ЦIэ лъапIэр къылэжьыгъ

Теуцожь районым культурэм иунэу итхэм я Гупчэу Пэнэжьыкъуае дэтым ихудожественнэ пащэу Iэшъынэ Нэфсэт «Адыгэ Республикэм культурэмкIэ изаслуженнэ IофышI» зыфиIорэ цIэ лъапIэр къыфагъэшъошагъ.

Культурэм и Унэ иIофышIэхэм анахьэу анаIэ зытырагъэтырэр Iофтхьэбзэ гъэшIэгъонхэр зэхэщэгъэнхэр, творческэ купхэм яIофшIэн аужырэ шапхъэхэм адиштэрэ шIыкIэхэр ащыгъэфедэгъэнхэр ары.

Iэшъынэ Нэфсэт творческэ цIыф, илъэс 15-м ехъугъэу къыхихыгъэ сэнэхьатым фэшъыпкъэу рэлажьэ, Теуцожь районым икультурнэ щыIакIэ чанэу хэлажьэ. Ащ къызэрэтфиIотагъэмкIэ, культурэм и Унэ щылажьэхэрэм пшъэрылъ шъхьаIэу яIэр ныбжьыкIэхэмрэ нахьыжъхэмрэ яуахътэ шIуагъэ къытэу щагъэкIон амал ягъэгъотыгъэныр, лъэпкъым итарихъ икъэухъумэн, шэн-хабзэхэм якъызэтегъэ­нэн дэлэжьэнхэр ары.

Культурэм и Унэ творческэ гъэхъэгъэ­шIухэр ышIыхэзэ ыпэкIэ лъэкIуатэ. НыбжьыкIэхэр творческэ зэнэкъокъухэм, Iофтхьэбзэ зэфэшъхьафхэм чанэу ахэлажьэх. Агу рихьэу, фэчэфхэу кIэлэцIыкIухэр мы унэм къекIуалIэх. Нэфсэт зыдэлэжьэрэ творческэ купхэм зэнэ­къокъу зэфэшъхьафхэм текIоныгъэ къащыдахыгъ, федеральнэ уцугъохэм пчъагъэрэ анэсыгъэх. НыбжьыкIэхэм тикъэралыгъошхо щыпсэурэ цIыф лъэпкъхэм якультурэ шIу алъэгъуным, алъытэным фагъасэх.

Культурэм къызэрэфэкIуагъэр тигущыIэгъу къедгъэIотагъ.

— Адыгэ къэралыгъо университетыр къызысэухым, кIэлэегъаджэу илъэс заулэрэ сылэжьагъэу, сищыIэныгъэ зэхъо­кIыныгъэхэр фэхъугъэх, сиIофшIэн зэ­блэс­хъугъ, культурэм и Унэ Iоф щысшIэ­нэу сыкъырагъэблэгъагъ. Джащ дэжьым сызхэфэгъэ дунаир зэрэгъэшIэгъоныр къызгурыIуагъ ыкIи ащ епхыгъэ гъэсэныгъи зэзгъэгъотыжьыгъ. А лъэбэкъур зэрэсшIыгъэмкIэ сыкIэгъожьэу къыхэкIыгъэп. АщкIэ сыфэраз Теуцожь районым культурэмкIэ и ГъэIорышIапэ ипащэу Теуцожь Мариет. СшIэрэр сэзыгъэшIагъэри, сымышIэрэр сэзыгъэлъэгъугъэри Мариет ары. МэкIэ-макIэу культурэм иIофышIэ игъогу сытыригъэуцуагъ, къины­гъоу сапэкIэ къикIыхэрэри, зэрэзэшIос­хыщт шIыкIэри къысигъэлъэгъузэ непэ къызнэсыгъэм Iоф сэшIэ, — къеIуатэ Нэфсэт.

Культурэм и Гупчэ ихудожественнэ пащэ иIофшIэн зэпхыгъэр зы клуб за­къоп, культурэм иунэу районым итхэм зэкIэми ятворческэ IофшIэн епхыгъэу мэлажьэ. Район мэхьанэ зиIэ мэфэкI зэхахьэхэм ярегъэкIокIын, сценариехэм ятхын, отчетхэм яуплъэкIун ипшъэрылъ хэхьэх. IофшIэн пэпчъ ежь икъиныгъо Iахь хэлъ, ау Iофэу узпылъыр шIу плъэгъоу, угу фызэIухыгъэ зыхъукIэ, зэкIэри псынкIэу къыпщэхъу, гухахъо хэогъуатэ. УиIофшIэн гухахъо хэмыгъуатэрэмэ оуиеп ар.

