Iэшъынэ А.
Философие шIэныгъэхэмкIэ докторэу, шIэныгъэхэмкIэ Дунэе Адыгэ академием ивице-президентэу, Адыгэ научнэ гупчэм итхьаматэу, гуманитар ушэтынхэмкIэ Адыгэ республикэ институтэу КIэрэщэ Тембот ыцIэ зыхьырэм ипащэу ЛIыIужъу Адам Хъусен ыкъом ыныбжь илъэс 75-рэ мэхъу.
ЦIыфмэ ящыIэныгъэ гъогухэр зэфэдэхэп. Нэбгырэ пэпчъ щыIакIэ ыкIи гушъхьэ гъогоу къыкIурэр хэушъхьафыкIыгъ, хэдэным ишъхьафитныгъэ зыдиIыгъ. А лъэныкъомкIэ укъекIуалIэмэ, ЛIыIужъу Адамэ ищыIэныгъэ гъогу гъэшIэгъонэу ыкIи гъэсэпэтхыдабэ къызыхэпхынэу гъэпсыгъэ. Ар къызыхэкIырэр ищыIэкIэ— псэукIэ къэралыгъом иполитикэ-административнэ системэ зыщызэхъокIыгъэм, Адыгеим истатус зыщаIэтыгъэ уахътэм зэрэтефагъэр ары. Iо хэлъэп, ащ иIэпэIэсэныгъэ хигъэхъуагъ, ушэтынэу ащикIугъэхэм ащыпсыхьагъ.Политикэу ыкIи шIэныгъэлэжьэу Адам Хъусенэ ыкъор зыщыуцугъэ тарихъ зэманыр советскэм, етIанэ советскэ лъэхъан ужым атефэ.Политическэ ыкIи социальнэ-экономическэ чIыпIэу зэрыфагъэхэр куоу къызэрэгурыIощтыгъэхэм апкъ къикIыкIэ, къэралыгъо IофшIэнымрэ научнэ ушэтын Iофхэмрэ зэдигъэцэкIэнхэ ылъэкIыгъ.Джащ тетэу зимэфэкI непэ хэзыгъэунэфыкIырэм ищыIэныгъэ тарихъ хъугъэ-шIагъэхэмкIэ баигъэ, ащ хэтыгъэх социальнэ зэхъокIыныгъэхэр, культурнэ Iофыгъохэр.Адыгэ Республикэм икъэралыгъо гъэпсын зиIахьышхо хэзылъхьагъэхэм ЛIыIужъу Адам ащыщ. Республикэм ихэбзэгъэуцугъэхэр штэгъэнхэм ыкIи парламентаризмэм ылъапсэ гъэпытэгъэным ащ иIофшIэн япхыгъагъ. ЛIыIужъум системэ псаухэр ыгъэпсыгъэх, ахэр научнэ-гъэсэныгъэ ыкIи культурнэ-гъэсэныгъэ проектхэу адыгабзэм икъэухъумэнрэ хэхъоныгъэхэр егъэшIыгъэнхэмрэ афэгъэхьыгъагъэх.Илъэс зэфэшъхьафхэм Адам Хъусен ыкъом советскэ лъэхъаным ыуж урысые къэралыгъо IофышIэ чанэу зыкъыгъэлъэгъуагъ.Ар Урысыем социальнэ шIэныгъэхэмкIэ и Академие хэт, Адыгэ Республикэм и Апшъэрэ Совет иапэрэ тхьамат, Къэралыгъо Советым — Хасэм изэIукIэгъуищмэ ядепутат, Урысые Федерацием и Федеральнэ ЗэIукIэ ФедерациемкIэ и Совет 2001 — 2007-рэ илъэсхэм хэтыгъ, я 3-рэ класс зиIэ къэралыгъо упчIэжьэгъу, федеральнэ инспектор шъхьаIэу 2007 — 2016-рэ илъэсхэм Iоф ышIагъ.Къэралыгъо Iофхэмрэ научнэ IофшIэнымрэ зэрэзэдигъэцакIэхэрэм ишIуагъэкIэ ЛIыIужъу Адам къэралыгъо унашъохэу, хэбзэгъэуцугъэхэу аштэхэрэм научнэ лъапсэ афишIыщтыгъ, ащкIэ ахэр къаухъумэнхэ алъэкIыщтыгъэх. Нэужым нахь куоу мэхьанэ зэратырэмэ ащыщ философие ушэтыным Адам Хъусен ыкъом зырити, адыгэмэ ятарихъ, якультурэ, яныдэлъфыбзэ философиеу апылъыр зэригъэшIагъ.