Ипоэзие лъэшкIэ лъэпкъ литературэр ыIэтыгъ

УсакIоу Бэрэтэрэ Хьамидэ къызыхъугъэр илъэс 95-рэ мэхъу

«… ЦIыфыр, о цIыфыр,ГъашIэм идахэр,Тыгъэм игъогоу огум илъагэр,Псы зыгъэ IэшIур,Жьы къэбзэ лъапIэр,ЦIыфыр, о цIыфыр,ЗэкIэ ощ пай,ЧIыгум ыкIуачIэ о уиунай…» —къыщеIо усакIом «Ощ пай» зыфиIорэ усэм.

ШIулъэгъу-гукIэгъу мыухыжьэу цIыфым ыкIи дунаишхом афыриIэр кIигъэтхъэу щэIэфэ Бэрэтэрэ Хьамидэ усагъэ, гупшысэшхо ылэжьыгъ, игушъхьэкIэн гъомылэ лъапI. Илъэс 40 Iэпэ-цыпэм ар адыгэ литературэм хэтыгъ, творческэ хьэсэ бэгъуагъэ иI.

Хьамидэ иусэхэр, ипоэмэхэр, сонетхэр, сатыриплIхэр зыдэт тхылъхэр къы­дигъэкIыгъэх. Иусэхэмрэ ипоэмэхэмрэ урысыбзэкIи Краснодар, Москва къащытырадзагъэх. Драматургическэ произведениехэр дэтхэу «Пьесэхэр» ыIоу 1964-рэ илъэсым тхылъ шъхьаф Хьамидэ къыдигъэкIыгъ. Урыс тхакIоу Павел Резниковыр игъусэу усэкIэ тхыгъэ очеркэу «Дочери аула» зыцIэр мы илъэс дэдэм Мыекъуапэ къыщытырадзагъ.

ЗэдзэкIыгъэ IофшIэгъэшхуи Хьамидэ иI: Анхел Гимер ипьесэу «Человек и волк», А. Островскэм итхыгъэхэу «Не было ни гроша да вдруг алтын», «Не все коту масленица» зыфиIохэрэр адыгабзэм ригъэкIугъэх, ахэр Адыгэ драмтеатрэм щагъэуцугъэх. Охътэ зэфэшъхьафхэм адыгабзэкIэ зэридзэкIыхи къы­хиутыгъэх Коста Хетагуровым, Корней Чуковскэм, Къайсын Кулиевым, КIышъэкъо Алим яусэхэр. Анахьыбэрэ Iоф зыдишIагъэу, ежь зыгъэгушхощтыгъэр 1989-рэ илъэсым Шота Руставели ипоэмэ цIэрыIоу «Витязь в тигровой шкуре» зыфиIорэр адыгабзэкIэ зэридзэ­кIи къызэрэдигъэкIыгъэр ары.Хь. Бэрэтарым иусэхэм ащыщхэр адыгэ композиторхэм орэдышъомэ аралъхьагъ.

ИщыIэныгъэ гъогу

Хьамидэ Теуцожь районым итыгъэ къуаджэу Къэзэныкъуае (IэрышI хым ычIэ хъугъэ) бэдзэогъум и 9-м, 1931-рэ илъэсым къыщыхъугъ. Гурыт еджапIэр тыжьын медалькIэ къыухыгъ, зы илъэсрэ кIэлэегъаджэу Iоф ышIагъ. Ащ ыуж М. В. Ломоносовым ыцIэ зыхьырэ университетэу Москва дэтым чIахьи, журналистикэмкIэ ифакультет 1958-рэ илъэсым къыухыгъ. 1958 — 1960-рэ илъэсхэм театрэ искусствэмкIэ Къэралыгъо институтэу А. В. Луначарскэм ыцIэкIэ щытым Адыгэ студиеу къыщызэIуахыгъагъэм щыригъэджагъэх. Ащ ыужырэ илъэсхэм хэку гъэзетэу «Социалистическэ Адыгеим», «Адыгейская правда» зыфиIорэм ыкIи край гъэзетэу «Советская Кубань», Краснодар краим итхакIохэм яорганизацие Iоф ащишIагъ. МГУ-м журналистикэмкIэ иаспирантурэ къыухыгъ, 1969-рэ илъэсым тарихъ шIэныгъэхэмкIэ кандидат хъугъэ. Ащ къыщегъэжьагъэу Пшызэ мэкъумэщ институтым IэкIыб хэгъэгу къикIыгъэ студентхэр зыщеджэхэрэ ифакультет общественнэ шIэныгъэхэмкIэ икIэлэегъэджэ шъхьаIэу, идоцентэу, ипащэу 1985-рэ илъэсым нэс Iоф ышIагъ. Адыгэ къэралыгъо университетым тарихъым­кIэ икафедрэ идоцентэу, нэужым ипрофессорэу опсауфэ лэжьагъэ.