— СищыIэныгъэ зэрэпсаоу культурэм епхыгъ. IофшIапIэр ятIонэрэ унэ сфэ­хъугъ, мэфэкI зэхахьэу тшIыхэрэм цIыфэу къякIуалIэхэрэм рэзэныгъэ гущыIэу къыт­фашIыхэрэм неущырэ мафэм сыфаблэу сыпсэунэу кIуачIэ къысаты. Непэ культурэм мэхьанэшхо къэралыгъоми, тирес­публики щараты. Культурэм иунэхэм ягъэцэкIэжьын мы аужырэ илъэсхэм тирайон жъугъэу щырагъэкIокIы. АщкIэ зишIогъэшхо къытэкIырэр федеральнэ программэ зэфэшъхьафэу тызхэлажьэ­хэрэр ары. «Тхьаегъэпсэушхо» ясIо сшIоигъу тиреспубликэ и ЛIышъхьэу КъумпIыл Мурат, Теуцожь районым ипащэу УдыкIэко Адам. ГъэцэкIэжьынхэр зыщыкIогъэ культурэм и Унэ фабэ, къаб­зэ, гуIэтыпI. Iофтхьабзэу дгъэнафэхэрэр анахьэу зыфытегъэпсыхьагъэр адыгэ лъэпкъым икультурэ хэхъоныгъэ егъэшIыгъэныр ары. Лъэпкъым ып­сэр — ыбз, ылъапсэр — ишэн-хабз. КъыткIэхъухьэрэ лIэужыкIэм адыгэ чIыгум щыпсэурэ лъэпкъхэм якультурэ ышIэн ыкIи ыгъэлъэпIэн фае. Джащ чэщи мафи тыдэлажьэ, — еIо Нэфсэт.

Гупчэм иIофшIэн зэригъэпсырэм тигущыIэгъу къытегущыIагъ.

— Теуцожь районым ит клуб 16 ти Гупчэ къепхыгъ, Iофыгъуа­бэмэ язэхэфын тыфэгъэзагъ. Титворческэ купхэм Iоф ашIэ, къэгъэлъэгъонхэр къэтэтых, хъы­тыу нэкIубгъохэм къэбархэр, су­рэтхэр, видеотехыгъэхэр къа­рытэгъахьэ. Творческэ купхэр, къэшъокIо цIыкIухэр район ыкIи республикэ зэнэкъокъухэм, Урысые ыкIи дунэе Iофтхьабзэхэм чанэу ахэлажьэх, хагъэ­унэфы­кIырэ чIыпIэхэр къащыдахых. Творческэ куп зэфэшъхьаф­хэр, къэшъокIо купхэу «ХьакIулащ», «Къуаджэм инэфылъ­хэр», «Нэфылъ» зыфиIохэрэр мыщ щэлажьэх. Илъэси 10-м щегъэжьагъэу 17-м нэс зыныбжь кIэлэцIыкIухэм адыгэ къашъо­хэр арагъа­шIэ. Джащ фэдэу орэдыIохэр зыхэт кIэлэцIыкIу купым, художественнэ еджэным фэгъэхьыгъэу «Искусствэм игущыI» зыфиIорэм, кIэлэцIыкIу драматическэ кружокым Iоф ашIэ. Фольклорнэ лъэпкъ купхэм кIэлэцIыкIухэри зыныбжь икъугъэхэри ахэтых. ЗэкIэ тищыкIагъэр тIэкIэлъ. ТапэкIи хэхъоныгъэхэр тшIынхэм, ыпэкIэ тылъы­кIотэным тыпылъыщт, — къеIуатэ тигущыIэгъу.

Урысыем щыпсэурэ лъэпкъхэм языкIы­ныгъэ и Илъэс тегъэпсыхьэгъэ Iофтхьабзэхэри зэхащэх. Теуцожь районым лъэпкъ зэфэшъхьаф 28-рэ щэпсэу. Ахэр зэгурыIохэу, агухэр зэIухыгъэхэу щызэдэпсэух. Культурэм иIофышIэхэми ащ яIахь халъхьэ. Ащ тигущыIэгъу зэрэрыгушхорэр къыхигъэщыгъ.

