ЗэгурыIоныгъэм ылъапсэхэр

Лъэпкъ зэпхыныгъэхэмкIэ Советэу Президентым дэжь щыIэм игукъэкIыкIэ мыгъэ Урысыем щыпсэурэ лъэпкъхэм языкIыныгъэ и Илъэсэу агъэнэфагъ. МэфэкI лъапсэу ащ фэхъугъэр 1612-рэ илъэсым ихъугъэ-шIагъэхэр ары, тихэгъэгу щыпсэурэ лъэпкъмэ зыкъаIэти, Мининымрэ Пожарскэмрэ япащэхэу Москва шъхьафит ашIыжьыгъагъ, польскэ-литовскэ техакIохэр рафыжьыгъагъэх.

А лIэужмэ язэпхыныгъэ непэрэ мафэхэм къанэсыжьэу зэпычыгъэ хъугъэп. Мы илъэсым апэрэу лъэпкъ цIыкIухэм я Мафэ мэлылъфэгъум и 29-м хагъэунэфыкIыгъ, джащ фэдэу Урысыем щыпсэурэ лъэпкъхэм яныдэлъфыбзэмэ я Мафэ зэлъашIэрэ тхакIоу Расул Гамзатовыр къызыхъугъэ мафэм, Iоныгъом и 8-м хагъэунэфыкIынэу тыраубытагъ. ЗэгурыIоныгъэу тихэгъэгу щыпсэурэ лъэпкъхэм азыфагу илъыр гъэпытэгъэнымкIэ лъэгъохэщхэу мы мэфэкI мафэхэр мэхъух. Урысыем и Правительствэ игъэкIотыгъэ федеральнэ программэу ыштагъэм шъолъырхэм яэкономическэ, социальнэ, гъэсэныгъэ ыкIи культурнэ лъэныкъохэр къыделъытэх. Президентым иунашъо­кIэ федеральнэ шапхъэм диштэрэ къэралыгъо къулыкъукIэу «Урысыем илъэпкъхэм я Унэ» зэхащагъ, ащ икъутамэхэр шъолъырмэ къащызэIуахыгъэх.

Лъэпкъыбэ зыщызэдэпсэурэ тиреспубликэ щызэхащэгъэ къулыкъум зыкIыныгъэм и Илъэс фэгъэхьыгъэ Iофтхьабзэхэр зэрэзэхэщэгъэщтхэр щагъэнэфагъэх. Iофыгъо шъхьаIэу ахэм къащыхагъэщыхэрэр: лъэпкъхэм якультурэ къэухъумэгъэныр ыкIи хахъохэр ягъэ­шIыгъэнхэр; лъэпкъ зэфэшъхьафхэм яшэн-хабзэхэм, яныдэлъфыбзэхэм шъхьэкIэфэныгъэ афягъэшIыгъэныр; лъэпкъ зэпэуцужьыныгъэм пэшIуекIогъэныр; кIэлэцIыкIухэмрэ ныбжьыкIэхэмрэ хэгъэгум ыкIи шъолъырэу зыщыпсэухэрэм арыгъэгушхогъэнхэр, ащ фэпIугъэнхэр.ЗэлъашIэрэ артистхэр, творческэ купхэр хэлажьэхэзэ республикэм щызэхащагъэх фестивалэу «Тэ — Урысыем тыринеущ!», «Адыгэ къуаем ифестиваль» Мыекъопэ районым, апэрэ гъомылэпхъэ фестивалэу «Зэкъошныгъэм иджэныкъу» зыфиIорэр Адыгэкъалэ. АР-м и ЛIышъхьэу КъумпIыл Муратэ мы Iофтхьабзэмэ къащыгущыIэзэ, хъугъэ-шIэгъэшхоу ахэр зэрэщытхэр, Адыгеим щыпсэурэ лъэпкъмэ якультурэ, яшэн-хабзэхэр зэрэзэрапхыхэрэр ыкIи гъунэгъу шъолъырмэ зэкъошныгъэ зэфыщытыкIэу адытиIэр гъэпытэгъэным зэрэфэIорышIэхэрэр хигъэунэфыкIыгъ.Непэ Урысыер чIыпIэ къызэрыкIоп зэрытыр: Украинэм инеонацистмэ апэшIуекIорэ хэушъхьафыкIыгъэ дзэ операциер макIо, джыри хэгъэгум инеущырэ мафэ обществэм изыкIыныгъэ елъытыгъэу хъугъэ. Пыйхэр ыуж итых тызэхагъэзыным, ащ пае экономическэ, информационнэ ыкIи террористическэ шIыкIэхэр агъэ­федэх. Ау ежьхэр зэремыжагъэхэу Iофыр мэхъу — щынагъом ыпашъхьэ цIыфхэр щызэкъоуцох. Апэрэ мафэхэм къащыублагъэу тидзэхэм IэпыIэгъу арагъэкIэу рагъэжьагъ. Нэбгырэ минишъэ пчъагъэ гуфакIо хъугъэх, ахэм шIушIэ IэпыIэгъур къаугъои, шэкI хъагъэхэр ахъых, щыгъын фабэхэр ыкIи гъомылапхъэхэр тидзэ­кIолIхэм афагъэхьых. Бизнесменхэм, IофышIэхэм дзэкIолIмэ яIэшэ-шъуашэхэр къызэращэфыщт ахъщэр къаугъои. Ахэм яунагъохэр зэрэчIамыдзыжьыгъэхэр зэхашIэ, зэрэхэгъэгоу ягупсэхэр лIыхъужъкIэ алъытэх, зэфэшъхьаф программэхэм ахагъафэх. НыбжьыкIэхэр ащ фэдэ Iофтхьабзэмэ зэрахэлажьэхэрэм гур къеIэты. КIэлэеджакIохэр дзэкIолIмэ афатхэх, студентмэ патриотическэ Iофтхьабзэхэр зэхащэх, гуфакIомэ ясатырхэм ахэуцох.