Усэныр бгъэгум къызыредзэм, Хьамидэ Едэпсыкъое гурыт еджапIэм иапшъэрэ классхэм арысыгъ. А Iофы­шхом лъапсэ фэхъугъэр, усэным фэзыгъэблыгъэр, ежь Хьамидэ къызэри­Iо­тэжьыщтыгъэмкIэ, икъоджэ Къэзэны­къое еджапIэм чIэсэу Теуцожь Цыгъо ипоэмэу «Мафэкъо Урысбый» къызэрэхаутыгъагъэр ары. «ИлъэпкъыкIэ Урысбый ти­лIакъо щыщыгъ, ащ тижъыхэр рыгу­шхощтыгъэх. Сятэжъ дэжь лIыжъхэр къыщызэрэугъоихэти, ашIогъэшIэгъонэу поэмэм сыкъырагъаджэщтыгъ. Нэужым, еджапIэм сыщыIэу, поэмэм щыщ пычыгъо сыкъеджэнэу къыстефагъ. Сыкъемыджэу, нахьыбэр езбырэу къэспчъыгъ. КIэлэегъаджэр къысфэразэу къысэплъи, усэхэр зэхаслхьэ сэри сыхъунэу къыриIолIагъ», — ыгу къэкIыжьыщтыгъ ащ.

Хьамидэ шIэгъошIу иIагъ, еджэныр, анахьэу литературэр, бзэр икIэсагъэх. Иапэрэ усэу «Тракторист» ыIоу ытхыгъагъэр гузэжъогъукIэ хэку гъэзетым зэраригъэхьыгъагъэр, «шIукIаеу упсыхьагъэу» къызыхаутым, поэт хъугъахэм фэдэу игушIокIагъэр бэрэ ыгу къыщыдэоежьыгъ. Усэныр пшъэрылъ инэу зэрэщытыр нахь къызыгурыIуагъэр ыкIи ишъыпкъэу тхэныр зыщыригъэжьагъэр Московскэ университетым щеджэ зэ­хъур ары. Иапэрэ тхылъэу «Нэфылъ» цIэ дахэр зыфишIыгъэр 1957-рэ илъэсым къыдэкIыгъ. Ащ Еутых Аскэррэ КIэрэщэ Темботрэ къызафеджэ ужым тхылъыр хэутыгъэн фаеу алъыти, Iофыр зэрэлъы­кIотагъэр, бгъэгум дэлъ гупшысэхэми нахь зыкъагъэнафи, усэным зэрэдихьыхыгъэр, гущыIэр зэрэкIочIэ ялыер игъорыгъоу зэхишIэ хъузэ, поэтическэ сэнаущыгъэ къодыеу щымытэу, зэчый гъэшIэгъонэу хэлъыр къызэрэхэкIыжьыгъэр Хьамидэ иусэ тхылъыбэм, нэмыкI иIофшIагъэхэм къащиушыхьатыгъ.

Иныдэлъфыбзэ, ным ыбзэ IэшIу зэрэIулъым, къыдэхъурэм агъэгушхо, агъэшъуашIо, ыпэкIэ агъаплъэ: советскэ еджапIэхэм ащеджэгъэ кIалэмкIэ — усакIомкIэ хэгъэгум шIулъэгъоу фыриIэр дышъи, дани, ахъщэшхуи, нэмыкI мылъкуи зэранахь лъапIэр иапэрэ усэхэм ащыщ мырэущтэу къыщиIуагъ:

ШIу сэлъэгъу сэ хэгъэгур,Ау гупсагъэр згъэбыракърэп,Бгъэр къизгъэпшырэп,СIэтрэп макъэр,Сакъэу сэкIу шъырыт гъогур.ЧIыгоу сянэм икъэгъагъи,Ипшэхъуалъи спсэ ахэлъ,СфэукIочIмэ идэхагъэХэзгъэхъоныр сигухэлъ.