— Районым ис лъэпкъ зэфэшъхьафхэм яшэн-хабзэхэр къэухъумэгъэнхэм тыдэлажьэзэ, лъэпкъ культурэхэм ямафэхэр зэхэтэщэх. Лъэпкъ зэфэшъхьафхэм яныбжьыкIэхэр титворческэ купхэм ахэтых. Шъхьадж ишэн-хабзэ шъхьэкIэфэныгъэ фешIы, зэгурыIоныгъэ ахэлъ, — къеIуатэ Нэфсэт.Культурэм иунэхэм ямэзэ IофшIэн рахъухьэ зыхъукIэ, анахьэу анаIэ зытырагъэтырэр къыткIэхъухьэрэ ныбжьыкIэхэм ягушъхьэбаиныгъэ зыкъегъэIэтыгъэныр, наркотикхэм цIыфым ипсауныгъэ лыеу рахырэр къафаIотэныр, къулыкъу зэфэшъхьафхэм яIофышIэхэм аIуагъэкIэнхэр ары. Ащ нэмыкIэуи къэралыгъо мэфэкIхэм яхэгъунэфыкIын, адыгэ лъэпкъ шэнхабзэхэм якъэухъумэн фэгъэ­хьыгъэ Iофтхьабзэхэри къыдалъытэх.

— Кружок пэпчъ хэлажьэхэрэм аныбжьи, шапхъэу щыIэхэми адиштэу репертуарыр тэгъэпсы. КъекIурэп ныIа адэ кIэлэцIыкIум шIулъэгъу орэд къебгъэIоныр? ОрэдыIо купхэм, усэ къеджэным пылъ кружокхэм тематикэ зэфэшъхьхьаф­хэм афэгъэхьыгъэ ордхэр, усэхэр ярепертуар хэтых. Ащ яшъыпкъэу лъэплъэх япащэхэр. Непэ культурэм и Унэ кIэлэцIыкIухэр агу етыгъэу къэкIох. Ау на­хьыжъ хъухэу, къэралыгъо ушэтынхэм зафагъэхьазырыным зыфежьэхэкIэ якъа­кIо нахь макIэ мэхъу. Ар гукъау тэркIэ. КъасIомэ сшIоигъор: а зы сыхьатэу ныбжьыкIэм орэдыIоным, къэшъоным, театрэм фигъэхьырэм лые рихырэп, ипIуныгъэ, иакъыл ахагъахъо нахь. Ипкъышъоли зегъэпсэфы, — еIо ыгу хэкIэу тигущыIэгъу.

Анахь зэрыгушхорэ проектым Нэфсэт къытегущыIагъ.

— Iоф зысшIэрэм къыщыублагъэу непэ къызнэсыгъэм сиIофшIэн сырэгушхо. Ау анахьэу сызыгъэгушхоу, сызщыгушIукIырэр патриотическэ пIуныгъэм фэгъэхьыгъэ проектэу «Песни, рожденные войной» зыфиIоу зэхэтщэгъагъэр ары. Ар сыгу къызыкIыгъэр 2018-рэ илъэсыр ары. Гухэлъэу сиIагъэр сипащэхэм зясэIом, къыздырагъэштагъ. Джы мыгъэ яенэрэу ар редгъэкIокIыгъ. Мыгъэ ар федеральнэ програмэу «Унагъом» ипроектэу «Лучшие практики» зыфиIорэм хэлажьи текIоныгъэр къыщыдихыгъ, сомэ миллиони 3 къылэжьыгъ. Мыр сэ сизакъоу сипроектэп. СиIофшIэгъухэр симыгъусагъэмэ зыпари къызэрэздэмыхъущтыгъэ­ри дэгъу дэдэу къызгурэIо. АщкIэ тхьаегъэпсэух, сиIофшIэгъухэр хъупхъэ дэдэх, — къеIуатэ Нэфсэт.

Нэфсэтрэ ишъхьэгъусэу Аслъанрэ унэгъо дахэ ашIагъ. Сабыйхэм япIункIэ игуащэ ишIогъэшхо къызэрэкIуагъэр, ащ зэрэфэразэр тигущыIэгъу къыхегъэщы.

