Хъурмэ Хъусен: «Мылъку симыIагъэми, сэ сыцIыфыгъ»

УсакIоу, тхакIоу, драматургэу, АР-м изаслуженнэ журналистэу Хъурмэ Хъусен къызыхъугъэр илъэс 80 мэхъу

ТиIофшIэгъугъэу, тхакIоу ыкIи журналистэу Хъурмэ Хъусен щэIэфэ иадыгабзэ, иадыгэ лъэпкъ ишэн-хэбзэшIухэр лъагэу ыIэтызэ усагъэ, тхагъэ, лъэпкъ литературэм чIыпIэ гъэнэфагъэ щыриI.

Хъусен Шэуджэн районым ит къуаджэу Хьатыгъужъыкъуае бэдзэогъум и 7-м, 1946-рэ илъэсым къыщыхъугъ. Бын унэгъо Iужъу щапIугъ, исабыигъо-кIэлэ­цIы­кIугъо уахътэ зэоуж илъэс анахь къинхэм атефагъ. Ау ыгукIэ цIыфы хъумэ шIоигъуагъ ыкIи имурад къыдэ­хъугъ.

ИцIыкIугъом къыщегъэжьагъэу Хъусен адыгабзэм ибаигъэ-дэхагъэ зэхишIагъ, зыIуищагъ, лъэпкъ шэн-хабзэхэри, ахэм ауаси пытэу ыгу риубытагъ. А лъэхъаным къуаджэм дэс хъулъфыгъэ нахьыжъхэр пчыхьэрэ хьакIэщхэм къащызэрэугъоищтыгъэх. Нэжъ-Iужъ Iушхэм бэ тхыди, таурыхъи, къэбарыжъи, пшыси, орэдыжъи къаIощтыгъэр. Ахэм ащыщыгъ Хъусен ятэшым ыкъоу Шъэукъари. Зэхихи, ылъэгъуи кIалэм ышыпыщтыгъ, ежь ышъхьэкIи зыгорэ къыIомэ шIоигъоу, гъэпсыкIэ-шIыкIэхэм ыкIи гущыIакIэм акIэхъопсы мэхъу.

Къоджэ еджапIэм щеджэ зэхъум литературэм нахь еубытылIагъэ Хъусен хъугъэ. Адыгэ тхакIохэм ятхыгъэхэр, урыс классикхэм япроизведениехэр лъэшэу шIогъэшIэгъоныгъэх, ау анахь ынаIэ зытетыгъэр Хьаткъо Ахьмэд итворчеств. Шъыпкъэ, А. Еутыхым, И. МэщбашIэм, Хь. Бэрэтарым атхыхэ­рэри блигъэкIыщтыгъэхэп.

Ежь Хъусен апэрэу тхэным зызыфи­къудыигъэр я 6-рэ классым исэу ары, еджэкIо тетрадитIу зэрадафэу усэхэр ытхыгъагъ. Апэдэдэ, гу тыришIыхьи, ахэр адыгабзэмкIэ икIэлэегъаджэу КIэрэщэ Къан Айдэмыр ыкъом ригъэлъэгъугъэх. КIэлэегъэджэ дэгъум псынкIэу гу лъитагъ кIэлэ Iэтахъор зыIэкIэзыубытэрэ лъэныкъом ыкIи къыфэсакъэу къыщытхъугъ, ау къыриIуагъ усэныр зэрэIофы­шхор. Иапэрэ усэхэм фэныкъогъабэ яIагъэми, кIэлэеджакIом игукъэбзагъэ зыгорэущтэу ахэм къахэщыщтыгъ. Я 9-рэ классым щеджэщтыгъ Хъусен иусэ заулэ хэку гъэзетэу «Со­циалистическэ Адыгеим» къызарегъэхьым. Ахэр а уахътэм гъэзетым Iоф щызышIэщтыгъэ усэ­кIо IэпэIасэу Бэрэтэрэ Хьамидэ IэкIэфа­гъэх. Къоджэ еджакIом исэ­наущыгъэ ащ гу лъитагъ, усэхэр гъэзетым къыри­гъэхьагъэх.

