Iэшъынэ А.
Ашъо джанэр — тарихъ чыжьэм къыхэнэгъэ пкъыгъу. Зэо-зэпэуцужь зэфэшъхьафхэм адыгэхэр ахэлажьэхэ зэхъум ар агъэфедэщтыгъ. Ашъо джанэр зыфэдагъэм, ар зэрэшIыгъэм фэгъэхьыгъэ къэбархэр къыднэсыжьыгъэх. ГущыIэм пае, ар Iэгубжым чIафэщтыгъэу къаIотэжьы. ЗекIо щыIэ зэпытыщтыгъэ адыгэхэм ар къямыхьы- лъэкIэу, къэштэгъошIу афэхъунэу щытыщтыгъ.
— Ашъо джанэр ижъыкIэ зэрэщытыгъэм фэдэу сэ джыдэдэм сфэгъэхъущтэп. Ащ пае тарихъэу пылъыр, ижъырэ шIыкIэу зэрэзэхадэщтыгъэр зэбгъэшIэнхэ фае. Ащи игъо сыфифэщт, ау джырэкIэ итеплъэу сэ слъэгъугъэр Iэрыфэгъу Iэмэ-псымэхэмкIэ кIэсшIыкIыжьы сшIоигъу, — еIо къамылапщэу, шыкIэпщынаоу, лъэпкъ ансамблэу «Джэныкъу» зыфиIорэм ипащэу Исуп Заур.Заур ашъо джанэ сыд фэдэу ышIыра? Мыулъыирэм фэдэ гъучIычыр ещэфы. Ар диаметрэкIэ миллиметрэ 1,4-рэ хъурэ гъучI хъураем пещыхьэшъ, нэужым хъурджэнэ цIыкIухэр ащ хешIыкIых. Апэ иIофшIэн мыщ фэдэу ригъэжьагъ, ау гъучIыч зэхэлъым джанэр нахь хьылъэ къешIы, ар къызэдэкIыжьы. Ащ къыхэкIэу нэужым зидиаметрэ миллиметрэ 1,6-р ыгъэфедэнэу рихъухьагъ. Ежь хъурджэнэ кIоцIым миллиметрибгъу илъыр.
— Ари сшIоиныщ. Сыда пIомэ, упхырэплъы. Ащ фэдэ гъуанэ зиIэм сыдэущтэу пкъыр ыухъумэщта, къэмапэр, щэбзащэр къыхэмыхьанхэу ары зытегъэпсыхьагъэр. Ащ къыхэкIэу сиIофшIэн зэрэлъызгъэкIотэщтым зэхъокIыныгъэхэр фэсшIыщтых. Джы хъурджэнэ кIоцIыр миллиметри 5 — 6-м нахь мыинэу згъэпсыщт, гъучIыр нахь зэхэсэу, нахь пытэу мэхъу, — къыхегъэщы сигущыIэгъу.Зы хъурджанэм етIани хъурджэниплI илъыжь, джаущтэу ашъо джанэр гъучIычкIэ зэхэдагъэ мэхъу. Пкъым дыригъажьэу зы Iахь IэпэIасэм ышIымэ, пигъэуцозэ, Iэгъуапи пшъапIи фишIыгъ. Джаущтэу, ашъо джанэр Заур гъучIычкIэ зэхехъэ.— ЕтIани ар нахь псынкIэным пае, чIыпIэхэу Iашэр нахь зынэмысыщтыр, гущыIэм пае, блыгучIэр е кIыбыр, нахь пIуакIэ ашIыщтыгъэх. Пкъышъолыр нахь зыщыфыкъошъущтхэр нахь жъгъэеу зэхадэщтыгъ, — къеIуатэ Заур.— Сыдэущтэу ашъо джанэм ишIын уфежьагъа?— Тичылэ щыщэу Даур Хъусен мыщ фэдэ иIэшIагъэ адыгэ къуаем ифестиваль апэ щыслъэгъугъ. Сыгу хэтIысхьэгъагъ. «Къыздэмыхъущтми, зэ сеплъын фае» сIуи, ыуж сихьэгъагъ. Мары, тхьаегъэпсэу, Хьасанэкъо Хьамеди къыздэIэпыIагъ. Изэрэщыти, зэрэзэхэлъми, епхьылIэн фэе Iэмэ-псымэхэми сащигъэгъозагъ. Къэбарэу пылъыр сшIапэрэп, сэ итеплъэ-Iуплъэ къезгъэубытынэу ары сызыпылъыр.— Тандж паIор сыда зыхэшIыкIыгъэр?
