ШIэныгъэлэжь, дипломат

Шъхьэлэхъо Анзаур Сулейман ыкъор (09.07.1941 — 20.04.2010) — советскэ, урысые шIэныгъэлэжь, инженер-ушэтакIу. Энциклопедическэ шIэныгъэхэр зыIэкIэлъыгъэ цIыф Iушыгъ, арапыбзэр, инджылызыбзэр, французыбзэр ышIэщтыгъэх, джащ фэдэу зыпылъ Iофыми — газ промышленностым хэшIыкIышхо фыриIагъ.

Ащ ыцIэ егъэшIэрэу дунэе научнэ литературэм хэхьагъ, къыугупшысыгъэмэ «апэрэу дунаим» зыфиIорэ грифыр яIэу «Макогоным — Шъхьэлахъом яшIыкI» аIоу дунэе инженернэ практикэм хэуцуагъэх, непэрэ мафэм нэс агъэфедэх.

ШIэныгъэм екIурэ гъогу

ЛIакъомкIэ ар Хьащтыку щыщ, къызщыхъугъэр къуаджэу Пэнэжьыкъуай, ау игупсэ Адыгеим «хэгъэгу цIыкIукIэ» заджэу щыриIагъэр Тэхъутэмыкъуай, ащ ыгукIэ ыгъэлъэпIэрэ цIыфхэр щыпсэущтыгъэх.КIэлэцIыкIу IыгъыпIэм чIэсыгъэ сабыймэ анахьыжъхэр Тэхъутэмыкъое гурыт еджапIэу N 1-м, апэрэ классым агъэкIуатэхэ зэхъум, зы илъэс щыкIэщтыгъэми, Анзаур ашIокIыгъэп ежьыри амыштэу. Ащ щыригъажьи Анзаур щэIэфэ дэгъу дэдэу еджагъ. 1958-м Анзаур илъэс 17 ыныбжьыгъэр гурыт еджапIэу N 1-р дышъэ медалькIэ къалэу Крымскэ къызыщеухым. Сэнэхьатэу къыхихыщтым фытезыгъэпсыхьагъэр Анзаур ят ары — Шъхьэлэхъо Сулейман Пэзадэ ыкъор. ЗэлъашIэрэ «Мыекъопэ чIыдагъэр» апэрэу къыхэзыгъэщыгъэ И. М. Губкиным ыцIэ зыхьырэ институтыр (МИНХиГП) Москва зэрэдэтыр, Мыекъопэ чIыда­гъэм икъэгъотынкIэ шIыкIакIэ ащ зэригъэфедагъэр, тарихъэу пылъыр Сулейман ишъэожъые къыфиIотэгъагъ. Дышъэ медальрэ чIэхьэгъу ушэтынхэмкIэ ана­хьыбэу агъэуцугъэ балл 25-м щыщэу балл 25-рэ къэзыхьыгъэ Анзаур чIыдэгъэ химическэ ыкIи гъэстыныпхъэ шхъон­тIэ промышленностым я Мос­ковскэ институтэу И. М. Губкиным ыцIэ зыхьырэм имеханическэ факультет чIэхьагъ.

УФ-м и Правительствэ ишIухьафтын илауреатэу, газ промышленностым иIофышIэ ГъэшIуагъэу Босняцкий Георгий Петр ыкъор Анзаур деджэщтыгъ, зэрысыгъэ купым истаростыгъ. Ащ ыгу къэ­кIыжьы: «Тиныбджэгъу тэ зэкIэхэми тырыгушхощтыгъ. Анзаур еджэнымкIи щыIэныгъэмкIи дэгъу дэдагъ. Къулыкъум къикIыжьыгъэмэ еджэнымкIэ адэIэпыIэщтыгъ. А шэныр, ренэу зэкIэмэ уадэIэпыIэныр, илъэпкъ шэнэу хэлъыгъ, ар зышIэрэмэ къыхагъэщыщтыгъ. Я 3-рэ курсым къыщыублагъэу тиинститут лабо­рантэуи тыщылажьэщтыгъ, тызэреджэщт ахъщэр къыщыдгъахъэщтыгъ, ащ тэ тишIэныгъэхэм ахагъэхъуагъ, сэнэхьатэу къыхэтхыщтым нахь тыфиузэнкIыгъ».