Урысыем ипащэхэм шъхьэихыгъэу къаIо: непэ къытпыщытыр кIочIэшхо зиIэ ыкIи мэхъэджагъэ зы­хэлъ пый, ащ узытекIошъущтыр узэкъотмэ ары. ХэушъхьафыкIыгъэ дзэ операцием зэгъусэхэу, зыч-зыпчэгъухэу хэлажьэх лъэпкъ зэфэшъхьафмэ ялIыкIохэр. Теубытагъэ хэлъэу ТекIоныгъэм тыфэкIо, тизыкIыныгъэ къэтэухъумэ ыкIи тэгъэпытэ!Украинэмрэ КъохьэпIэ хэгъэгухэмрэ щагъэзые тикультурэ, тыбзэ, титарихъ, лъэпкъхэм язэкъошныгъэ. Ащ къыгъэлъэгъуагъ мы гумэкIыгъом къэралыгъомрэ гражданскэ обществэмрэ екIолIэкIэ шъхьаф къыфагъотын зэрэфаер. Хэгъэгубэмэ урысыбзэкIэ ащамыгъэгущыIэнхэм кIуачIэу яIэр рахьылIэ. Урыс культурэм епхыгъэр зэкIэ агъэкIоды. Арышъ, урысыбзэм икъэбзагъэрэ лъэпкъ зэфэшъхьафхэм якультурэрэ къэ­ухъумэгъэнхэр мэхьанэшхо зиIэ стратегическэ пшъэрылъэу непэ къэуцу. ЕгъашIэм зэрэщытыгъэу, урысыбзэр ары тихэгъэгу щыпсэурэ лъэпкъхэр зэзыпхыхэрэр. Урыс псалъэм икультурэрэ бзэ политикэу Урысыем иIэмрэ бэкIэ ялъытыгъ лъэпкъ зэфэшъхьафхэу тикъэралыгъо щыпсэухэрэм яныдэлъфыбзэ зэраIулъы­щтым уахътэу ыкъудыищтыр. Урыс литературэмрэ искусствэмрэ урысыбзэу тIулъым тащегъэгъуазэ, дунэе классикэр зэдгъэшIэн амал ащ къытеты, шIэныгъэу, технологиеу ыкIи къэбарэу зэрэдунаеу ащагъэфедэрэмэ талъегъэIэсы. Джыри советскэ хабзэм илъэхъан, 1919-рэ илъэсым, ленинскэ декретэу «МышIэныгъэр РСФСР-м щыщыгъэзыегъэныр» зыфиIорэр къыдэкIыгъагъ, ини цIыкIуи партэмэ акIарагъэтIысхьэгъагъэх. Ащ къыкIэлъыкIоу, 1930-рэ илъэсым Унашъоу «ШIокI имыIэу егъэджэгъэнхэм фэгъэхьыгъ» зыфиIорэр къызыдэкIым, гъэсэныгъэм игъогукIэ лъэ­бэкъушхо адзыгъагъ, непэ къызнэсыгъэм а хэбзэ-­унашъом зэхъокIыныгъэхэр фашIыхэзэ, ащ тетэу мэпсэух.Зэхэпхын, зэбгъэшIэн, дунаир къыбгурыIон плъэ­кIыщт угущыIэзэ, уеджэзэ, ау уигупшысэхэр бгъэбаинхэм, уауж къикIырэ лIэужхэр зэрыгушхощтхэ кIэныр къафэбгъэнэным фэшI утхэн фае. Джары лъэпкъ шъолъырхэм урысыбзэм икъэбзагъэрэ зэдзэкIыжьын Iофымрэ мэхьанэшхо зыкIыщяттырэр.БлэкIыгъэ илъэсым имэзае Урысыем литературнэ Iофым екIолIакIэ къыфагъотыгъ. ТхакIохэм я Союз ипащэ зэблахъугъ. Аужырэ зэфэсэу Союзым зэхищэгъагъэм хэгъэгум иэкономическэ зытет ыкIи зэхъо­кIыныгъэу щыхъухэрэр къыдалъытэхи, ПоложениякIэ щаштагъ, ащ къыделъытэ Союзым зэрэхэхьащтхэ шIыкIэм зэблэхъуныгъэу фэхъугъэхэри. Джы тхакIохэм я Союз уаштэным пае идеологическэ гупшысэу уиIэр зэрагъэшIэщт ыкIи тхэн Iофыр уищыIэныгъэ шъып­къэу зэрэщытыр къэуушыхьатын фае. Джащ фэд, зэдзэкIын Iофми зэфэсым лъэшэу анаIэ щытырадзагъ, ащ нахь лъыплъэнхэу, зэрагъэфэнэу рахъухьагъ.