Мафэ къэс зыдэлэжьэжьыным зэрэпылъыр зы шэнышIоу ЛIыIужъу Адам егъашIэм хэлъ, джары иIэпэIэсэныгъэ хэзыгъахъорэри. А шэныр ары сыдигъокIи зымыгъэрэхьатырэр, джары 1991-рэ илъэсым гъэIорышIэнымкIэ Урысые академиеу Москва дэтым политологиемкIэ ифакультет, ащ къыкIэлъыкIоу 2001-рэ илъэсым Московскэ зэIухыгъэ социальнэ университетым июридическэ факультет къызкIиухыжьыгъэхэр.1995-рэ илъэсым ЛIыIужъу Адамэ философие шIэныгъэхэмкIэ кандидатскэ диссертациер Москва къыщиухъумагъ, ащ ыуж, илъэс 16 тешIэжьыгъэу, докторскэ диссертациер къыухъумэн ылъэкIыгъ.ЛIыIужъу Адам Хъусен ыкъор бэдзэогъум и 23-м, 1951-рэ илъэсым къуаджэу Тэхъутэмыкъуае щыпсэущтыгъэхэ Хъусенрэ Мариетрэ яунагъо къихъухьагъ. Зэфагъэ зыхэлъ IофшIэныр ылъапсэу зэрэщыIэр ары шъхьэкIэфэныгъэ Хъусен къызкIилэжьыгъагъэр (1925 — 1953-рэ илъ.), ащ Ростов-на-Дону дэтыгъэ финанс-экономическэ институтыр къыщиухыгъагъ ыкIи райфинотделым ипащэу Iоф ышIагъ. Янэ — Мариет Даутэ ыпхъум (1927 — 2010-рэ илъ.) Краснодарскэ къэралыгъо пединститутыр (джырэкIэ Пшызэ къэралыгъо университетыр) къыухыгъ, ащ къыкIэлъыкIоу Апшъэрэ партийнэ еджапIэм щеджагъ, район гъэзетым редакторэу Iоф щишIагъ, КПСС-м ирайком исекретарыгъ, гурыт еджапIэм ипэщагъ. Илъэс зэфэшъхьафхэм ащ IэнэтIабэ Адыгеим щиIыгъыгъ, ахэр общественнэ-политическэ ыкIи культурнэ щыIэкIэ-псэукIэмэ япхыгъагъэх.Мариет Даутэ ыпхъум икIалэ анахь шэнышIухэр хилъхьагъэх, пшъэдэкIыжьыр, зэфагъэр, шIушIэныр зыфэдэхэр ригъэшIагъэх. Ежь Мариет, а лъэхъаным щыIэгъэ бзылъфыгъэхэм афэдэу, зэоуж илъэсхэм якъиныгъохэр зэкIэ ыщэчыгъэх, гъогу хьылъэ къыкIугъ, арэу щытми, Адыгеим ыкIи игупсэ район ащыпсэухэрэм ялъытэныгъэшхо къылэжьыгъ.1968-рэ илъэсым ЛIыIужъур Пшызэ къэралыгъо университетым чIэхьэ. ЗэлъашIэрэ шIэныгъэлэжь-кIэлэегъаджэхэу езыгъаджэхэрэм щысэ атырехы. Ахэм ащыщыгъэх профессорэу Н. Ф. Яковлевыр, дунаим щызэлъашIэрэ IофшIэгъэшхоу «Алфавитым изэхэгъэуцуакIэ ихьисап формулэ» иавторыр.ЛIыIужъу Адам иIофшIэн иапэрэ едзыгъо (1976 — 1990-рэ илъ.) гъэсэныгъэм епхыгъэ Iофыгъохэм язэхэщэн фэгъэхьыгъагъ. А лъэхъаным ЛIыIужъум пшъэдэкIыжь зыпылъ IэнатIэхэр КПСС-м и Октябрьскэ райком щиIыгъыгъэх, пропагандэмкIэ отделым ипащэу ригъажьи Апэрэ секретарым нэсыгъагъ.