Аспирантурэр. Наукэм апэрэ Iахьэу хилъхьагъэр

Институтыр къызеухым ыуж Анзаур Сулейман ыкъом трестэу «Уральскнефтегазразведкэм» IэпэIэсэныгъэ щызэригъэгъотыгъ, геолого-лъыхъокIо партием механикэу щылэжьагъ, ащ къыкIэлъыкIоу Казахстан щыIэгъэ экспедицие куоу чIым етIэгъэнымкIэ иинженерэу, етIанэ Адыгеим, Мыекъуапэ игазопромысловэ гъэIорышIакIоу N 3-м инженер-технологэу Iоф ащишIагъ.1969-рэ илъэсым ар аспирантурэм чIэхьагъ, къыугупшысыгъ ыкIи зэхигъэу­цуагъ Iэмэ-псымэу идиссертацие иушэтын IахькIэ къышъхьэпэщтыр, 1972-рэ илъэсым газым иIужъуагъэ елъытыгъэу газ гидратхэр къызэрэхъухэрэм иформулэ къыугупшысыгъ. Диссертациер къызеухъумэм ыкIи формулэу къыгъотыгъэр СССР-м и Мингазпром нормативнэ справочникэу иIэм зыдагъахьэм ыуж ар дунэе инженернэ практикэм «Макогоным — Шъхьэлахъом яметодэу» хэхьагъ (1972-рэ илъэс.), гъэстыныпхъэ шхъуантIэр зычIэлъыр къыхэгъэщыгъэным­кIэ ыкIи къычIэщыгъэнымкIэ а шIы­кIэр чанэу джы къызнэсыгъэми агъэфедэ.

Наукэм илъэныкъуакIэрэ кIэлэегъэджэ IофшIэнымрэ

Шъхьэлэхъо Анзаур аспирантурэр 1974-рэ илъэсым къыухыгъ, дэгъу дэдэу кандидатскэ диссертациер къыухъумагъ. Ащ гукъэкIэу щыпхырищыгъэр наукэм илъэныкъуакIэ лъапсэ фэхъугъ — гидратхэр зыхэлъ чIы къатхэм афэгъэзэгъэ геотехникэр ыкIи фильтрациер. Джащ тетэу Шъхьэлэхъо Анзаур Сулейман ыкъом ыцIэ газ гидратхэр зыфэгъэзэгъэ термодинамикэм ыкIи геомеханикэм алъэныкъокIэ дунэе научнэ литературэм хэхьагъ. ДунаимкIэ апэрэу ащ къушъхьэ мыжъохэр зэхэзыгъэтакъорэр ыушэ­тыгъ, МИНХиГП-м, ащ ыуж ВНИИГАЗ-м Анзаур Сулейман ыкъор ащылажьэзэ, гидрат зыхэлъ чIы къатхэм арахьылIэрэ геомеханикэм лъапсэ фишIыгъ, ащ ишIуагъэкIэ Темыр Чыжьэм искважинэхэм ащылэжьэрэ инженермэ Iоф­шIэныр зэрагъэнэфэщт шIыкIэр зэра­гъэшIагъ. ЧIыдагъэмрэ гъэстыныпхъэ шхъуантIэмрэ тихэгъэгу ыкIи IэкIыбым къащычIэзыщырэмэ Шъхьэлахъом игу­къэкIэу наукэр лъызыгъэкIотагъэм осэшхо къыфашIыгъ.

