Мыекъопэ чIыгум сыдигъуа апэрэу зитIысхьагъэхэр?

Мы упчIэм иджэуап джыри зэдырагъаштэу къатыгъэп. Къалэм ыныбжь укIэупчIэмэ, ар гъэунэфыгъах, ау апэрэ чылэр мы чIыпIэм зитIысхьагъэр теубытагъэу зыми къыIошъущтэп.

Кавказ заор кIозэ, Мыекъуапэ джы зэрыт чIыпIэу, Ибгъу кIэй е КъоIэщ зэраIощтыгъэм, 1857-рэ илъэсым ижъоныгъокIэ мазэ урысыдзэм пытапIэ ришIыхьа­нэу зыфежьэгъагъэхэм къалэм ыныбжь къыщежьэу зылъытэхэрэр щыIэх, ау ар IэубытыпIэ пшIыныр мытэрэзэу тэлъытэ. Абдзэхэ чылэхэу исыгъэхэм аныбжь хэлъытагъэхэу хъурэп, арышъ, Мыекъуа­пэ къэлэ шъуашэ къызыратыгъэ 1870-рэ илъэсым, тыгъэгъазэм и 24-р къалэм ыныбжь илъытэн иублапIэу зэраIорэр тэрэзэу тэлъытэ.

ЗэрэхъурэмкIэ, Мыекъуапэ къалэ зашIыгъэр мыгъэ илъэси 156-рэ хъущт.Тарихъыр, анахьэу археологиер, IэубытыпIэ пшIымэ, мыекъопэ чIыгур мыжъо лIэшIэгъум къыщыублагъэу цIыфхэм япсэупIагъ. Къалэм икъохьапIэкIэ километрэ зытIу узыкIокIэ, Шъхьэгуащэ исэмэгукIэ къыхэлъэдэрэ псыхъожъыеу Фортепьянкэмрэ Къурджыпс къекIухэрэ псыхъожъыехэу ЛIыжъымрэ Бзыйжъыемрэ аIушъохэр, илъэс мини 150-кIэ узэкIэIэбэжьмэ, цIыф уцупIэщтыгъэх. Ащыгъум гъучIыр ашIэщтыгъэп, штаукI Iэмэ-псымабэ Аулъэ Пщымафэ мыхэм къащигъотыжьыгъ.Джэрз лIэшIэгъум къыщыублагъэу къыкIэлъыкIогъэ зэманхэм ахахьэхэу археологие саугъэтэу, анахь макIэмэ, шъэм къыщымыкIэу, мыекъопэ чIыгум щагъэунэфыгъэх. Ахэм ащыщхэу зэтIэгъэхэ заулэмэ ацIэхэр къетIощтых. Ахэр: къалэм икъокIыпIэкIэ 1960-рэ илъэсым къыщагъотыгъэ мыжъобгъоу «мыекъопэ мыжъокIэ» зэджагъэхэу, тхыгъэхэр зытет­хэр. ШIэныгъэлэжьхэм тетхагъэхэм къара­гъэкIыгъэмкIэ, джэрз лIэшIэгъум Мыекъуапэ зыдэщыс чIыпIэм пытапIэрэ псэупIэшхорэ щашIынэу рагъэжьэгъагъэу ары. Мыжъор джыдэдэм Санкт-Петербург дэт Кунсткамерэм щыI, икопие тимузей чIэлъ.

Адыгэ къэралыгъо университетым иколледжэу тикъалэ икъокIыпIэкIэ бгышъхьэм тетыр ашIы зэхъум, къыхагъэщыхи зэтIэгъэхэ протомыутIэ къэхэлъэжъымрэ псэупIэжъымрэ тиэрэ ыпэкIэ я VIII — VII-рэ лIэшIэгъухэм ахэхьэх.

Мыекъуапэ икъыблэкIэ щыIэ чырбыщ заводэу N2-м иетIэихыпIэ къыщыхагъэщи, щауплъэкIугъэ мыутIэ къэхэлъэжъэу тиэрэ ыпэкIэ я V — III-рэ лIэшIэгъухэм къахиубытэрэр.

