ЗэлъашIэрэ шIэныгъэлэжьэу, адыгэ IорIуатэм иугъоякIоу, ушэтакIоу ыкIи къыдэгъэкIакIоу, адыгэхэм япшысэ эпос зэтезыгъэпсыхьажьыгъэу Хъут Щамсудинэ къызыхъугъэр илъэс 90-рэ мэхъу. КъыгъэшIагъэр илъэс 70-рэ, ау шIагъэу иIэр, щэIагъэу ыкIи лIыгъэу хэлъыгъэр бгъэшIагъо икъущтыгъ.
Ынэхэр узыщтыгъэх (ымылъэгъоуи хъугъагъэ), ау къиным зырыригъэкIыкIыгъэп, щэIэгъэшхо хэлъыгъ, зыфырикъужьыщтыгъ. ИкIэлэгъу-ныбжьыкIэгъум къыщегъэжьагъэу адыгэ IорIуатэм зыфигъэзэгъагъ, игъашIэ фольклорым епхыгъагъ.Щамсудинэ бэдзэогъум и 25-м, 1936-рэ илъэсым Теуцожь районым ит къуаджэу Джэджэхьаблэ къыщыхъугъ, щапIугъ, щеджагъ. КIалэм анахьэу адыгэ IорIуатэр шIу езыгъэлъэгъугъэр илъэси 100-м шъхьадэкIэу къэзыгъэшIэгъэ ятэжъэу Исхьакъ ары. Ар цIыф Iуш гъэшIэгъоныгъ, гулъытэ ини, гупшысэкIэ амали IэкIэлъыгъ, адыгэ IорIуатэм хэшIыкIышхо фыриIагъ: къэбарыжъхэр, таурыхъхэр, хъишъэхэр, сэмэркъэухэр, пшысэхэр, хырыхыхьэхэр бэу ышIэщтыгъэх, ихьакIэщ цIыфкIопIагъ. Щамсудин исабыигъо-кIэлэцIыкIугъо джа пстэумэ ахиубытагъ; зэхихыгъэу, ылъэгъугъэр ащ пытэу ыгу риубытэн ылъэкIыщтыгъ ыкIи а зэкIэми аготэу шIэныгъэ-гъэсэныгъи зэригъэгъотыгъ, лъэпкъ шIэныгъэ хьасэм игъорыгъоу хэуцуагъ, игупшысэ шэси чылэпхъэшIу къытыгъ. Щамсудин адыгэ IорIуатэм щэIэфэ дэлэжьагъ: ыугъоигъ, зэхифыгъ, хигъэхъуагъ.
1955-рэ илъэсым къоджэ гурыт еджапIэр тыжьын медалькIэ къыухыгъ. Апэ Краснодар дэт политехникумым чIэхьэгъагъ, ау ыгу римыхьэу къычIэкIыжьи, Адыгэ къэралыгъо кIэлэегъэджэ институтым филологиемкIэ ифакультет чIэхьажьыгъ, дэгъу дэдэу еджагъ, диплом плъыжькIэ къыухыгъ.Ащ пыдзагъэу, 1962-рэ илъэсым къыщегъэжьагъэу адыгабзэмрэ литературэмрэкIэ кIэлэегъаджэу Тэхъутэмыкъое гурыт еджапIэм, етIанэ хэку еджэпIэ-интернатым ыкIи кIэлэегъаджэхэм яшIэныгъэхэм зыщыхагъэхъорэ институтым методистэу Iоф ащишIагъ. Ахэм ауж Адыгэ шIэныгъэ-ушэтэкIо институтым Iухьагъ. Илъэси 4 фэдизым адыгэ IорIуатэмрэ литературэмрэкIэ секторым ипэщагъ. Щамсудинэ цIыфыгъэу, Iэдэбэу хэлъым диштэрэ шIэныгъэ-гъэсэныгъи къолъыгъ, наукэ хьасэм щылэжьэн амал зэрэIэкIэлъыри изэкIэупкIэгъэ-IушыгъэкIэ къыгъэлъэгъуагъ. Лъэпкъ IорIуатэр угъоигъэнымкIэ, зэгъэшIэгъэнымкIэ ыкIи зэрифэшъуашэу зэхэфыгъэнымкIэ Хъутым Iофышхо ылэжьыгъ, щэIэфэ адыгэ IорIуатэм дэлэжьагъ. Ащ шIэныгъэ-методологическэ шъуашэ фэшIыгъэныр фызэшIокIыгъ. IорIуатэхэр къыдэгъэкIыгъэнхэмкIэ Iофышхоу ылэжьыгъэм уасэ фэшIыгъуай. IорIуатэмрэ адыгэ литературэмрэ язытет гъэунэфыгъэнымкIэ тхылъхэм якъыдэгъэкIын Iоф мыпсынкIи Щамсудинэ ыпшъэ ифагъ. Джащ фэдэу адыгэ IорIуатэм ижанрэ зэфэшъхьафхэр къызэлъызыубытырэ IофшIагъэхэри проект гъэнэфагъэм телъытагъэу, том 12 хъоу къыдэгъэкIыгъэныр зэрищыкIагъэр кIигъэтхъыгъ; тхылъхэр зыфэдэщтхэр, гъэпсыкIэ-зэкIэлъыкIуакIэу яIэщтхэр ащ ыгъэнэфагъэх. Ащ елъытыгъэу «Адыгэ IорIуатэхэр» зыфиIорэ тхылъи 3-р къыдэкIыгъ, ахэм яя II-рэ томэу пшысэхэр къыздэхьагъэхэм Iоф дэзышIагъэр Щ. Хъутыр ары. БгъэшIагъо икъоу илъэпкъ шIоу филэжьырэр