Шъхьэлахъор теоретикэу ыкIи практикэу зэрэщытыгъэм, шIэныгъэу ыкIи IэпэIэсэныгъэу иIэхэм къахэкIэу кIэлэегъэджэ IофшIэнри псынкIэу къыдэхъугъ. ЧIыдэгъэ-газовэ апшъэрэ еджапIэхэм (хэгъэгум ыкIи IэкIыбым арытхэм) егъэ­джэн тхылъэу ащагъэфедэхэрэм Шъхьэ­лэхъо Анзаур къыгъотыгъэ уравнениехэр къадэхьагъэх, джащ фэдэу инженер-проектировщикхэм ясправочникхэ-ми адэтыгъэх. Ежь зыщеджэгъэ институтым икафедрэ щыригъаджэщтыгъэх, ыпэкIэ ащ кIэлэегъаджэу щылэжьагъэх ичIыгогъоу ыкIи иныбджэгъоу, техническэ шIэныгъэхэмкIэ докторэу К. С. Бас­ниевыр, СССР-м и Госплан итхьамэтагъэу Н.К. Байбаковыр, чIыдэгъэ ыкIи гъэстыныпхъэ шхъуантIэмкIэ промышленностым иминистрэщтыгъэу Н.И. Мальцевыр, УФ-м и Правительствэ итхьамэтагъэу В.С. Черномырдиныр, нэмыкIхэр.

Анзаур Сулейман ыкъор тихэгъэгу икIыгъэ кIэлэегъэджэ купым хэтэу углеводородхэмкIэ Лъэпкъ институтэу Алжир щыIэм кIэлэегъаджэу щылэжьагъ, десэхэр французыбзэкIэ аригъэхьыщтыгъэх.

Дунэе IофшIэныр

ГазымкIэ Урысые научнэ-ушэтыпIэ институтым дунэе зэпхыныгъэхэмкIэ иотдел ипащэу, IэкIыб зэдэлэжьэны­гъэмкIэ научнэ лабораторием итхьаматэу я 80-рэ илъэсхэм Шъхьэлэхъо Анзаур агъэнафэ. Ащ щэлэжьэфэ институтым научнэ-техническэ зэдэлэжьэныгъэу IэкIыб къэралыгъомэ яапшъэрэ еджапIэмэ ыкIи организациемэ адыряIэхэр зэригъэпытэщтхэм пылъыгъ, чIыдагъэмрэ газымрэ афэгъэхьыгъэ дунэе конфе­ренциехэм ыкIи симпозиумхэм гъогогъу пчъагъэрэ ахэлэжьагъ. Шъхьэлахъор тихэгъэгу имызакъоу, IэкIыб къэралыгъохэми лъытэныгъэ къызыфашIырэ специалистэу ыкIи экспертэу щытыгъ.

СССР-м, ащ ыуж Урысыем яэкспортнэ амалхэм защахагъэхъогъэ лъэхъанхэм атефэгъагъ Шъхьэлэхъо Анзаур дунэе зэпхыныгъэхэмкIэ отделым зыщипэщагъэр. А отделыр адэлажьэ­щтыгъ Германием, Францием, Алжир, Ливием, Канадэм, Англием ыкIи нэмыкIхэм. КъокIыпIэ Европэм ихэгъэгухэм зэхэт проектхэр, гъэстыныпхъэ шхъуантIэр зэрыкIорэ системэхэм яшIын ыкIи ягъэ­псэолъэн адагъэцакIэщтыгъ, ахэм ащыщыгъэх «Союзыр», «Прогрессыр», «Зэ­къошныгъэр». Техническэ шIэныгъэхэмкIэ докторэу, профессорэу К. С. Басниевым зэриIощтыгъэу, апшъэрэ еджапIэм иотделэу Шъхьэлахъор зипэщагъэм а уахътэм «Научнэ МИД-м» иIоф­шIэн ыгъэцакIэщтыгъ. Шъхьэлахъом иIофшIэгъу уахътэ тикъэралыгъо, джащ фэдэу IэкIыб хэгъэгу благъэхэмрэ чы­жьэхэмрэ гъэстыныпхъэ шхъуантIэр аIэкIэгъэхьэгъэнымкIэ зыкI системэ зыхэлъ дышъэ лъэхъанэу алъытагъ. Институтым иотдел Шъхьэлэхъо Анзаур илъэс 15-м ехъурэ ипэщагъ.