БлэкIыгъэ лIэшIэгъум ия 80-рэ илъэсхэм якIэух, я 90-рэ илъэсхэм якъежьапIэхэм автономнэ хэкур, хэгъэгум иадрэ шъолъырхэм афэдэу, зэхъокIыныгъэхэм ахэфэгъагъ. Джа тарихъ зэманым къыщежьэ Адыгэ Республикэм игъэпсын зыщыкIуагъэр.Адам Хъусен ыкъор Адыгэ хэкум инароднэ депутатхэм я Совет идепутат анахь чанхэм ахэтэу чъэпыогъум и 5-м, 1990-рэ илъэсым РСФСР-м хэтэу Адыгэ Советскэ Социалистическэ Республикэр щыIэ зэрэхъугъэр къаIопщы.Суверенитетым фэгъэхьыгъэ Декларацием ипроектхэм атегущыIэхэрэм ЛIыIужъур ахэтыгъ, чанэу ахэлэжьагъ, республикэм иполитическэ системэ лъэпкъ лIыкIохэр хэгъэхьэгъэнхэм ыуж итыгъэх. Мэкъуогъум и 28-м, 1991-рэ илъэсым Адыгэ Республикэм икъэралыгъо суверенитет и Декларацие аштагъ, ар къэралыгъо хабзэм икъулыкъухэм ягъэпсынкIэ лъэпсэ пытэ хъугъагъэ.Чъэпыогъум и 25-м, 1991-рэ илъэсым народнэ депутатхэм я Совет ия 7-рэ сессие адыгэ ыкIи урыс лъэпкъхэм ялIыкIохэр зэфэдэу Адыгеим ипарламент къыщыгъэлъэгъогъэнхэм фэгъэхьыгъэ унашъор щаштэ. А сессие дэдэм республикэм игъэцэкIэкIо хабзэ ипащэ ихэдзынхэри щагъэнафэх.Тыгъэгъазэм, 1991-рэ илъэсым Адам Хъусен ыкъор Адыгеим и Апшъэрэ Совет депутатэу хадзы. Апэрэ сессиеу 1992-рэ илъэсым игъэтхапэ и 17 — 24-м кIуагъэм ЛIыIужъу Адамэ хэбзэгъэуцу органым итхьаматэу щыхадзыгъ. А уахътэм къыщыублагъэу ЛIыIужъу Адам Хъусен ыкъор хэлажьэзэ Адыгэ Республикэм икъэралыгъо тамыгъэхэр — быракъыр, гербыр ыкIи гимныр аштагъэх. Федеральнэ къулыкъухэмрэ федерацием исубъектхэмрэ аIэ къихьэрэ хабзэр зэрэгощыгъэщтым фэгъэхьыгъэ федеративнэ зэзэгъыныгъэм АР-м иапэрэ Президентэу Джарымэ Аслъанрэ ежьыррэ аIапэхэр кIэдзагъэх. Нэужым къэралыгъо политикэм епхыгъэ IофшIэнышхо ЛIыIужъу Адам ыгъэцэкIагъ: Адыгэ Республикэм и Конституцие ипроект дэлэжьэгъэныр, хэбзэгъэуцугъэхэм язэхэгъэуцон иIахь хилъхьаныр, Федеральнэ ЗэIукIэм ФедерациемкIэ и Совет Iоф щишIэныр.2007-рэ илъэсым итыгъэгъазэ къыщыублагъэу 2016-рэ илъэсым итыгъэгъазэ нэс А.Хъ. ЛIыIужъур УФ-м и Президент и Полномочнэ лIыкIоу Къыблэ федеральнэ шъолъырым щыIэм и Аппарат ифедеральнэ инспектор шъхьэIагъ.2017-рэ илъэсым игъэтхэпэ мазэ ар республикэм инаучнэ учреждение пэрытхэм ащыщым — гуманитар ушэтынхэмкIэ Адыгэ республикэ институтэу КIэрэщэ Тембот ыцIэ зыхьырэм пащэ фэхъугъ.Уахътэу тызхэтым къыгъэнэфэрэ Iофыгъохэм адэлэжьэгъэныр апшъэрэ пшъэрылъэу ЛIыIужъу Адам къыгъэнэфагъэх.