Хъут Щамсудинэ цIэрэ шъхьэрэ зиIэ шIэныгъэлэжь нахьыжъмэ ащыщыгъ, илэжьыгъэ нэхъой цIыфыбэмэ анэсыгъ, сэри ахэм зэу сащыщ.
ЦIыфыр зыфэдэр къэзыгъэлъагъорэр Iоф зэришIэрэм, иконычIэ илъым язакъоп, «сыдэу щыт, сыд илIыIо-лIышIу» аIоу зыкIэупчIэхэкIэ, изытет, ицIыф гъэпсыкI, ишэн-хабзэ, иадыгагъэ фэдэхэр къырагъэубытых. Ары Щамсудинэ укъытегущыIэн хъумэ, щыIэныгъэм илъэныкъо зэфэшъхьафхэмкIэ укъызкIекIолIэн фаер, ежь ышъхьэкIэ къырыкIуагъэм, ыгъэхъагъэмэ язакъоп, мыщ блэкIыгъэр, хъугъэр, лъэпкъым къырыкIуагъэр, ыутхьабзыгъэр, идунэезэхашIэ ежь ыгуи ыпси пхырыкIыгъэхэу щытых. Джащ пае сэ «мыр ытхыгъ, мыр шIэныгъэлэжь Iофым хишIыхьагъ» сIоу сикъэбар зезгъэукIыхьырэп, ежь ылъапсэ нахь сфын.ТилIакъохэр дэгъоу зэрэшIэщтыгъэх, чылэ гъунэгъумэ адэсыгъэхэти, зэлъыкIощтыгъэх, зэхахьэщтыгъэх, чылитIумэ — Къунчыкъохьаблэрэ Джэджэхьаблэрэ — азыфагу икIэкIыпIэкIэ укъырыкIомэ, куогъу заул ныIэп илъыр (ащ фэдэ лъытакIэ адыгэмэ пасэм яIагъ, макъэр зынэсырэм фэдизэу). Хъут Исхьакъ, Щамсудинэ ятэжъ, лIыжъ тIысыжьыгъэу щытыгъ, илъэсишъэм ехъу къыгъэшIагъ, ау иакъыл пыч фэмыхъугъэу губзыгъэщтыгъ. ИхьакIэщ цIыф кIуапIэу щытыгъ, къэбарыжъэу, хъугъэ-шIагъэу ащ къыщаIуатэщтыгъэр бэ, шъэожъые Iэтахъоу Щамсудинэ хьакIэщ бгыкъужъыер ыIыгъэу бэрэ а лIыжъмэ ашъхьарытыгъ яфэIо-фашIэхэр афигъэцакIэу, къаIотагъэхэр ыгу риубытэщтыгъ, нэужым, шIэныгъэлэжь Iофым зызыфегъазэм, ахэр ары IэубытыпIэ фэхъужьыгъагъэхэр.Тятэжъхэу Къуекъо Мосэрэ Юнысрэ лIыжъыр агъэгъуащэщтыгъэп, ежьхэм ятэу Исмахьилэ Тыркуем къикIыжьи хэкужъым къызегъэзэжьым, анахь ыгъэблагъэу иIагъэмэ Хъут Исхьакъ ащыщыгъ. Ежь Исхьакъ заулэрэ Тыркуем кIогъагъэ, ары къэс тятэжъ IумыкIэу къэкIожьыгъэп, ахэм ящыIакIэ инэрылъэгъугъ, зэ ежьыми кощыжьын ыгу къызехьэм, къыфэзымыдагъэмэ, къыдезымыгъэштагъэмэ тятэжъ апэ итыгъ. Ежь цIыкIоу зыдыращыжьыгъагъэти, лIы хъуи, зэчъэпхъым, «пшыпхъоу къинагъэр къэщэжь» ыIуи ятэ хэкужъым къызегъакIом, ар Пэнэшъумэ къобын-шъэбын ахэхъухьагъэу щытыти, сыдэу хъумэ рищыжьыни, ежьыри егупшыс-егупшыси, хэкужъым къинэжьи, тэ тыкъыдэпщэхыжьыгъ.Нахьыжъмэ нахьыкIэхэр къалъыкIуагъэх, ахэри дахэу зэхэтыгъэх. Анахьэу зэпэблэгъэ дэдэ хъугъагъэхэр зэпкъэгъу-лъэгъухэу Щамсудинрэ Налбыйрэ (Щамсудинэ илъэситIукIэ нахьыжъыгъ), ядунае ахъожьыфэ зэныбджэгъу бэлахьыгъэх. Ахэр Джэджэхьэблэ еджапIэм щызэдеджэгъагъэх, ащыгъум Къунчыкъохьаблэ илъэсибл зэрэщырагъаджэщтыгъэхэр, еджэным Джэджэхьаблэ щыпадзэжьыщтыгъ.ЕтIанэ тэ такъылъыкIуагъ, яжьау сэри сычIэтыгъ, шIэныгъэлэжь Iофым, адыгэм идунэезэхашIэ, ылъапсэ зынэсырэр, адыгэ IорIуатэр нэмыкI лъэпкъымэ зэратекIырэр, афэдэ зышIырэр зэхэсфынхэмкIэ анахь зишIуагъэ къысэкIыгъэмэ Щамсудинэ ащыщыгъ. Мыдрэ тхэн-усэныр икъоу къысIэкIэхьанымкIэ тиунэкъощ Налбый ынаIэ къыстетыгъ.Хъут Исхьакъ фэдэ тэтэжъ губзыгъэ зиIэгъэ Щамсудинэ тыдэ кIожьыни, джары IорIуатэм хэщагъэ зыкIэхъугъэр, ар инаучнэ IофшIагъэмэ нафэу къахэщы. ТишIэныгъэлэжьхэу тапэ итыгъэхэм алэжьыгъэр бэ, Щамсудини ахэм ахэтыгъ, Кавказ имызакъоу, зэрэхэгъэгоу зыцIэ хэфытэгъэ фольклористмэ ахалъытэщтыгъ, IорIуатэм ижанрэ зэфэшъхьафмэ хэшIыкIышхо иIэу ащылажьэщтыгъ. Джы тинахьыжъ шIагъохэр зытекIыхэм, нахьыжъыгъор тэ къытаусэижьыгъ шъхьае, лъэшэу къытэонтэгъукIы, анахьэу ар къызхэкIырэр тызэупчIыжьын зэрэтимыIэжьыр ары. «УзэупчIын щымыIэмэ, паIор гъэтIыси еупчIыжь» аIо, ау адыгэ паIоми джы джэуап икъу едгъотылIэжьырэп. Щамсудинэ фэдэхэр тыухыгъэшъ…
Ахэм ялъэхъан IорIотэ угъоиным нахь игъэкIотыгъэу дэлажьэщтыгъэх, килограмм тIокIхэр къащэчэу магнитофоныжъхэр акIыб илъэу къоджэ-къуаджэу къакIухьэзэ угъуаещтыгъэх. Ащ фэдэу Щамсудинэ ыугъоигъэр бэ, ежь ышъхьэкIэ ахэм шIоу адэлэжьэжьыгъ, ау зынэсынэу игъо фимыфагъэу тихъарзынэщ чIэлъыр макIэп. Тапэ итыгъэмэ якон гушъхьэлэжьыгъэу рагъэкIугъэр джы тэ къытфагъэнагъ, тыщыкIэрэп, адыгэм иIуагъэу «уупщэрыхьын щыI, пщэрыхьащтыр ары тищыкIэгъэжьыр».