Дунэе зэпхыныгъэхэр

ЧIыдагъэмрэ гъэстыныпхъэ шхъуан­тIэмрэкIэ Министерствэр дунэе ­концернэу «Газпром» зыщыхъужьыгъэгъэ лъэхъаныр ары Анзаур Сулейман ыкъор дунэе зэпхыныгъэхэмкIэ отделым ипащэу зылэжьагъэр. Научнэ-ушэтэкIо институтэу зэфэшIыгъагъэр зэIухыгъэ дунэе научнэ гупчэшхо агъэхъуныр ары правительствэм пшъэрылъэу къафишIыгъагъэр. КъэпIон хъумэ, Анзаур Сулейман ыкъор ары ВНИИГАЗ-р газымкIэ Дунэе Союзым иIофшIэн хэгъэлэжьэгъэнымкIэ координаторэу щытыгъэр, а лъэхъаным ащ хэгъэгу 45-рэ хахьэщтыгъ.

Ащ иIофшIэн ишIуагъэкIэ, институтыр Дунэе конгрессхэм нахь чанэу ахэлажьэхэ хъугъагъэ. Техническэ советэу зыхэтыгъэм ар щэгъогогъо щыхадзыжьыгъагъ (пIэлъитIу пылъыгъ нахь мышIэми), комитетхэм ащыщым ипрезидентыгъ, Дунэе конгрессхэр пчъагъэрэ зэрищагъэх. Докладэу ахэм къащишIыхэрэм шIэныгъэ куу зэриIэр къагъэлъагъо­щтыгъ. Ащ пае IэкIыб хэгъэгухэм ар бэрэ арагъэблагъэщтыгъ, зихэгъэгу кIожьынэу къелъэIущтыгъэхэри щыIагъэх, ахэм США-р, Англиер, Канадэр ащыщыгъэх, ау Анзаур В.В. Маяковскэм игущыIэхэмкIэ ясэмэркъэужьыщтыгъ: «Париж сыщыпсэунэу ыкIи сидунай щысхъожьынэу сыфэени, Москва зыдэщыIэ чIыгум фэдэ дунаим темытыгъэмэ».

Ащ ыгу рихьыщтыгъэхэп пцIыусыныр, зышIошIыжьыныр. Мафэ горэм конгрессэу зэрищэщтыгъэм американскэ лIыкIо купыр къэгужъогъагъ, ямыжэхэу форумыр къызэрэзэIуахыгъэм ахэр ыгъэгу­бжыгъагъэх. Ащ дэжьым Анзаур Сулейман ыкъор IугушIукIызэ инджылызыбзэ къабзэкIэ ариIуагъ: «Агъэнэфэгъэ пIа­лъэм игъом къемыкIолIэшъугъэ джентль­меным къыфагъэгъунэу ялъэIу, ти Кав­каз ары зэрэщыпсэухэрэр. Шъыпкъэ, ар джентльменмэ ары! Шъо нэфэ­шъхьафэу шъущытмэ шIэ?» Джащ тетэу, дипломатиер къызфигъэфедэзэ, гузэгъа­бгъэ къыхимыгъэкIэу ячIыпIэ ригъэуцожьыщтыгъэх.