Ошъадэ, Мыекъопэ Iошъхьэшхом, икъэбар зэрэдунаеу щызэлъашIэ. Мыр загъэпсыгъагъэу шIэныгъэлэжьхэм агъэу­нэфыгъэр тиэрэ ыпэкIэ я IV-рэ илъэс миным иятIонэрэ кIэлъэныкъу, тилъэхъа­нэ щебгъажьэу плъытэмэ, илъэс 6500-рэ фэдизыщт. Мы уахътэр IэубытыпIэ тшIын зэрэтлъэкIыщтыр — апэрэ чылэ псэупIэр мыщ зыщагъэпсыгъагъэр ары. Нэбгырабэ адэсхэу псэупIэхэр имытыгъэхэмэ, Ошъадэ фэдэ Iошъхьэ бай пэсэрэ цIыф­хэм мыщ лъагэу щагъэпсын алъэкIыщтыгъэп.

Iуашъхьэм шIыкIэ-гъэпсыкIэу иIагъэхэм, къычIагъотагъэхэм, хьэдэ гъэтIылъыжьыкIэу щагъэунэфыгъэхэм пэсэрэ адыгэхэм яфэмэ-бжьымабэ къахэщы. Анахьэу къычIахыгъэ дышъэ ыкIи тыжьын цу скульптурэхэмрэ ахэр зыпылъыгъэхэ тыжьын сырыбыхэмрэ. Мыщ фэдэ пкъы­гъохэр хьатхэм къащыублагъэу адыгэхэм лIэшIэгъубэрэ агъэфедагъэх. Тилъэпкъ ахэм зэряджэрэр «шъыхьахь». Адыгабзэм нэмыкIырэ бзэ горэм хэтхэп ахэр зэрагъэфедэщтыгъэхэр. Археологхэр зэряджэ­хэрэр: «скифские ритуальные навершия». Адыгэ республикищыми къащыдагъэкIыгъэ гущыIалъэхэм адэтых. МыутIэ ыкIи скиф культурэхэм шъыхьахьхэмрэ хьакIэ- къокIэ теплъэ зиIэхэу ыкIи хьашI-къошIэу (звериный стиль) шIыгъэ дышъэидэхэмрэ чIыпIэшхо ащаубыты. Археологие шIэныгъэм ахэр зэрэхагъэхьагъэхэр: скиф хьакIэ-къокIэ стиль, мыутIэ-скиф стиль, скиф-шэрмэт хьакIэ-къокIэ стиль. Мыхэм афэдэ ижъырэ пкъыгъохэр дунэе культурэм исаугъэтых.

Мы зигугъу къэтшIырэ гущыIэхэу шъы­хьахьыри, шъыхьэкIори адыгабзэм къы­хэнагъэх, мэхьанэу яIэр — нэшхъэигъэ мэкъэгъэIу, урысыбзэкIэ «горевестник». Зыгорэ зылIэкIэ, къэбар гухэкIыр игупсэхэм афэзыхьынэу аIопщырэр загъакIокIэ, «шъыхьахьэ агъэкIуагъ» аIощтыгъ. ЛIэшIэгъу гурытхэм гущыIэр «шыуаджэкIэ» зэблэхъугъэ хъугъэ. Непэ мэкъэгъэIоу агъакIохэрэм «шыуаджэ» зэряджэхэрэр.ИжъыкIэ «пIый шъыхьахь» зыфаIощтыгъэр — бэщышъхьэм палъхьэщтыгъэ скульптурэу шъыхьэм е нэмыкIырэ теплъэ зиIэу псэушъхьэм фэдэу гъуаплъэм, джэрзым, тыжьыным, дышъэм ахашIыкIыщтыгъэхэр ары.

ШъыхьэкIо хъулъфыгъэ купыр нэшхъэ­игъэ къэбарыр арагъэIопщынэу рамыгъа­жьэзэ, тхьаматэм тхьэлъэIу къыIощтыгъ, бэщэу зышъхьапэ пIыеу шъыхьахь скульптурэр зыпылъым бахъсымэ Iэгубжъэ ышъхьэ тырикIэщтыгъ. МэкъэгъэIухэр яшыхэм яджабгъухэмкIэ атетIысхьэхэти, япащэ яджабгъукIэ къагоуцощтыгъ, ащ тхьаматэм бэщэу пкъыгъор зыпылъыр ритыщтыгъ.

