Абрэдж А. ихъарзынэщ
Филологие шIэныгъэхэмкIэ докторэу, Адыгэ къэралыгъо университетым бзэшIэныгъэмкIэ икафедрэ ипрофессорэу, Урысыем апшъэрэ гъэсэныгъэмкIэ иIофышIэ гъэшIуагъэу, УФ-м иапшъэрэ еджапIэ изаслуженнэ IофышIэу, шIэныгъэхэмкIэ Дунэе Адыгэ Академием иакадемикэу Абрэдж Ачэрдан непэ къызыхъугъэ, ныбжь дахэ зыщынэсыгъэ маф.
Абрэдж Ачэрдан цIыфыгъэ Iэдэб дахэр, гъэсэныгъэ-шIэныгъэ дэгъур, сэнэхьат IэпэIэсэныгъэр, шъыпкъагъэр зишапхъэх, интеллигент шъыпкъ. ШIэныгъэ ыкIи педагогикэ IофшIагъэу иIэр Адыгэ Республикэм ианахь тын лъапIэу «Адыгеим и Щытхъузехь» зыфиIорэмкIэ хагъэунэфыкIыгъ. Адыгэ къэралыгъо университетым (Адыгэ къэралыгъо кIэлэегъэджэ институтым) 1965-рэ илъэсым къыщегъэжьагъэу Iоф щешIэ — илъэс тIокIищ хъугъэу шIэныгъэр епхъы. Мы уахътэм щыщэу илъэси 10-м ар общэ языкознаниемкIэ кафедрэм ипэщагъ. Илъэс 20-м диссертационнэ Советым иученэ секретарыгъ. Ачэрдан зипэщэгъэ студент нэбгыри 10-мэ кандидатыцIэр къаухъумагъ.А.Н. Абрэджым «шIэныгъэр зиуцэIурэр» бэшIагъэ, ышIэрэм гъуни-нэзи иIэп, бзэшIэныгъэр лъэныкъуабэкIэ елэжьы: лексикологиер, лексикографиер, семасиологиер, этимологиер ыкIи гущыIэкъэхъукIэр. Ащ дэгъоу ешIэх адыгабзэр, урысыбзэр, грузиныбзэр, къэбэртэе-черкесыбзэхэр, инджылызыбзэм, арапыбзэм, тыркубзэм, урым ыкIи китаибзэхэм хэшIыкIышхо афыриI. Абрэджыр шIэныгъэ IофшIэгъэ 200 фэдизмэ яавтор, зэхэубытэгъэ адыгэ, кавказ ыкIи урыс бзэшIэныгъэхэм алъэныкъокIэ специалист ин.«Мыщ фэдиз гуфэбэныгъэу бзэхэм, гущыIэм, наукэм афыриIэр тыдэ къырихыгъа Ачэрдан, сыдэущтэу наукэм хэуцонэу, ар ылэжьынэу хъугъа?» пIомэ, кIэбгъэтхъын фае а зэкIэ иунагъо къыщежьагъэу, щыхапшагъэу зэрэщытыр. Ачэрдан ынэгу гукIэгъу-IэшIугъэм къызэлъигъэнэфэу ятэкIэ инэнэжъ дэхэIуалэрэ янэкIэ янэжъ Iуш дэдэрэ акъылыгъэ инэу акъолъыгъэр — апэрэр усэкIэ шIуфаIохэр къыпчъыхэу, дэкIо-бзэкIо IэпэIасэу, Iэзэгъу уцхэр ышIыхэу ыкIи ыгъэфедэхэу зэрэщытыгъэр, ежьыри ащ ыкокI исэу, ыбгъэ кIэлъэу илъэси 7 охъуфэ къызэрэрыкIуагъэр къыIотагъ. АдыгэхэмкIэ жабзэр, бзэр, гущыIэр мэхьанэшхо зиIагъэх сыдигъуи ыкIи зиIэх. «Дэгъу къэпIон плъэкIыщтэу жэм Iае къыдэмыгъэкI» аIо нахьыжъхэм. ПкIэнчъэуи аIуагъэп: «ГущыIэ дахэм блэр гъуанэм къырещы». Мы зэкIэми акIэдэIукIыщтыгъэ кIалэми пасэу игулъытэ гущыIэм къыгъэущыгъ.