Бзэ пэпчъ, ар зыIулъым ипчъагъэ елъытыгъэу уасэ фашIы, культурнэ кIэныр къызэриухъумэрэр зэхашIыкIы. Урысыбзэмрэ тхыбзэмрэ яшIуагъэкIэ Урысыем ыкIи зэрэдунаеу ащыпсэурэ лъэпкъхэм якультурэ, яшэн-хабзэхэм защытэгъэгъуазэ. Урысыбзэм ыпкъ къикIыкIэ тиорэдхэр, пшысэхэр, таурыхъыжъхэр, лIэшIэгъу пчъагъэхэм жэрыIо лъэпкъ творчествэмкIэ зэрагъэуIугъэхэр тикъушъхьэмэ ашъхьэдэкIыгъэх, шъолъырыкIэхэм алъыIэсыгъэх, Урысыешхом икультурэ щыщ Iахьэу хъугъэх. Лъэпкъ тхакIохэр, IотакIохэр, усакIохэр, литературнэ премиемэ ялауреатхэр щыIэх. Ахэм япроизведениехэм тихэгъэгуи IэкIыбыми ащеджэх, ащызэрадзэкIыжьых.ЗэдзэкIыжьыным ишIуагъэкIэ тисабыигъом Урысыешхор къытфэкIуагъ, ахэм ащыщыгъэх А. Пушкиным ыкIи М. Лермонтовым япроизведениехэу Мэщ­бэшIэ Исхьакъ зэридзэ­кIыжьыгъэхэр; Татарстаныр — М. Джалиль и «Моабитскэ тетрадь» зыфиIорэмкIэ, Дагъыстаныр — Р. Гамзатовым ыкIи Сулейман Стальскэм, Киргизиер — Ч. Айтматовым, Казахстан — Джамбул Джабаевым, Грузиер — Ш. Руставели, Белоруссиер — Я. Купалу ыкIи Я. Колас, Къэ­бэртэе-Бэлъкъарыр — А. КIыщэкъом ыкIи К. Кулиевым япроизведениехэмкIэ ыкIи нэмыкIыбэхэмкIэ. Зэ­дзэкIын Iофым ишIогъэшхо къэкIо, ар тилъэхъани тищыкIэгъэ шъыпкъ.Гражданскэ обществэм зыкIыныгъэ хэлъыным ыкIи художественнэ гущыIэм, анахьэу адыгабзэм, хэхъоныгъэ ягъэшIыгъэным алъэныкъокIэ литературэм мэхьанэшхо зэриIэр къагурыIозэ тиреспубликэ иIэшъхьэтетхэм ыкIи ежь ышъхьэкIэ КъумпIыл Мурат литературэмрэ искусствэмрэ IэпыIэгъу афэхъух. Программэ зэфэшъхьафхэр республикэм щэлажьэ; езыгъэжьэгъэкIэ творческэ IофышIэмэ апае зэнэкъокъухэр зэхащэх; произведение анахь дэгъухэр республикэм и Къэралыгъо премие къафагъэшъошэнэу къагъэлъагъох. Литературэмрэ искусствэмрэ алъэныкъокIэ IофшIагъэхэм нахь игъэ­кIотыгъэу цIыфхэр атегущыIэх, зэхэхьэ-зэхэгущыIэжь шъхьэихыгъэхэр тхылъеджапIэмэ ащызэхащэх, шъо­лъыр гъэзетхэм произведениемэ афэгъэхьыгъэ еплъыкIэ зэфэшъхьафхэр къащахаутых, телевидением ыкIи радиом программэхэр къатых. Республикэ тхылъ тедзапIэм Iоф ешIэ. УрысыбзэкIэ ыкIи адыгабзэкIэ литературнэ-художественнэ, кIэлэцIыкIу ыкIи общественнэ-политическэ журналхэр къыдэкIых. ТитхакIомэ япроизведениехэр цифрэм ралъхьэх, Интернетым ибгъотэщтых, адыгабзэр урысыбзэкIэ ыкIи нэмыкIыбзэхэмкIэ зэдзэкIыжьыгъэным ипрограмми мэлажьэ. Тхы­лъэу къыдэкIырэмэ лъэтегъэ­уцохэр афашIых, Лъэпкъ театрэм тиадыгэ тхакIомэ атхыгъэ пьесэхэмкIэ спектаклэхэр щагъэуцух.Зэфагъэ зыхэлъ литературэм пIуныгъэ мэхьанэу иIэр лъэш дэд. Шъугу къэжъугъэкIыжьых Матросовыр, Мересьевыр, Корчагиныр, Андыр­хъуаер, Космодемьянскаяр, Кошевоир, Болконскэр ыкIи нэмыкIхэр. Гушъхьэлэжьыгъэ лъэшэу произведениемэ ягерой шъхьаIэхэр тапашъхьэ къызэриуцохэрэр ыкIи тицIыкIугъом ахэм тазэрарыгушхощтыгъэр, япатриотизмагъэ щысэ зэратетхыщтыгъэр!Творческэ цIыфымкIэ гупшысэныр ренэу псынэкIэ­чъым фэд, игукъыдэчъхэу зэгурыIоныгъэм уфэзыщэхэрэм екIолIэкIэ зэфэшъхьафхэр къафегъоты. БлэкIыгъэм уитарихъ щыплъэгъужьынышъ, ащ хэбгъа­хъозэ ыпэкIэ лъыбгъэкIотэным пае лIэшIэгъу пчъагъэ­хэм зэтехъогъэ шIэжьым уфэсакъын ыкIи къэуухъумэн фае. ТхакIоу тхэмытыжьхэм аIапэкIэ тхыгъэхэр, ядокументхэр, ясурэтхэр къыщытыгъэхэу тхылъеджапIэмэ ащыгъэпсыгъэмэ афэшъхьафэу тиIа тэ республикэ литературнэ музей? ТиIа тэ С. Сихъум итхылъ закъо фэшъхьафэу публицистикэ? Е, гущыIэм пае, титхакIомэ тищыIэныгъэ щыщ дин Iахьыр сыдэущтэу къыраIотыкIыра: чыристаныр, ислъамыр, фэшъхьаф конфессиехэр.Тихэгъэгу щыпсэурэ лъэпкъмэ языкIыныгъэ бэкIэ зэрялъытыгъэр къыдгурыIозэ, тхакIохэм ыкIи зэдзэкIын Iофхэм япхыгъэ гумэкIыгъохэм нахь игъэкIотыгъэу нахьыжъхэм я Совет тащытегущыIэ.Игъо къэсыгъ Адыгэ Республикэм культурэмкIэ и Министерствэ, гъэсэныгъэмрэ шIэныгъэмрэкIэ Министерствэр, лъэпкъ IофхэмкIэ, IэкIыб къэралхэм ащыпсэурэ зэлъэпкъэгъухэм адыряIэ зэпхыныгъэхэмкIэ ыкIи къэбар жъугъэм иамалхэмкIэ Комитетыр, республикэм имуниципальнэ псэупIэхэр зэдегупшысэн­хэшъ, художественнэ зэдзэкIыным ижурнал тегущыIэнхэм, ар агъэпсыным, Адыгеим илъэпкъ литературнэ премие агъэнэфэным. Пшъэрылъышхохэм уанэсыным пае лъэпкъ общественнэ организациехэм ыкIи союзхэм, джащ фэдэу гушъхьэ-дин Iофхэм афэ­лажьэхэрэм я Положениехэм ахэIэзыхьажьынхэ ыкIи яIофшIэн зэхъокIыныгъэхэр фашIынхэ фае.ГъукIэлI Нурбый.Адыгэ Республикэм инахьыжъхэмя Совет и Тхьамат.