Хъут Щамсудинэ цIыф гъэтIылъыгъэу, бэ ымыIоу, бэ ышIэу щытыгъ. ЛIыгъэнчъагъэп, къин ылъэгъуми къызхимыгъэщэу, щэIагъэ иIэу зэкIэ зэпичыщтыгъ. НыбжьыкIэу ынэ къыкIичэу ригъажьи, сыд рашIэфыгъэкIи ишIуагъэ къэмыкIоу зи ымылъэгъужьыхэ хъугъагъэ. «Щамсудинэ еIэзэнхэу Москва къызащэм, садэжь къыщыуцугъагъэх, — къытфиIотэгъагъ фольклорист цIэрыIоу, Москва шIэныгъэлэжьмэ я Академие щылажьэу Алла Алиевам. – Сэри, Щамсудини, Мамый Руслъани, ЩэшIэ Казбеки ренэу тызэфэсакъыжьэу, тызэрэлъытэу, тищыгъу-пIастэ зэхэлъэу егъашIэм къэтхьыгъ. Пшынахьыжъ Налбыйи бэрэ къытхахьэщтыгъ, кIэлэ Iушыгъ, акъылышIоу.Щамсудинэ IэзапIэм чIащи, джырэ зэ ауплъэкIужьынышъ, ащ ыуж ыпэ илъыр къытаIонэу тежэшъ, тызэхэт. Сыхьат заулэ тешIагъэу Iазэмэ «зи хэтшIыхьанэу амал тиIэп, сэкъат хъугъэ, ащ нахьыбэрэ ылъэгъужьыщтэп» заIом, ишъхьэгъусэ Зоерэ сэрырэ зызэтщэкIи нэпсыр зэткъухэу бэрэ тыгъыгъ. Адэ, хъулъфыгъэ кIалэ псаушхор джы щегъэжьагъэу хьафизэу хэтыщтмэ угу ымыгъэузы хъуна. Ау егъашIэм ежь зи къызхигъэщыгъэп, джа тикIэлэгъум, ипсаугъом зэрэщытыгъэм фэдэу зытигъэлъэгъущтыгъ. Ау чэщымрэ ежьыррэ язакъоу къызэфанэхэмэ, ыгу ихъыкIыгъэр хэти ригъэшIагъэп, зыдихьыжьыгъ…».Адыгэу хэт Iанэр зимыкIасэр, Щамсудинэ къешIэкIыгъэ ныбджэгъухэр бэрэ зэхэсыщтыгъэх. Нахьыбэм Щамсудинэ дэжь щызэрэугъоищтыгъэх, сэри сахафэу зэп къызэрэхэкIыгъэр. Хабзэр щызэрахьэу, шъабэу, шъырытэу гущыIэхэу, зэрыгущыIэхэрэр, аIорэр тыребгъатхэмэ, диссертацие шIагъо хэпшIыкIыжьынэу щытыгъ. ХьакIэщыжъым фэдагъ. ШъуашIэм иIашэр дыды, усакIом — ыжабз, тхакIом — икъэлэм, шIэныгъэлэжьым — ишIэныгъ, мыхэм ягулъытэ зынэсэу зытегущыIэщтыгъэхэр гъэшIэгъоныгъэ, акъыл зыхэпхынэу бэ зэхэтхыщтыгъэр. Джары Щамсудинэ ихьакIэщ зыфэдагъэр.ЕтIанэ «хьакIэхэр сэгъэкIотэжьых» ыIоти, къадикIыщтыгъ, унэ къуапэм щытхэу джыри рамыгъэкъугъэ къэбармэ апагъэщэжьыщтыгъ. Сыдэу щытми, зызэбгырыкIыжьхэкIэ, ишъэогъу кIасэу ШъхьаплIэкъо ГъучIыпсэрэ ежьыррэ пчыхьэшъхьэпэ чъыIэтагъэм щытезекIухьэщтыгъэх. МыгуIэхэу, дунаир яеу, щыкIагъэ зимыIэхэу, гупсэфэу зищыIэныгъэ кIэзыщырэмэ афэдагъэх. ГъучIыпси фольклорымкIэ диссертацие ытхынэу ригъэжьагъэти, мыщкIэ лъэшэу Щамсудинэ IэпыIэгъу къыфэхъущтыгъ. Джащ фэдэу Цуякъо Нэфсэти Щамсудинэ дэжь секретарэу агъэкIуагъэти, Iофым хэблахьи, ащи наукэмкIэ зигъэзагъ, ахэм яIоф рагъэкъунымкIэ Щамсудинэ бэ ыпшъэ дэлъыгъэр.