нэрылъэгъугъ ыкIи 1994-рэ илъэсым лъэпкъ IорIотэ шIэныгъэм иIахьышхоу хэлъым осэ ин къэралыгъом къыфишIыгъ — «Адыгэ Республикэм шIэныгъэмкIэ изаслуженнэ IофышIэшху» зыфиIорэ щытхъуцIэр къыфагъэшъошагъ. Щамсудинэ пшысэхэр, гущыIэжъхэр, хырыхыхьэхэр, къэбарыжъхэр зыдэт тхылъхэр къыдигъэкIыгъэх, зы фэгъэкIотэныгъэ ышъхьэкIэ зыфимышIэу, иадыгэ лъэпкъ IорIотэ шIэныгъэр фыкIиугъоягъ. Ащ епэсыгъэу шIэныгъэхэмкIэ Дунэе Адыгэ академием иакадемикэу хадзыгъагъ. ЛIым гушъхьэлэжьыгъэ IофшIэгъэ ин иI; а зэкIэми якъэугъоижьын-зэхэфынкIэ гъэзагъэу монографиехэр, адыгэ жэрыIо творчествэмкIэ тхыгъэхэр зыдэтхэ тхылъ пчъагъэ урысыбзэкIи адыгабзэкIи къыдигъэкIыгъ.Хъут Щамсудинэ IорIотэ шIэныгъэм ыгуи ыпси лъэшэу фэгъэзэгъагъ; Iоф ышIэу, гупшысэм зыщиIыгъым ар насыпышIуагъ пIон плъэкIыщт. Ежь Хъутхэм яунапчъэ хэткIи зэIухыгъэу Щамсудинэ игупшысэгъу-илэгъухэр бэрэ зэрэлъихьэщтыгъэхэми лIым иуз тырахыщтыгъ. Ежьыр пIомэ – лIыгъэшхо ыкIи щэIэгъэ мыухыжь хэлъыгъ. Узышхоу къегъурэм емылъытыгъэу, дунэе нэфыр ымылъэгъоу ар лIыгъэ-щэIагъэ хэлъэу адыгэ шIэныгъэ хьасэм щылэжьагъ. Гуманитар ушэтынхэмкIэ Адыгэ республикэ институтэу Т. КIэращэм ыцIэ зыхьырэм ишIэныгъэ IофышIэ шъхьэIагъ. Ащ ыцIэ Адыгеим имызакъоу, къош республикэхэм, Темыр Кавказым ыкIи Урысыем ичIыпIэ зэфэшъхьафхэм ащызэлъашIэщтыгъ.Щамсудинэ икIэсэ ыкIи илъэпIэ ныбджэгъу-гъусэгъухэр щыIэныгъэм щыриIагъэх: усэкIо-тхэкIо цIэрыIоу Къуекъо Налбый, филологие шIэныгъэхэмкIэ докторхэу Мамый Руслъан, ЩэшIэ Казбек, шIэныгъэлэжь-IорIотакIоу Шъхьаплъэкъо ГъучIыпс, Урысыем инароднэ сурэтышIэу Къат Теуцожь, нэмыкIхэри. Щамсудинэ унэгъо гупсэф тынч иIагъ: ишъхьэгъусэу Мэрэтыкъомэ япхъоу, филологэу Зоерэ ежьыррэ – Замирэрэ Тамарэрэ — пхъуитIу зэдапIугъ, зэдалэжьыгъ. Пхъу нахьыжъыр шIэныгъэлэжь, нахьыкIэр врач. Ахэм ятэ илъэуж нэф хагъэкIуакIэрэп, зэралъэкIэу цIыфыгъэ-адыгагъэкIэ лъагъэкIуатэ.Хъут Щамсудинэ илъэсипшI пчъагъэм лъэпкъ IорIуатэхэм адэлэжьагъ, гъогу афыхихыгъ, алъапсэ ыгъэпытагъ, зие адыгэ лъэпкъым фиухъумагъэх, ригъэгъотыжьыгъэх.Хъутым ищыIэныгъэ гъогу ыкIи итворческэ гупшысэ зынэсырэр къащиIотыкIыгъ иныбджэгъу-IофшIэгъугъэхэу, хьалэл-зафэхэу лIым имэфэ гомыIухэр къыфэзыгъэпсынкIэщтыгъэхэм, Мамый Руслъан итхылъхэу «Хъут Щамсудин», «Союз науки и мужества» зыфиIохэрэм.ШIэныгъэлэжьэу ЩэшIэ Казбек истатья зэфэшъхьафхэми, Щамсудин фэгъэхьыгъэ очеркэу «ЛIыгъэ» зыфиIоу гъэзетым къыщыхиутыгъагъэми лIыр лIэу зэрэлIэжьырэр къащиIотыкIыгъ.Зынахь лъапIэ щымыIэр уилъэпкъ пае узышъхьамысыжьэу, ущэIэфэ ащ уфэшъыпкъэу уфэлэжьэныр, ащкIэ пцIэ ныбжьырэу лъэпкъ тарихъым щыщ пшIыныр ары – къыдэхъугъ мы Iофышхор Хъутым. АдыгэлIым ыцIэ зыщыщ лъэпкъым икIас, илъапI; унэу Щамсудинэ иунагъокIэ зыщыпсэугъэм, шIэжьым ищысэу, мыжъобгъу къыщыфызэIуахыгъ; икъэлэмыпэ къыпыкIыгъэ гупшысэхэр лIэужхэм зэпырагъазэх, ахэм зэралъэкIэу хахъо афашIы. Уилъэпкъ уфэлэжьэныр – насыпыгъ. Непи игупшысэкIэ Хъут Щамсудин къытхэт.МамырыкъоНуриет.