэкIырэп».Ныбэ Анзор.