Тарихъым инэкIубгъо гуих

Хэгъэгу зэошхом фэгъэхьыгъэ унэ хъарзынэщэу аужырэ илъэс 50-м сыугъоигъэхэм сахэплъэ­жьызэ, Мыекъопэ шъолъырым ипартизанмэ якомандирыщтыгъэ Попов Матвей Семен ыкъом идзэ унашъохэр сынэ къыкIидзагъэх.

Зэрэзэощтхэм афэгъэхьыгъэ дзэ унэшъуитIур ары анахьэу сшIогъэшIэ­гъон хъугъэр, ахэмкIэ упчIэхэр къэуцугъэх, ащ лъыпытэуи джэуап афэзгъотыгъэп.Апэрэ унашъор зытетым тетэу къэсэтыжьы:Партизан отрядым икомандирэу т. Рудаковым фэкIоПартизан отрядым икомиссарэу т. Ромаховым фэкIоПсэупIэу Ново-Прохладнэм икъэу­хъумэн гъэпытэгъэным пае шъушIэн фаер:Ар щынэгъончъэным фыте­гъэпсыхьэгъэ режимыр щыгъэуцугъэныр.Къуаджэм икомендант гъэнэфэгъэныр.Ново-Прохладнэм къекIолIэрэ гъунапкъэхэм якъэухъумэн гъэлъэшыгъэныр.Партизанхэр зэоным фэхьазырхэу унэмэ арыгъэтIысхьэгъэнхэр, зы куп казармэм казарменнэ положение яIэу чIэгъэсыгъэнхэр.Станицэ благъэхэм разведкэ игъэ­кIотыгъэ ащышIыгъэныр (Дахъом, Ново-Свободнэм, Баговскэм). Ново-Прохладнэм икъэухъумэн пащэу шъуфэсэшIы.Сиунашъо Ново-Прохладнэм ­къыщыуцугъэ отрядмэ якомандир­хэмрэ якомиссархэмрэ афэшъуIопщ ыкIи зэрэщыгъуазэхэр къыушы­хьатэу унашъом къыкIэжъугъэтхэжьых.Мы илъэсым шэкIогъум и 18-м нэс ухъумэн Iофым изытет тхыгъэу хэушъхьафыкIыгъэ зэпхыныгъэмкIэ къысIэкIэжъугъэхьажь.Мыекъопэ шъолъырым и Партизанэ отрядмэ якомандирэу Попов М.С. 17.11.1942-рэ илъэс. Iэпэ­кIадзэр.ЯтIонэрэ унашъор:Партизан отрядэу «За Сталина» зыфиIорэм икомандирэу т. Рудаковым фэкIоПартизан отрядэу «За Сталина» зыфиIорэм икомиссарэут. Ромаховым фэкIоШэкIогъум и 19-м, 1942-рэ илъэсым джэуапэу къэшъутхыжьыгъэр къысIукIагъ.Унэшъо тедзэ къышъуфэсэшIы гъогоу Ново-Прохладнэр — Хъы­мыщкIэй (анахьэу Дахъо кIорэ гъогур зыщызэхэкIырэм) патрульхэр тежъугъэуцонхэу.ХъымыщкIэй шъукIонэу фитыныгъэ къышъосэты.Мыекъопэ шъолъырым ипартизан отрядмэ якомандирэу Попов М. С. 20.11.1942-рэ илъэс. IэпэкIадзэр.