Институтым иIофшIэн зэхапшIэу хэхъуагъ, научнэ ушэтынмэ ятематикэ зиушъомбгъугъ. Анахь гумэкIыгъохэм ащыщэу зыдэлажьэхэрэр адыгабзэм, адыгэ шэн-хабзэхэм якъэухъумэнрэ хэхъоныгъэхэр ягъэшIыгъэнымрэ, Адыгеим идемографическэ ыкIи иэкономическэ процессхэм Iоф адашIэ, шъолъырым лъэпкъ зекIоным щыпылъых, адыгэмэ яфольклор кIэн зэрагъашIэ ыкIи зэрагъэзафэ.ЛIыIужъу Адам иIофшIэнкIэ джыри зы лъэныкъо къыхэбгъэщын плъэкIыщт — археологие наукэм истатус Адыгеим щыгъэпсыжьыгъэныр. Археологиер фэшъхьаф наукэмэ зэрадэлажьэрэм ЛIыIужъум мэхьанэшхо реты: антропологием, остеологием, этнологием, дендрологием, палеоэкологием ыкIи лингвистикэм. Институтым ипащэ игукъэкIыкIэ научнэ IофшIагъэхэм ясборникэу «Адыгеим иархеологие иIофыгъохэр» зыфиIорэр къыдагъэкIэу аублагъ.Охътабэ тыримыгъашIэу, ЛIыIужъу Адам Хъусен ыкъом иунашъокIэ адыгабзэмрэ адыгэ культурэмрэ якъэухъумэн фэгъэхьыгъэ программэхэм адэлэжьэщт купхэр институтым щагъэнэфагъэх. ЗэкIэ проектмэ научнэ лъапсэ афашIыгъ. А проектмэ ащыщыбэм научнэ ыкIи общественнэ осэшхо къафашIыгъ. Институтым инаучнэ отделибгъу пэпчъ ащ фэдэ купхэр ащызэхащагъэх. Адыгабзэм иухъумэнрэ изыкъегъэIэтыжьынрэ апэрэ чIыпIэм агъэуцугъ.Гуманитар ушэтынхэмкIэ Адыгэ республикэ институтым Адыгеим и ЛIышъхьэу КъумпIыл Мурат игукъэкIыкIэ адыгабзэм икъэгъэнэжьын ыкIи хэхъоныгъэхэр егъэшIыгъэнхэм дэлэжьэщт Проектнэ офис къыщызэIуахыгъ. Ащ ЛIыIужъу Адам пащэ фэхъугъ.Проектэу «Адыгабзэм изэгъэшIэнкIэ гъэпсынкIагъэ курсхэр» агъэцакIэзэ, егъэджэн-методическэ комплексэу «Сыбзэ – сидунай» зыфиIорэр щыIэ зэрэхъугъэр зы щыс, ар Адыгеим икIэлэцIыкIу IыгъыпIэхэм къашъхьапэ. Джащ фэдэу мультимедийнэ проектэу «Веселая адыгейская азбука» зыфиIорэр зэхагъэуцуагъ.ЛIыIужъу Адам игукъэкIыкIэ яенэрэ илъэс хъугъэу Дунэе научнэ-методологическэ конференцие зэхащэ, ащ хэлажьэх Абхъазым, Тыркуем, Германием, США-м, Къэбэртэе-Бэлъкъарым, Къэрэщэе-Щэрджэсым, Дагъыстан ыкIи Адыгеим ащыщ шIэныгъэлэжьхэр.Анахь мэхьанэшхо зиIэ проектэу зыцIэ къепIон плъэкIыщтыр А. ЛIыIужъум бэмышIэу ыгъэцэкIагъ — «Адыгэ Хабзэ: морально-правовой кодекс адыгов» зыфиIорэ научнэ-гъэсэныгъэ тхылъышхор къыдигъэкIыгъ. ЗэкIэлъыкIокIэ мэхьанэ зиIэ научнэ IофшIагъэкIэ ар плъытэмэ хъущт.Гуманитар ушэтынхэмкIэ Адыгэ республикэ институтым щылажьэхэрэм тыгу къыддеIэу типащэ тыфэгушIо ыкIи псауныгъэ пытэ иIэнэу, игухэлъхэр къыдэхъунхэу, тапэкIэ джыри гъэхъагъэхэр ышIынхэу тыфэлъаIо!
Пэнэшъу Аскэр.ШIэныгъэлэжь.