Наукэм фэкIощт ыкIи пытэу ащ хэуцощт кIалэм ыцIи фэзыусыгъагъэр ятэкIэ инэнэжъ. ЯIахьыл Бэщыкъохэм адэжь хьакIапIэ кIуагъэу якIалэмэ ащыщ ащкIэ еджэхэу зэхихи, ыгу рихьыгъагъ. Ыкъо ибынхэм ацIэхэр зыми хэмыкIуакIэхэу, дахэхэу щытынхэм кIэхъопсыщтыгъ ыкIи къыдэхъугъ. Абхъазым къуаджэ Ачандара аIоу ит, ащ ылъапсэр къэкIырэ чъыгым ыцI; мы цIэр тIэкIу мэкъэ зэтекI иIэу — Ачэрдан — гъэпсыгъэ хъугъэ, ау къэнагъэр, чъыг лъэпсэ пытэм фэдэу, ар зыфаусыгъэм игъашIэ дахэу зызэридзыгъэр ары.Абрэдж Ачэрдан зэошхом иапэрэ илъэсым, бэдзэогъум и 24-м, 1941-рэ илъэсым къэхъугъ. Ятэу Нухьэ илIакъокIэ Пщыжъхьаблэ щыщ, щыпсэугъ, ау апэрэ сабыеу Ачэрдан илъэси 7 ыныбжьэу тыр Хьатыгъужъыкъуае колхоз тхьаматэу щагъэнафэ. Ялъфыгъэхэу Ачэрдан, Альмир (щыIэжьэп), ашыпхъу закъоу Зарэ (янэжъ Зэргуащ фиусыгъагъэр) ягъусэхэу къэкIожьхи, щэIэфэхэ Хьатыгъужъыкъуае щыпсэугъэх. Къоджэ гурыт еджапIэр Ачэрдан тыжьын медалькIэ 1958-рэ илъэсым къыухыгъ. ЯкIалэхэр еджэным фэщэгъагъэх, дэгъу дэдэу еджэщтыгъэх, ны-тыхэм лъэшэу ахэм анаIэ атетыгъ, щыIэныгъэ гъогу зафэ тырагъэуцуагъэх.Къоджэ еджапIэр къызеухым, Ачэрдан янэш шIэныгъэлэжьэу Аулъэ Казбек Лалыхъу ыкъом щысэ тырихэу Тбилисскэ къэралыгъо университетым икавказ къутамэ чIэхьагъ. 1963-рэ илъэсым ар дэгъу дэдэкIэ, 1968-м Грузием шIэныгъэхэмкIэ и Академие бзэшIэныгъэмкIэ и Институт иаспирантурэ къыухыгъэх. 1971-рэ илъэсым кандидат диссертациер темэу «Именные композиты в адыгейском языке» зыфиIорэмкIэ къыгъэшъыпкъагъ (инаучнэ Iэшъхьэтетыгъэр профессорэу Т.В. Рогава). Тбилисскэ лингвистическэ еджапIэу академикэу А.С. Чикобавэ шIэныгъэ лъэпсэ пытэ зыфишIыгъэм щеджэгъэ ныбжьыкIабэм Абрэджыр анахь лъэшэу, IэкIэлъ шIэныгъэ-амалхэмкIэ къахэщэу ащ ылъытэщтыгъ, Ачэрдани икIэлэегъэджэшхо къыгъэукIытэжьыгъэп, апшъэрэ еджэпIэшхом ишъыпкъэу щеджагъ, Iофышхо щилэжьыгъ. 2000-рэ илъэсым шIэныгъэхэмкIэ Урысые академием бзэшIэныгъэмкIэ и Институт А.Н. Абрэджым доктор диссертациер темэу «Названия растений в адыгейском языке: синхронно-диахронный анализ» зыфиIорэмкIэ (М. А. Къомафэр инаучнэ консультантыгъ) къыщигъэшъыпкъэжьыгъ.1986 — 1991-рэ илъэсхэм А.