Усэным готэу Хъусен сурэтшIыным лъэшэу дихьыхыщтыгъ, дэгъоуи къыдэ­хъущтыгъ. Ащ фэ­дэ амалыр янэу дышъэидэр зышIыщтыгъэм къыкIэрихыгъэу ылъытэщтыгъ Хъусен. Еджэным, усэным, нэмыкIым ямызакъоу, лэжьыгъэ Iухыжьыгъом пэсакIом игуадзэу е тракторым иприцепщикэу бэрэ къыхэкIыгъ.Къоджэ еджапIэр къызеухым, Хъусен дзэм къулыкъур щихьыгъ. Ащ ыуж илъэ­си 10-м ехъум, сурэтышI-оформителэу Мыекъуапэ илэжьапIэхэм ащыщ Iутыгъ, ау литературэр, творчествэр щыгъупшэу къыхэкIыгъэп. НэдэплъыпIэ зэригъотэу усэным зыщеушэты, поэзием иамал-нэшанэхэри нахь къыIэкIэхьэх. 1977-рэ илъэсым Хъусен иапэрэ усэ сборникэу «Къысаж» зыфиIорэр къыдэкIыгъ, ащкIэ МэщбэшIэ Исхьакъ къызэрэдеIагъэр, къызэрэфэгумэкIыгъэр щыгъупшэрэп.

Тхылъыр къызэрэдэкIыгъэм ыгу нахь къыIэтыгъ, тхэным ишъыпкъэу зыфигъэ­загъ, зы тхэкIо ныбжьыкIэ литературэм къызэрэхэхьагъэр псынкIэу зэлъашIагъ. Ащ тешIэгъэшхо щымыIэу, 1980-рэ илъэ­сым Хъурмэ Хъусен гъэзетэу «Социали­стическэ Адыгеим» Iоф щишIэнэу ­аштагъ, апэ къэбархэмкIэ отделым, етIанэ мэкъумэщ отделым Iоф ащишIагъ, а уахътэм Адыгэ къэралыгъо кIэлэегъэджэ институтым филологиемкIэ ифакультет заочнэу къыухыжьыгъ. Джащ къыщыублагъэу илъэс 40-м Хъусен мы гъэзетым Iоф щишIагъ: пшъэдэкIыжь зыхьырэ секретарэу — редактор шъхьаIэм игуа­дзэу щытыгъ. Къыхэгъэщыгъэн фаер журналист Iофышхом готэу итворчествэ зэрэхигъэхъуагъэр, зэрэдэлэжьагъэр ары.

Я 80-рэ илъэсхэм Хъусен усэ сборни­кэу «Гугъэм ытам» къыдигъэкIыгъ. Ипо­этическэ макъэ нахь пытагъэ, игупшысэ нахь узIэпищэу, бзэмкIи, къыIуатэрэмкIи, шъуашэмкIи зэдэштэныгъэ егъоты. Тхы­лъым къыдэхьагъэх ихэку, чIыгум, ным, ты лэжьакIом, адыгабзэм, шIулъэгъум афэгъэхьыгъэ усэхэр. Гум зэхишIэрэр, кIэхэкIырэр лирическэ усэхэу «Сэтэнай», «ШIулъэгъу мыгощ», нэмыкIхэм къащы­Iуагъ. Хъурмэм иусэ анахь лъэшхэр

Е. Андреевым урысыбзэкIэ зэридзэкIыгъэх ыкIи зэхэт усэ сборникэу «Голоса Оштена», «Антология литературы народов Северного Кавказа» зыфиIорэм иа I-рэ том къадэхьагъэх.