Ижъырэ фэIо-фэшIэ шэнэу псэушъхьэ теплъэ зиIэ шъыхьахьыхэми, тилъэхъанэ тIыщэ (къурмэн) ашIыщт хьайуанхэми ашъхьэмэ бахъсымэ зэратыракIэрэр ижъым-ижъыжьым къыщежьагъ.Чылэм тIыщэ е тIыхьэ (къурмэн) ышIын зыхъукIэ, унагъомэ зэкIэмэ ахъщэ зэхалъхьэшъ, шкIэхъужъ е чэмыбгъэ ащэфы. ФэIо-фашIэр рагъэжьэн зыхъукIэ, зыпарэкIи амыгъэфедагъэу дэгъоу кIэлъыкIыгъэ шъэжъые тхьаматэм къыфахьы. Хъулъфыгъэу къекIолIагъэхэм анахьы­жъэу ахэтым ар ретышъ, зэкIэ хъулъфыгъэхэм, нахьыжъи нахьыкIи зэIэпахымэ, зэраты­жьызэ еIэхэшъ, тхьаматэм къыфахьыжьы. Ащ бахъсымэ Iэгубжъэрэ шъэжъыемрэ ыIыгъыхэу тIыхьэм (къурмэн ашIынэу) къыращэлIэгъэ хьайуаным, екIуалIэ, Тхьэ елъэIушъ, шъоным щыщ ышъхьэ тIэкIу тырекIэ ыкIи шъэжъыебгъумкIэ ынатIэ теIабэ. Хъулъфыгъэу шIозыбзынэу агъэ­нэфагъэм шъэжъыер ретыжьы. Мы фэIо-фашIэр Шортанэ А. Т. итхылъэу «Адыгские культы» зышъхьэу Налщык 1992-рэ илъэсым къыщыдэкIыгъэм игъэкIотыгъэу къыщытыгъ.

Шъыхьахьэ (мэкъэгъэIу) рагъэжьэрэ хъулъфыгъэхэм ащыщ горэми Iашэ пылъы­щтыгъэп. Ижъ-ижъыжьым къыщегъэжьагъэу хьэдэгъэ фэIо-фашIэхэр зыгъэцакIэхэрэм адыгэ хабзэмкIэ Iашэ зыпалъхьэщтыгъэп ыкIи зыпалъхьэрэп. Ар непи агъэцакIэ — тхьаусыхакIо кIохэрэми, джыназэм хэтхэми, хьадэр дэзыхыхэрэми Iашэ зыпалъхьэрэп. Цые зыщыгъ зэе-тIуаемэ къамэ аголъэу мэхъу — ар адыгэ шъуашэм пылъырэ пкъыгъомэ ащыщ.

МыутIэхэм ялъэхьан нэшхъэигъэ къэ­барзехьэ купэу шъыхьахьыр пIыеу Iэтыгъэу зыIыгъхэм пэрыохъу зыпари къа­фэхъущтыгъэп. А бэщэу шъыгъо тамыгъэ зыпылъыр блэгъэкIыпIэ тамыгъэ, «пропуск» хъущтыгъэ ыкIи тыдрэ лъэныкъуи шъхьафитэу нэсыщтыгъэх. Тилъэхъанэ къынэсыжьыгъэу шыуаджэхэм хэбзэ­жъым тетэу шыхэм яджабгъухэмкIэ яшэсых ыкIи къяпсыхыжьых. Шыуаджэр шым къызэрехырэмкIэ зыдэжь кIуагъэхэм къэбарышIу зэрэщымыIэр къашIэ.

Джы Мыекъуапэ икъэбар къыпытэ­дзэжьы.

Мыекъопэ къэлэ исполкомым гербыр 1972-рэ илъэсым ыштагъ.