— Ныбжьи сигуащэ сыгу хигъэкIы­гъэп, сикIалэхэр къыздипIугъ, сигъэлэжьагъ. Клубым Iоф щысшIэ зэхъум, кIасэу сыкъэкIожьэу къыхэкIыгъ. Сабыйхэр нэшIо-гушIоу, къабзэу фэпагъэхэу, яфэIо-фашIэхэр сигуащэ ышIэгъахэу сыкъи­хьажьыщтыгъ. СыгукIэ сырэхьатэу си­IофшIэн щытхъу хэлъэу зэрэзгъэцэкIэщтым сыпылъыгъ. УнагъомкIэ рэхьатныгъэу сиIэр ары непэ сызынэсыгъэ лъэгапIэми сыфэзыщагъэр. Арыба «насыпыгъ» зыфаIорэри, — еIо ащ.

Зэшъхьэгъусэхэм шъаорэ пшъашъэрэ зэдагъотыгъ. Руслъан спортым фэщагъ. Футбол клубэу «Краснодар» иеджапIэ къыухыгъ. Алинэ культурэм нахь фэ­щагъ, искусствэхэмкIэ еджапIэу Пэнэжьыкъуае дэтым фортепьянэмкIэ иотделение къыухыгъ, къэшъокIо купэу «Нэфылъэм» къыщэшъо.

— Унагъор — зэкIэми алъапс. Илъэс зэкIэлъыкIохэм къинэуи, гушIуагъоуи тапэ къикIыгъэр бэ, ау сыдигъуи сишъхьэгъу­сэрэ сэрырэ тызэдэIужьы. ШъхьэкIэфэныгъэ зэфытиIэу тызэдэпсэу. Зым игупшысэ адрэм зэхихыныр, ар къызэрэддэхъущтым тызэгъусэу тыфэкIоныр тишэн. Амалэу тиIэмкIэ тызэдеIэжьы, тиунагъо хахъо зэришIыщтым тыпылъ. ТызэгурыIоу, тIэ зэкIэдзагъэу унагъор дгъэпсыгъэ, сабыйхэр зэдэтэпIух, — еIо Нэфсэт.

НыбжьыкIэхэр культурэмкIэ Гупчэм щэлажьэмэ тыкIэупчIагъ.

— ГухэкI нахь мышIэми, тирайон щыщэу культурэм иIофышIэ хъу шIои­гъоу еджакIо кIорэ тиIэп. Джы программэ зэфэшъхьафыбэ щыIэ хъугъэ, къуаджэм Iоф щыпшIэщтмэ, лэжьапкIэри мэкIэ дэдэп. Къазэрадэхъущтыр пшIэзэ ащ елъытыгъэ еджапIэхэм ачIэбгъахьэ пшIоигъоу бэрэ уялъэIу, къыомыдэIухэу, нэфэшъхьаф сэнэхьат зэрагъэгъотынэу еджэх, пкIэнчъэу уахътэрэ ахъщэрэ агъэкIоды. ЕтIанэ къэкIох «культурэм Iоф щысшIэнэу сыфай» аIошъ. Ащ фэди бэрэ къыхэкIы, — еIо тигущыIэгъу.

Гъэхъагъэу щыIэныгъэм щишIыгъэм еплъыкIэу фыриIэр тигущыIэгъу къедгъэ­Iотагъ.

— ЦIэ лъапIэр сизакъоу сиеп. СиIоф­шIэгъухэр, сиунагъо, синыбджэгъухэр симыгъусагъэхэмэ, сиIофшIэн щытхъу хэлъэу сфэгъэцакIэщтыгъэп. Сыд фэдэрэ лъэгапIи аIэ зэкIэдзагъэу Iоф зышIэрэ куп ыкIыб дэт. Непэ «тхьашъуегъэпсэу» ясэIо сянэрэ сятэрэу гъэсэныгъэ сэзыгъэгъотыгъэхэу, сыд фэдэрэ егъэжьапIи пкъэушхоу къыскъотхэм, сипащэхэм, сиIофшIэгъухэм, — хигъэунэфыкIыгъ Нэфсэт.Лъэпшъыкъо Фатим.