ПсынкIэу упчIэ къэуцу: сыда партизан отрядэу «За Сталина» зыфиIорэм икоман­дирэу Рудаков Федор Гаврил ыкъом, ар Ново-Прохладнэм игарнизон ипэщагъ, мыщ фэдэ унашъохэр къыфашIыгъэхэу щытыгъэмэ, псэупIэм икъэухъумэн игъом зыкIызэтыримыгъэпсыхьагъэр ыкIи фашистмэ якарательнэ операциеу партизанмэ ябазэ ыгъэтэкъон пшъэрылъ иIэу щылэ мазэм и 30-м, 1942-рэ илъэсым къатебэнэгъагъэм зыкIыпэмыуцужьышъугъэр? Поповым унашъоу афишIыгъэхэм къагъэлъагъо ахэм уахътэ зэ­ря­Iагъэр, зыкъагъэгъунэжьыным пае за­гъэхьазырышъущтыгъ: окопхэр атIынхэ, пулеметхэр зычIэтыщт дотхэр агъэу­цунхэ, фэшъхьаф пытапIэхэри ашIынхэ, лъыплъакIохэр агъэлъэшынхэ.Адэ, сыда фашистхэр ошIэ-дэмышIэу ахэм къазыкIытебэнагъэхэр? Пыим игар­низон зэрэпытэр, къушъхьэ егерьхэмкIэ зэрэзэтегъэпсыхьагъэхэр, къушъхьэм щызэонхэм ахэр зэрафагъэхьазырыгъэ­хэр ашIэщтыгъ. Джащ фэдэу щыгъозагъэх къэзэкъмэ я Мыекъопэ отдел хэтхэмкIэ станицэу Дахъом карательнэ батальон зэрэщызэхащагъэр, ащ Дахъом щыщ чIыпIэрыс къэзэкъи 148-рэ хэхьэгъагъ. Ащ фэшъхьафэу, а станицэ дэдэм щыщ къэзэкъхэмкIэ полицаймэ яротэу зэхаугъоягъэм нэбгырэ 67-рэ хэтыгъ. Станицэу Дахъом щыпсэущтыгъэ къэзэкъмэ дэгъу дэдэу ашIэщтыгъ Ново-Прохладнэм къыпэIулъ чIыгухэр ыкIи партизанмэ къарамыгъашIэу зыщыгъозэхэ шъэф гъогухэмкIэ фашистхэр пхыращынхэшъ, псэупIэр къарагъэухъурэин алъэкIы­щтыгъ. Мыекъопэ ыкIи Апшеронскэ районхэм джащ фэдэу арытыгъ я 17-рэ германскэ армием бэдзэогъум и 13-м 1942-рэ илъэсым ыгъэпсыгъэгъэ къэзэкъ кавалерийскэ полкэу «Платов» зыфиIорэр. Ащ Пшызэ ыкIи Дон щыщ къэзэкъхэри хэтыгъэх, эскадрони 5 хъу­щтыгъэ, Iашэхэр, артбатареер, Iэпэ­чIэгъэнэ эскадроныр яIагъэх. Полкым чIыдэгъэ къычIэщыпIэхэр къыгъэгъунэщтыгъэх ыкIи партизан отрядмэ язаощтыгъ. Ащ хэхьажьыгъагъэх Мыекъопэ отделым щыщ къэзэкъхэри.

Мыекъопэ шъолъырым ипартизан отряд заулэ кIымэфэ лъэхъаныр щырахынэу Ново-Прохладнэм агъэкIогъагъэх, ахэр гарнизон лъэш хъугъагъэх. ШэкIогъум и 6-м, 1942-рэ илъэсым партизанмэ къуаджэр шъхьафит зашIыжьым ыуж, тыгъэгъазэм и 31-м,1942-рэ илъэсым станицэу Баговскэм щыIэгъэ фашист гарнизоным еонхэу загъэ­хьазырыщтыгъ. Е партизанмэ къумал ахэтыгъ, е загъэбылъын алъэкIыгъэп, фашистхэр партизанмэ ягухэлъ щыгъозагъэх, ежьхэр нахьыжьэу Ново-Прохладнэм еонхэу аублагъ.

Тыгъэгъазэм и 30-м чэщым фашистмэ дахъо къэзэкъхэмрэ Платовым ыцIэ зыхьырэ полкым икъэзэкъхэмрэ (джары Гитлер къулыкъу фэзыхьыщтыгъэ къэзэкъхэр зэрэзэджэжьыщтыгъэхэр) ягъусэхэу Ново-Прохладнэр лъэны­къуищкIэ къаухъурэигъ ыкIи зэпамыгъэоу еохэу аублагъ.Партизан гарнизоныр агъэтэкъоным пае фашистмэ агъэфедагъэх къушъхьэ артиллериер, минометнэ батареер, станковэ ыкIи IэкIэ къырахьакIырэ пулеметхэр.

Пчэдыжьым сыхьатыр 9-м фашистхэр къохьапIэмкIэ, темырымкIэ ыкIи къо­кIыпIэмкIэ ошIэ-дэмышIэу партизанхэм къяуагъэх.

Тульскэ, Армавирскэ, Лабинскэ, Кропоткинскэ, Шэуджэн, Ярославскэ ыкIи Курганинскэ партизан отрядхэр мэшIо «Iадэм» дэубытагъэхэу хъугъэх. ЗикIуа­чIэ нахь лъэшыгъэ пыим партизанхэр пэуцужьыгъэх, яожьхэу аублагъ. Шэу­джэн, Курганинскэ ыкIи Ярославскэ отрядхэр заохэзэ поселкэу Киша ылъэ­ныкъокIэ рекIокIыгъэх.