ПлIэмыяшъоу мэIу теплъэ иI, ышъ­хьагъ «Майкоп» тетхагъ, ышъхьашъо плъыжьы, ащ гербым исурэт дышъашъоу тешIы­хьагъ. Дышъэ бжъэкъошхо цу шъхьитIумэ акIыбхэр зэфэгъэзагъэхэу зэпышIыхьагъэх, зыщызэфэдитIум мыIэрысэ чъыгыпкъым исурэт апхырэкIы, ащ ышъхьапэ нартмэ ядышъэ мыIэрысэ итхьэпищ щызэхэкIы. Тхьэпищым къегъэлъагъо Кавказым икъохьапIэ ичIыопс зэрэбэрэчэтыр, зэрэдахэр, чъыгыпкъым ычIэгъкIэ плIэмыеу пытым къэкIырэ горэхэу тIу къыдэпщых.Археологхэми, искусствэм пылъ шIэныгъэлэжьхэми псэушъхьэ теплъэ зиIэхэу, мыщ фэдэ ижъырэ IэшIэгъэ хьалэмэтхэр дунэе культурэм хэхьэрэ саугъэтхэу алъытэх, агъэлъапIэх.Хьалэмэтэу гъэпсыгъэ пэсэрэ пкъыгъохэр лъэпкъхэм тамыгъэхэу ашIых. КъэтэIожьы, ахэр дунэе культурэм ишапхъэх. МыщкIэ щысэ дэгъу щыI. ЯплIэнэрэ Улэпэ Iуашъхьэ 1982-рэ илъэсым къычIэтхыгъэ къошын кIэракIэу тамэхэр зыгот альп шым фэдэ «Пегасыр» чылэу Улапи Красногвардейскэ районми ятамыгъэу ашIыгъ. Лъэгъупхъ, кIэракI, шъуашэ! Аферым!

Ошъади чылэжъэу Шъуаджэкъо (станицэу Костромская) 1897-рэ илъэсым къащачIахыгъэхэм ясурэтхэр зытешIыхьагъэхэр аужырэ илъэсхэм Мыекъуапэ къыдагъэуцох. Тикъалэ игерб зытешIыхьагъэхэр урам зэхэкIыгъомэ аIуагъэуцорэ чэуныкъохэм ахэбзыкIыгъэх. Уагъэгушхо.Археологхэм къагъотыгъэ пкъыгъохэм афэдэхэу шIыгъэхэр Адыгеим ичIыпIэхэми, тикъали зэрэщагъэуцухэрэр дэгъу дэд, лъэшэу тигуапэ. ЦIыфхэм, анахьэу ныбжьыкIэхэм, титарихъ ашIэнымкIэ мыхэм яшIуагъэ къэкIощт. Аужырэ илъэс­хэм Мыекъуапэ нахь дахэ, нахь кIэракIэ зэрэхъурэр тинэрылъэгъу. Титарихь ыкIи археологие саугъэтхэмкIэ тикъалэ ичIыпIэхэр зэрагъэкIэракIэхэрэр, тикъэлэ шъхьаIэ итеплъэ зэхъокIыныгъэ дэгъу зэрэфэхъурэр тиреспубликэ и ЛIышъхьэу КъумпIыл Мурат ишIушIагъэу пIоми ухэу­къощтэп. Ащ фэдэу тиархеологие иIофыгъохэм агъэгумэкIэу пащэ тимыIэгъэнкIи хъун. Тхьаегъэпсэу!

КIэухым зэнэкъокъу хэмылъыным пае Мыекъуапэ ыныбжь мырэущтэу дгъэ­на­фэмэ нахьышIоу теплъы. Абдзэхэ чылэмэ аныбжь гъэунэфыжьыгъуай, арышъ, Мыекъуапэ къэлэ шъуашэ зыфашIыгъэр, щэч хэмылъэу, 1870-рэ илъэсым, мэзаем и 24-м къалэм ыныбжь илъытэн къыщежьэ. Адэ, абдзэхэ чылэжъхэр сыд фэдэрэ уахътэм щегъэжьагъа зисыхэр?

Адыгэхэр дунаим тет лъэпкъыжъхэм ахалъытэх, арышъ, апэрэ чылэжъ псэупIэр мыщ зыщагъэуцугъагъэр Ошъадэ ыныбжьэу къалъытэрэ тиэрэ ыпэкIэ я IV-рэ илъэс миным иятIонэрэ кIэлъэ­ныкъоу гъэнэфагъэ хъумэ, тэрэзынэу теплъы.

Ижъырэ лъэхъэнэ чыжьэхэм тикъалэ джы зэрыт чIыпIэм, джэрз лIэшIэгъум, ыпшъэкIэ къызэрэтIуагъэу, чылэшхохэр имысыгъэхэмэ, Ошъадэ фэдэ Iошъхьэшхо бай хьалэмэт лъэгэшхо щамышIышъу­ныгъэкIи мэхъу.

Тэу Аслъан, археолог, Адыгэ Республикэм культурэмкIэ изаслуженнэ IофышI, Урысыем ижурналистхэм я Союз хэт.