— Нахьыпэм е упкIэ ибзэгъагъ, е упкIэ паIо чIэлъыгъ. Тандж паIор зыщыпхымэ, шъхьэр пцIанэу къэмынэным тегъэпсыхьэгъагъ. Хьап-щыпхэр зыщащэрэ тучаным пхъэныIу къычIэсхыгъ. Ащ ыкIэ пысхыгъ, ежь згъэлагъэ, згъэжъыугъэ — джары паIоу пыслъхьагъэр зыхэсшIыкIыгъэр.— Лъэпкъ Iэмэ-псымэхэр огъэжъынчых, ижъырэ адыгэ орэдхэр къэоIох, джы мыщ фэдэ IэшIагъэм зыфэбгъэзагъ. Уфеджагъэу щыта?— Хьау, орэдыIонми, шыкIэпщынэми, кIэкIэу къэпIон хъумэ, джыдэдэм сшIэрэ Iоф зыпарэми сыфеджагъэп. Сэ юрист сэнэхьатыр къызIэкIэзгъэхьанэу Астрахань илъэситфэ сыщеджагъ. Ау сыгу мыщ щыIагъ. Сяти адыгэ Iэмэ-псымэ зэфэшъхьафхэм афэгъэзэгъагъ, кIэлэцIыкIу IыгъыпIэм сыкъырищыжьмэ культурэм и Унэ сыздищэщтыгъ. ЗэлъашIэщтыгъэ музыкантэу Тазэ Лъэустэнбый, нэмыкI орэдыIо бэлахьхэри къэслъэгъужьыгъэх. СицIыкIугъом щегъэжьагъэу мы «щыпсым» сыхэсэу къэсхьыгъ. Тянэ къысеIо: «Исупхэм алъэныкъокIэ узфэгъэзагъэр орэдыIоныр, Iэмэ-псымэхэм къягъэIогъэныр ары. ПIатIыкъохэм алъэныкъокIэ, сянэ ПIатIыкъомэ япхъу, IэпэIэсэныгъэр ары. Мы лIэкъуитIур зыщызэутэкIыгъэ чIыпIэр оры».Ашъо джанэр Заур ыухыпагъэп, ау теплъэр къызырегъэубытым, апэдэдэ зыщилъэгъугъэгъэ фестивалым иIэшIагъэ ыщэнэуи хъужьыгъэ. Ащ осэшхо щыфашIыгъ, нэмыкI Iофтхьабзэхэми нэужым IэпэIасэр арагъэблэгъагъ.— ТичылэлI горэм къысфиIотэжьыгъ зэгорэм ашъо джанэр ылъэгъугъагъэу. Пэсэ дэдэм ашIыщтыгъэм фэдэу коллекцие горэм хэлъыгъ. Пцэжъые пIуакIэм фэдэу гъучIэу зыхэшIыкIыгъэр щытыгъ. Зы ашъо джанэм, къызэраIотэжьрэмкIэ, хъурджэнэ мин 28-рэ хэхьэ. Къыщэчыщтыгъэр килограмми 4 — 5 ныIэп. Мыр охътэ кIэкIым пшIынэу щытмэ, гъукIэм IэпыIэгъухэри игъусэу дэлажьэщтыгъ. Нэбгырэ пчъагъэмэ гощыгъэу Iоф зэдашIэкIи, мэзибл — илъэс фэдизрэ джанэм ишIын текIуадэщтыгъэу къаIотэжьы, — еIо Заур.— Ащ ишIын уахъти, мылъкуи тефэщтыгъэр макIэп. Ащ къыхэкIэуи ашъо джанэр зэзгъэгъотын зылъэкIыщтыгъэхэр пщы, оркъ лIэкъо лъэшхэр арых. УасэкIэ былым Iэхъогъу псау зы ашъо джанэм тефэщтыгъ, — къыхегъэхъожьы адыгэ лъэпкъым итарихъ изэгъэшIэн пылъ Хьасанэкъо Хьамедэ.ЩымыIэжьым иашъо джанэ зэкIоцIащыхьажьыти, зэфэкъузыгъэу, цIыф ымыгъэфедэжьышъунэу ашIыти, дычIалъхьажьыщтыгъэу нахьыжъхэм къаIотэжьы.— Адыгэхэм ашъо джанэр къазIэкIэхьагъэр къэIогъуае. Нарт къэбархэми ахэт. Ау пасэм ар зыхашIыкIыщтыгъэр быгъушъо. «Ашъор» арыба къыздикIырэр, — еIо ЗаурТарихъым изэгъэшIэн Заур нахь коу зыхэхьэм, ашъо джанэм бгырыпх телъыщтыгъэу къыфаIотагъ. Ар зыфэдагъэр зэригъэлъэгъунэуи шапсыгъэ лъэныкъо кIогъагъэ. ЕтIани кIакIом пае шIохэдзапIэхэр фашIыщтыгъэх. Шым тесэу чъэрэм ар къытемызынэу.— Удэлажьэ къэс къулаиныгъэр нахь къэуубытыщт. Джы ижъыкIэ ашъо джанэр зэрэщытыгъэм нахь сытехьэу сшIы сшIоигъу. Ащ пае, тарихъэу пылъым зыщыбгъэгъозэн фае. Мары Лъэпкъ музеими сыкIонэу зэзэгъыныгъэ адэсшIыгъ. Ащ имызакъоу, гъучIым нахь тэрэзэу узэрэдэлэжьэщтым ищыкIэгъэ Iэмэ-псымэхэри зэзгъэгъоты сшIоигъу. Хъурджанэу джанэр зэрэзэхэлъым иегъэжьапIи иухыпIи зэхэмышIыкIэу зэрагъэкIущтыгъ. КъаIотэжьы, адыгэ ашъо джэнэ шъыпкъэр шкIэм тебдзэу уеомэ, кIоцIыримыутышъоу зэрэщытыгъэр. Джащ фэдэ IэпэIэсэныгъэм сынэсы сшIоигъу, — зыкIэхъопсырэмкIэ къыддэгощагъ Заур.ГъэшIэгъоны, зы пкъыгъом изэгъэшIэн цIыфыр зыфежьэкIэ, къыпыкIырэ Iофым лъэпкъым итарихъ регъашIэ. «Теплъэ къодыер ары ныIэп къэзгъэлъэгъощтыр» ыIозэ, нахь куоу ижъырэ дунаим Исуп Заур хищагъ.Цэй Замир.