Уахътэ къакIуи, сэрырэ ГъучIыпсэрэ а зы мафэм Тбилиси тидиссертациехэр къыщыдгъэшъыпкъэжьынхэу гъогу тытехьагъ. Щамсудинэ ГъучIыпсэ иоппонент, сэ — ХьэдэгъэлIэ Аскэр. Ар тапэ быбыгъэ Iоф иIэти. МэшIокум тызэдисых. Гъогу техьэрэр зыдежьагъэм нэсыным пае уфэхъохъон фаеба, Iанэри зэгъэпэшыгъ, Щамсудинэ тхьаматэ, дахэу тызэхэс. Джаущтэу Адлер тыблэкIи Абхъаз чIыгум тихьагъ.— Джы къэсIощтым шъукъедэIу, — ыIуагъ Щамсудинэ. – Мы чIыпIэм щегъэжьагъэу Тбилиси тынэсэу, тыщыIэу, къэдгъэзэжьэу мыщ тыкъэсыжьыфэ нэс адыгэ дэй щыIэп. Шъуятэ-шъуянэ ымыукIыгъэмэ, хэти дэйкIэ игъугъу шъушIыщтэп. Мы тыздакIорэмэ егъашIэм хэти пфаубыщтэп, зэкIэ щэкIэ гъэпскIыгъэхэу къагъэлъэгъощт. Тэ, адыгэхэмкIэ, ежьхэр Тхьэм фэдэу къытэплъых, черкес пIомэ, къэтэджых, арышъ, тэри зэкIэри тыдэгъу…Нэужым ГъучIыпси, сэри тиIофхэр дахэу зэшIокIыхи, аспирантмэ яшхапIэ Iэнэ шыгъэ къыщызэIутхыгъ. Диссертационнэ советым хэтхэр, оппонентхэр, Шота Руставели ыцIэ зыхьырэ институтэу тызэпхыгъагъэм иIофышIэхэр едгъэблагъэхи, тызэхэсыгъ. ХьэдэгъэлIэ Аскэр гущыIэ къыратыгъэти, дэгъоу къэхъохъугъ, ежьхэми ащытхъугъ, тэтиехэми ядэгъу ыIуагъ. А лъэхъаным, гукъао мэхъуми, Аскэр докторскэ диссертациеу мыщ ыпэкIэ къыушыхьатыжьыгъэр «къешъумыт» ыIуи ВАК-м фэтхэгъэ тишIэныгъэлэжь горэм анахь ишIум, иныбджэгъум фэдэу Аскэр къыщытхъугъ, мыщкIэ ежьыми Щамсудини ягупшысэхэр зэтефагъэх.Къэдгъэзэжьи Адлер тыкъызэсыжьым, Щамсудинэ Iанэр зэрещэти, къыIуагъ: «Джы тызтетыгъэм тытеуцожьын, тинысэ тыубын тыфит…». Джащ фэдэ гупшысэ икъу иIагъ Щамсудинэ. Бэ тиныбджэгъу нахьыжъ джыри къыфэпIонэу щыIэр, шъыпкъэныгъэрэ къэрарырэ егъашIэм афэныкъуагъэп, ау ежь джы тэ тыфэныкъоми, игущыIи иакъыли тыщэкIэми, шыкур илэжьыгъэшIу къэнагъэшъ. ЗэрэхъурэмкIэ, Щамсудинэ ихьакIэщ джыри щыI, ащ къэбарыр самэу щызэтелъ, иконычIи ушъагъэ. «Уижъ ыIорэр шIэ, уикIэ ышIырэр шхы» адыгэм ыIуагъэшъ, ищыкIэгъэжьыр нахьыжъ губзыгъэрэ кIэлэ нэутхэрэ, ахэм тащымыкIэмэ, адыгэ ябынкIэ тIотэжьын.КъуекъоАсфар.