Хэгъэгум, чIыгум, бзылъфыгъэм афэгъэхьыгъэ шIулъэгъу лирикэмкIэ тхэныр ыублэгъагъ. Ау щыIэныгъэр чъыгышхо къутэмабэу зэрэзэхэлъым фэдэу, уса­кIом игупшыси лъэныкъуабэм атегощэгъэн, гъашIэр зэфэдэкIэ къыIотэн зэрэфаем псынкIэу Хьамидэ гу лъитагъ. ГущыIэм пае, «Брест имыжъохэр» зыфиIорэ поэмэр иятIонэрэ тхылъ («Гъэтхэпэ псалъ») къыдэхьагъ. Аузэ, Тхьэм тхэн-усэн амалэу ащ къыритыгъэр фэсакъэу ыкIи фэкъулаеу ыгъэфедэ мэхъу. Икъэлэмыпэ къыпыкIырэ тхыгъэ пэпчъ IэшIугъэ-фэбагъэ, зэфэгъэ-шъыпкъагъэ, гукIэгъу-шIулъэгъу зэрэхилъхьащтым лъэшэу ынаIэ тырегъэты ыкIи шIоигъом зэригъэжэжьырэп:

…ЦIыфхэм ялыузымгужьыдэкI сыфэхъоу,Сэ сшIоигъу гъэшIэнырхъяркIэ къысэтэныр,Псалъэу сыгу ипIалъэрскъошхэм яIэзэгъоу,Сэ сшIоигъу сипийкIэкъамэу бгъуитIуцэныр.Дышъэм имэшIоплъэп,лIыгъэм имэшIуащэ,Сэ сшIоигъу гъэшIэнымсIапшъэ къыхилъхьаныр,Купэу сызыхэтырчэщым щымыгъуащэу,Сэ сшIоигъу сифабэцIыфым IэкIэхьаныр…

Лъэпкъым, лIакъом, адыгэгъэ-цIыфыгъэм ямэхьанэ ащызэхапшIэу усэ дэгъу­бэ иI Бэрэтэрэ Хьамидэ. Нэу узыпIугъэр пщыгъупшэнэу зэрэщымытыр, усабыеу, лъэпэрыкIор зыщыпшIыгъэ къуаджэр сыдигъуи лъагэу Iэтыгъэу пIыгъын зэрэфаер, ныдэлъфыбзэр зэрэмылъкушхор, зэрэбаиныгъэ лъапIэр, джэнэтыпIэ хэку дышъэу Адыгеир зэбгъэпшэн гори зэрэщымыIэр Хьамидэ иусэ тхылъ зэфэшъхьафыбэм къащыриIотыкIыгъ.

Синыдэлъфыбз

Джыри згъэшIэнэу сэшIэ сэ гъишъэ.Ау сымышIэжьмэ синыдэ­лъфыбзэ,Нарт Саусэрыкъо сшIэна ихъишъэ,Айдэмыркъаны сшIэна игъыбзэ?

СIорэмылъыжьи адыгэ псалъэр,Сянэ сыдэущтэу ыцIэ къесIона?Сыбзэ сIумылъмэ, шIулъэгъу пщыналъэрСлъэпкъы сыдэущтэу фэзгъэлэжьэна?

СикIыгъ сэ Пшызи, сикIыгъ хэгъэгум,Ау сщыгъупшагъэп лъэпкъым ылъапсэ,Гупшысэ къабзэу дэлъыр сыбгъэгумКъырысIотагъ сэ сиадыгабзэ.

Бэрэтэрэ Хьамидэ хьалэлэу, зафэу ипоэзие лъэшкIэ адыгабзэр ыфэпагъ, игупшысэ лъагэкIэ лъэпкъыр ыIэтыгъ.

АР-м инароднэ усакIоу, тарихъ шIэныгъэхэмкIэ кандидатэу, профессорэу, УФ-м культурэмкIэ изаслуженнэ Iофы­шIэу Бэрэтэрэ Хьамидэ илъэс 64-рэ къыгъэшIагъэр, щыIагъэмэ, илъэс 95-рэ хъущтыгъ. Ау усакIор ныбжьырэу иусэ-орэдхэмкIэ, иадыгэбзэ къэбзэкIэ, ицIыфыгъэ шэпхъэ дахэкIэ къытхэтыщт.

Мамырыкъо Нуриет.