ЛъэужышIу къыгъэнагъ

Шъхьэлэхъо Анзаур тыдэ щылэжьагъэми, иIофшIэгъумэ шъхьэкIэфэныгъэ къыфашIыщтыгъ, шIур къызыбгъо­дэкIырэ кавказылIэу, зыкIи укъэзымыгъэукIытэжьыщтэу алъытэщтыгъ. Ар «интеллектуальнэ дипломатэу» цIыфмэ агу къинэжьыгъ, лъэпсэ пытэ зиIэ инженерым ишIэныгъэхэмрэ идипломатическэ амалхэмрэ зэдигъэлажьэщтыгъэх, апшъэрэ лъэгапIэхэм анэсэу зэдэгущыIэгъухэр Европэм, Азием, Америкэм, Японием ялIыкIохэм адишIыщтыгъ…Ар инджылызыбзэкIэ художественнэ ыкIи техническэ литературэм бэрэ яджэ­щтыгъэ. ИнджылызыбзэкIэ Р. Киплинг игущыIэхэр къыкIиIотыкIыжьынхэр икIэ­сагъ: «… НэгъэупIэпIэгъу пэпчъ, сыхьатхэр ыкIи мафэхэр мэхьанэкIэ ушъагъэу щытынхэ фае…», французыбзэкIэ тхылъхэм яджэщтыгъ, арапыбзэкIэ КъурIаным нэнэжъымрэ тэтэжъымрэ къафеджэ­щтыгъ, ау урыс ыкIи советскэ литературэр, адыгабзэр зыпишIынхэ щыIагъэп. Ахэр ренэу игъогогъугъэх.Анзаур ихэгъэгу цIыкIу пэчыжьэу псэущтыгъэми, ар зыкIи щыгъупшэу къыхэкIыгъэп, иунагъо игъусэу бэрэ игупсэхэм адэжь кIощтыгъ, ишъхьэгъусэ — И. Н. Теуцожьыр зэлъашIэрэ ашугэу Теуцожь Цыгъо ипхъорэлъф, Адыгеим щызэлъашIэрэ общественнэ ыкIи къэра­лыгъо IофышIэу Н. Теуцожьым ипшъашъ. Зэшъхьэгъусэмэ пшъэшъитIу зэдапIугъ (Амстердамрэ Москварэ ащэпсэух), пхъо­рэлъфищ яI.

Шъхьэлэхъо Анзаур шIушIэгъабэ иI. Ахэм ащыщ я 90-рэ илъэсхэм къалэр къэзыгъэпсырэ хъызмэтшIапIэу Урал щыIагъэр зэрэзэтыригъэуцожьыгъагъэр, ащ къыкIэлъыкIоу къалэми «ыпсэ» къы­зэрэпигъэкIэжьыгъэр. Заводым иIоф­шIэкIо куп зэрэкIэлъэIугъэм тетэу, А. С. Шъхьэлахъом «Къалэм ицIыф ГъэшIуагъ» зыфиIорэ цIэ лъапIэр къыфагъэ­шъошагъ. Илъэс пчъагъэхэм бгъэхалъхьэу ащ къыратыгъэр бэдэд, ау зэкIэмэ анахь уасэ зиIэу ылъытэрэр «Дышъэ фонд» зыфиIорэ тхылъэу газ промышленностым зиIахьышхо хэзылъхьагъэхэм афэгъэхьыгъэм дышъэ хьарыфхэмкIэ ащ ыцIэ зэрэдэтхагъэр ары. Джащ фэдэу а тхылъым тичIыгогъухэм ацIэхэр къыдэхьагъэх: К. С. Басниевыр, техническэ шIэныгъэхэмкIэ докторыр, профессорыр (Москва); Ф. Р. Деловоир, техническэ шIэныгъэхэмкIэ кандидатыр (Ухта);

С. А. ХъуакIор, инженерыр (Краснодар). Лъэшэу ахэм тарэгушхо. Шъхьэлэхъо Анзаур Сулейман ыкъом илъэс пчъагъэхэм мэхьанэшхо зиIэ правительственнэ пшъэрылъхэр IэкIыб хэгъэгухэм ыкIи тикъэралыгъо ащигъэцэкIагъ. Научнэ IофшIагъэхэм, хэутыгъэ тхыгъэхэм афэшъхьафэу ащ дунэе статуснэ зэдэлэжьэныгъэм исистемэу ыгъэ­псыгъагъэр ыуж къикIырэмэ къафы­щинагъ. Ащ ищыIэныгъэ — шIэныгъэлэжь пэрытэу дунэе газ индустрием егъэшIэ­рэу зыцIэ хэзытхагъэм ищыс, дунэе научнэ литературэм ар «творческэ щы­Iэныгъэу» къыхэнэжьыгъ.

2026-рэ илъэсым бэдзэогъум и 9-м Шъхьэлэхъо Анзаур Сулейман ыкъом ыныбжь илъэс 85-рэ хъущтыгъэ.

Хьанэхъу Руслъан, профессор.