Н. Абрэджыр СССР-м гъэсэныгъэмкIэ и Министерствэ ыгъакIуи, урыс бзэшIэныгъэмкIэ кафедрэм идоцентэу къалэу Лейпциг дэт апшъэрэ еджапIэу К. Цеткин ыцIэ зыхьырэм Iоф къыщишIагъ: джырэ урысыбзэр ыкIи урысыбзэм итарихъ аригъашIэщтыгъ, ащ готэу Германием иапшъэрэ еджэпIэ зэфэшъхьафхэм лекциехэм къыщяджэщтыгъ. Iофышхоу щытхъу хэлъэу ылэжьырэм пае, ГДР-м ишIухьафтын анахь лъапIэу «Герой Труда ГДР» зыфиIорэр къыратынэу щытыгъ, ау Германием мы уахътэм зэхъокIыныгъэу щыкIуагъэм ыпкъ къикIэу медальхэр ыкIи орденхэр амытыжьхэ хъугъагъэх.Абрэдж Ачэрдан тиреспубликэ ибзэшIэныгъэлэжь шъхьаIэхэм ащыщ — шIэныгъэлэжь купэу Адыгеим филологиемкIэ изытет бгъу пчъагъэкIэ зыгъэунэфэу, ащ хахъоу иIэр кIэзыгъэтхъыхэрэм ахэт. Илъэс 60-у Iоф зишIэрэм Ачэрдан зэ наукэр ыгъэтIылъыгъэп, гуапэ хигъуатэу ащ дэлажьэ.А. Н. Абрэджым монографиитIу: «Названия растений в адыгейском языке: синхронно-диахронный анализ», «Исследования по лексике и словообразованию адыгейского языка» ыкIи «Урыс-адыгэ гущыIалъэр физиологическэ терминхэмкIэ», нэмыкIхэри къыдигъэкIыгъэх. Дунэе, Урысые ыкIи шъолъыр конференциехэм, симпозиумхэм доклад гъэшIэгъонхэр А. Абрэджым къащишIыгъэх.Ары, Абрэдж Ачэрдан ищыIэныгъэ зэрэщытэу (джырэ мафэхэм къанэсыжьэу) наукэм пытэу епхыгъ, фэгъэзагъ, бэ фызэшIокIыгъэр, къыдэхъугъэр, бзэшIэныгъэм игупшысэ ин хэхьагъ.Мы зэкIэми аготэу цIыф Iуш гъэсагъэу, шIэныгъэлэжьышхоу Абрэдж Ачэрдан унэгъо дахэ ышIагъ: ишъхьэгъусэу ЦокъэжъыIу Сафыетрэ (щыIэжьэп) ежьыррэ зы кIалэ зэдапIугъ. Къом икIэлэ цIыкIуитIу тыжъ Iуш дэдэр якIас, ежь Ачэрдан ахэр цIыфышIу хъунхэм кIэхъопсы, имафэхэр къыфагъэпсынкIэх.Абрэдж Ачэрдан цIыфыгъэ ин хэлъ, шъыпкъагъэ къолъ, иIорэ ишIэрэ зэтехьэх, иадыгэ лъэпкъ фэшъыпкъэу непэ къызнэсыгъэм наукэр елэжьы, Адыгэ къэралыгъо университетым щагъэшIорэ шIэныгъэлэжьышху. ИмэфэкI дахэу хигъэунэфыкIырэмкIэ тыгу къыддеIэу гушIогъуабэкIэ, тынчыныгъэ-гупсэфныгъэкIэ ыкIи а зэкIэми акIыIужьэу — псауныгъэкIэ тыфэлъаIо.Мамырыкъо Нуриет.