1987-рэ илъэсым апэрэ драматургическэ поэмэр — итхыгъэхэмкIэ анахь произведение шъхьаIэу «Пщэ фыжьхэм ядунай» зыфиIорэр къыдигъэкIыгъ, ащ адыгэ драматическэ искусствэм чIыпIэ щиубытыгъ, авторри нахь зэлъашIагъ. УсэкIэ тхыгъэ пьесэр Адыгэ къэралыгъо драмтеатрэм щагъэуцугъ. ДунаитIу —чIыгум щыпсэухэрэр ыкIи ошъогур зие­хэр — тхьэхэр тхакIом къыригъэлъэгъу­кIыгъ, пьесэм ямышIыкIэ гупшысакIэр щыгъэфедагъэу литературоведхэм алъы­тагъ. Хъусен зэригъапшэмэ, зэпигъэуцузэ щыIэкIакIэм ишъошакIэ апэрэу къытыгъэу зыIуагъэхэри ахэтых, кIэнэкIэ­лъэ-лакъырд комедиеу нэмыкIхэм ха­хыгъ. Мы пьесэри 1988-рэ илъэсым театрэм щагъэуцугъ.Поэтическэ IофшIэгъакIэу хъугъэ тхылъэу «Усэ чIыфэхэр» зыфиIорэр. Ар 4-у зэтеутыгъ: «ЦIыфыр гукъабзэу сыдигъуи щэрэт», «Гум игъашIо шIулъэгъу закI», «ШIулъэгъу нэшхъэим итхыпхъэ мыпкIыхэр». ЛIыхъужъныгъэм, псэемыблэжьныгъэм ямэхьанэ кIигъэтхъэу, Адыгеим икIэлэ пIугъэхэу Хъодэ Адам, Шэуджэн Мурат, Мыкъо Аслъан Абхъазым щыкIогъэ зэо жъалымым ежь яшIоигъоныгъэкIэ кIохи, апсэ зэрэщатыгъэр, адыгэм ицIыфыгъэ хабзэ мы усэхэм къащыIотагъ.УсакIом ыныбжьи, иIэпэIэсэныгъи, игупшыси ахэхъуагъэу усэхэр, поэмэхэр, драмэхэр зыдэт тхылъэу «ЛIыгъэ напэу сичIыгу» Хъусен къыдигъэкIыгъ. Дунаим зэфэдэкIэ щитэкъухьагъэ хъугъэ адыгэ­хэр зы хъужьыным щыгугъэу, лъэпкъыр зэфищэжь шIоигъоу усагъэ. «Фэсапщыжьи, силъэпкъ гупсэхэр», «Спсэ щыщ къуаджэу Мэфэхьабл» Югославием къи­кIыжьыгъэхэм афитхыгъэх. Мы тхылъы­кIэм поэмитIу — «Губгъо тхьаркъом ишIулъэгъу» ыкIи «Усщыгъупшэщтэп», пьесэ зыхыбл къыдэхьагъэх.Хъусен итворчествэ прозэми чIыпIэ гъэнэфагъэ щыриI. Ащ фэд «Нэфшъа­гъом къефэхыгъэ жъуагъор» зыфиIорэ повестыр. «ШIулъэгъу нэпIэхъ» зыфиIорэ романыр 2001-рэ илъэсым къыдэкIыгъ. НыбжьыкIитIоу Муратрэ Замирэрэ ашъхьэ къырыкIуагъэм ехьылIагъ. Ащ къыкIэлъыкIуагъ тхылъитIу хъурэ романэу «Тиурам тыгъэр къыщыкъокIы» зыфиIоу 2011-рэ ыкIи 2013-рэ илъэсхэм къыдэкIыгъэр. Ахэм ежь тхакIом икIэлэцIыкIугъо зытефэгъэ зэоуж илъэс анахь къинхэр къащигъэлъэгъуагъ, художест­веннэ гупшысэныр ыкIи лъапсэ зиIэ хъу­гъэ-шIагъэр зэготхэу къыщыриIотыкIыгъэх. Ежь ышъхьэкIэ пэкIэкIыгъэр зэкIэ лъэпкъ шэн-хабзэхэм, шIыкIэ-гъэ­псыкIэхэм япхыгъэу, лъэпкъ нэшанэр зэкIэ щыгъэунэфыгъэу тхыгъэ.

ТхакIор къызыхъугъэр илъэс 70-рэ зэхъум «ХэшыпыкIыгъэ усэхэр», поэмэхэр, пьесэхэр» 2016 къыдигъэкIыгъ. Ипьесэу «Пщэ фыжьхэм ядунай», нэмыкI комедиеу нысэ-гощэ зэфыщытыкIэхэм афэгъэхьыгъэр Лъэпкъ театрэм щагъэуцугъэх.

Хъурмэ Хъусен тхэкIо ыкIи журналист IэпэIэсагъ. Зыфежьэрэ Iофыр гъунэм нигъэсыныр ишэныгъ ыкIи бэ къыдэхъу­щтыгъэр. Ифэшъошэ шъыпкъэу игъэхъа­гъэхэм къэралыгъом уасэ къафишIыгъ: «Адыгеим изаслуженнэ журналист» зыфиIорэ щытхъуцIэр 1996-рэ илъэсым; 2006-м АР-м и Къэралыгъо Совет —Хасэм итамыгъэу «Закон. Пшъэрылъ. ЦIыфыгъ» зыфиIорэр къыфагъэшъошагъэх. Лъэпкъ усэкIошхоу Теуцожь Цыгъо ипремие илауреат, хьалэлэу щэIэфэ лъэпкъ литературэм ыкIи республикэ журналистикэм ащылэжьагъ. ЗыщымыIэжьыр илъэс заулэ хъугъэ, ау илэжьыгъэшIу цIыфхэм, иадыгэ лъэпкъ ныбжьырэу къафигъэнагъ.

Хъусен Урысыем итхакIохэм ыкIи Урысыем ижурналистхэм ясоюзхэм ахэтыгъ. Ихьалэл IофшIагъэкIэ цIыфыгухэм арылъыщт.

Мамырыкъо Нуриет.