Зэо кIэкIым ыуж джащ фэдэу Кропоткинскэ ыкIи Тульскэ отрядхэри зэ­кIэкIуагъэх. Станицэу ДахъомкIэ къикIырэ огъу шъхьаIэу фашистмэ къарашIылIагъэм пэуцужьыгъэр Армавирскэ отрядыр ары. Фашистхэр лъамыгъэкIотэнхэм партизанхэр пылъыгъэх, адрэ отрядхэр зэкIэкIонхэм игъо фифэнхэм фэшI. Командирэу Кадушкиныр ыкIи комиссарэу Васильевыр зипэщэгъэхэ Армавирскэ отрядыр къоджэ гупчэм фашистмэ раубытэгъагъ, сыхьатищым ехъурэ ащ щызэуагъэх. Партизанхэр псэемыблэжьхэу пыим пэуцужьыгъэх, нэбгырэ 26-рэ укIыгъэу, нэбгыритIу зыдэхъугъэр амы­шIэу чIанагъэх. А заом къыщаукIыгъэ пулеметчикэу Белявскэм щэхэр зыдэлъ диск 18-р пыим тыригъэкIодэгъагъ. Армавирскэ отрядым щыщ партизанхэу псаоу къэнэжьыгъэхэр къэзыухъурэигъэ­хэм апхырыкIышъугъэх ыкIи поселкэу Киша екIолIэжьыгъэх. ПсэупIэм дэсхэм хьэкIэ-къокIагъэкIэ фашистхэр адэзе­кIуагъэх. Мамырэу ащ щыпсэущтыгъэ нэбгырэ 50-р ащ лъыпытэу аукIыгъэх ыкIи пчыпыджынхэмкIэ зэхаупкIэтагъэх, бзылъфыгъэ ыкIи сабый нэбгыри 150-рэ гъогум тырагъэзыхьэхи, станицэу Дахъо ылъэныкъокIэ рафыжьагъэх. Гъогур акIуфэ джыри нэбгырэ 30 аукIыгъ. ЗэкIэхэри аукIынхэу игъо ифагъэхэп, Дзэ Плъыжьыр благъэу къызэрякIуа­лIэрэр зашIэм, зи ашIоIофыжьыгъэп, ежьхэм ашъхьэ зэрэхахыжьыщтым ыуж ихьажьыгъагъэх.

Ново-Прохладнэм дэтыгъэ псэупIэхэр зэкIэ, унэе псэушъхьэхэри ахэтхэу фашистмэ агъэстыгъагъэх, яжьэ ашIыгъагъэх. Джащ тетэу «ХатынькIэ» заджэхэрэ къуаджэхэу фашистхэр зыщыхъушIа­гъэхэм ясатырэ ар хэхьагъэу хъугъэ. Лъыхъон IофшIэнхэр дгъэцакIэхэзэ а хъугъэ-шIэгъэ тхьамыкIагъор зынэгу кIэкIыгъэ бзылъфыгъэм тыIукIэгъагъ, фашистмэ якарательнэ операцие зы­фэдагъэр игъэкIотыгъэу къедгъэIотэ­гъагъ. Ар а лъэхъаным Ново-Прохладнэм щыпсэущтыгъ. Джыри пшъэшъэжъые цIыкIоу, пцIанэу фашистмэ унэм къырафи, Дахъо щыщхэу гъогум тырагъэ­хьагъэхэм зэрахагъэзыхьэгъагъэр ащ ыгу къэкIыжьыгъ. Унэу зыщыпсэущтыгъэр фашистмэ агъэстыгъагъ.Ащ къыIотэжьыгъэмэ ащыщ фашист­хэр къекIокIыхэзэ унэмэ машIо акIа­дзэ зэхъум, ягъунэгъу бзылъфыгъэр тхьагъэп­цIэу зэрэзекIуагъэр: шъхьаныгъупчъэхэр зэIуихыгъэх, лэджэным изэу уарзэ унэм къырихьи, ежь-ежьырэу кIигъэнагъ, Iугъом зэрэунэу ащ лъыпытэу зэлъиубытыгъ ыкIи шъхьаныгъупчъэмэ арыутысыкIэу хъугъэ. Фашистмэ унэм кIадзэгъахэу алъыти, зи рамышIэу блэкIыгъэх. Джащ тетэу иунэ къыгъэ­нэжьышъугъ.

Сэ спсэ сыхэIэжьы, блокаднэ Ленинград щыщ сабыйхэр мыщ зэрэщаукIыгъэхэм сыгу егъэузы, ахэр шышъхьэIу мазэм 1942-рэ илъэсым станицэу Дахъо къынагъэсыгъагъэх. Гъаблэм хъыбэй ышIыгъэ сабыйхэр псаоу къагъэнэжьынхэм пае а лъэхъаным блокаднэ Ленинград иправительствэ, фэшIэщтыр зэкIэ ышIэгъагъ. Ладожскэ псыхъураеу щтыгъагъэм имыл кIыIу тетхэу къызэпыращыгъэх, сымаджэхэр агъэхъужьыгъэх, агъэшхагъэх, эшелонхэмкIэ Кавказ, Адыгеим къащагъэх.

Ау фашистхэр, станицэу Дахъо иполи­цайхэр зы сабый цIыкIуи шъхьа­сыгъэхэп, зэхаубытэхи, псыхъоу Шъхьэгуащэ инэпкъ Iупэ щаукIыгъэх. Ар хъугъэ шъыпкъ. Сабыйхэр ыкIи ахэм ягъусэгъэ бзылъфыгъэ­хэр, зэкIэмкIи 400 хъухэу, станицэу Дахъо щаукIыгъэхэм мыжъосын афа­гъэуцугъ.

Иван Бормотов.