Илъэпкъ гъунэнчъэу фэшъыпкъагъ

Большевик-революционерэу Шэуджэн Мосэ къызыхъугъэр илъэси 150-рэ хъугъэ

Адыгеим иреволюционнэ движение чанэу хэтыгъэхэм, щыIэкIакIэм игъэпсын икIэщэкIуагъэхэм ащыщыгъ Кубано-Черноморскэ Республикэм лъэпкъ IофхэмкIэ икомиссарыгъэу Шэуджэн Мосэ. КъыгъэшIагъэр мэкIэ дэд – илъэс 42-рэ ныIэп, ау шIагъэу, гулъытэу, лIыгъэу хэлъыгъэр бэкIэ ащ шъхьадэкIы.

Мосэ жъоныгъуакIэм и 8-м 1876-рэ илъэсым мэкъумэщышIэ лэжьэкIо-пхъэкIо унагъо къихъухьагъ. Ар къуаджэу Шъхьа­щэфыжь щыщыгъ. 1887-рэ илъэсым Шэуджэн Мосэ класситIу еджапIэу къуаджэу Бибэрдыкъом дэтыгъэм чIэхьагъ ыкIи 1891-м нэс щеджагъ. Еджэныр къызеухым, Армавир (Ермэлхьаблэ) дэсыгъэ зэшхэу Алавердовхэм ятучан Iухьи 1893-м нэс Iоф щишIагъ.1894-рэ илъэсым Америкэм кIуагъэ ыкIи илъэси 3-рэ щеджагъ техническэ еджапIэу Чикаго дэтым, 1897-рэ илъэсым ядэжь къэкIожьыгъ. Шэуджэн Мосэ 1902-рэ илъэсым ишъыпкъэу революционнэ банэм хэ­тыгъ, Ермэлхьаблэ ирабочэ-гъучIгъэчъхэм язабастовкэ хэлэжьагъ.

Щэуджэныр щыIэкIакIэм ищыкIагъэр шIэныгъэу зэрэщытыр зэхишIэу, социал-демократэу В. И. Лениным зэхищэгъэ тхылъеджапIэм бэрэ кIощтыгъэ. Я XX-рэ лIэшIэгъум икъежьапIэ Ермэлхьаблэ Темыр КавказымкIэ анахь общественнэ-политикэ гупчэшхо ыкIи шъолъырым революционнэ банэм зыкъызыщиIэтырэ чIыпIэ хъугъагъэ. Къыхэгъэщыгъэн фае мы уахътэм къалэм ипромышленность зыкъызэриIэтыщтыгъэр, ащ ифабрикэхэм, заводхэм ялэжьакIохэр нэбгырэ 1400-м зэрэшIокIыщтыгъэхэр. Ау IофшIэным ылажьэщтыгъэхэми, щыIэкIэ-псэукIэ амал гори ахэм яIэгъахэп. Ащ фэдэ щыIакIэм цIыфхэм ашъхьэ къарегъэIэты ыкIи апэрэ революционнэ нэшанэхэр обществэм къыздештэх. Ермэлхьэблэ социал-демократхэм яIофшIэнышхуи ащ къыщежьэ ыкIи зэкIегъаблэ.1903-рэ илъэсым М. Шэуджэныр зэрыдэхэрэ машинэхэр къэзышIырэ компаниеу «Зингер» щакIоу Iохьэ. 1904-рэ илъэсым партиеу РСДРП(б)-м хэхьэ. 1905-м иIофшIэн епхыгъэу Германием кIуагъэ, ащ мэзихырэ къэтыгъ. Къызэ­кIожьым Ермэлхьаблэ дэт шъхьалэу Зейналхэм яем хьаджыгъэщэ-къулыкъу­шIэу Iохьэ.

Революционнэ купхэм ыкIи лэжьапIэхэм етIупщыгъэу а I-рэ урыс революцием хэтыгъэхэм ащылъэхъух. Шэ­уджэныр икъуаджэу Шъхьащэфыжь мэкIожьы ыкIи чIыгулэжьыным фежьэ.Мосэ къуаджэм щызэхащэрэ зэхахьэхэм къащэгущыIэ, буржуазнэ националистхэр зыфэдэхэр, къонцэу алъэшъурэр ыкIи урыс народым лъэпкъ­хэр гоуцонхэ, зэкъошныгъэр гъэпытэ­гъэн зэрэфаер агурегъаIо. Шэуджэныр ыгукIэ шIоигъоу, игуапэу Октябрэ революцием пэгъокIыгъ, мэзаем, 1918-рэ илъэсым ар Кубанскэ хэку комитетым хэтынэу хагъахьэ. Мы илъэс дэдэм, жъоныгъуа­кIэм, Шэуджэныр Кубано-Черноморскэ Республикэм лъэпкъ IофхэмкIэ икомиссарэу агъэнафэ. Мосэ япащэу адыгэ алфавитыр зэхагъэуцо, гъэзетэу «Красная Кубань» ыкIи апэрэ тхылъхэр адыгабзэкIэ къыдагъэкIых.

1917-рэ илъэсым, Февральскэ революцием илъэхъан, Шэуджэн Мосэ чанэу цIыфхэм апашъхьэ къыщыгущыIагъ, Совет хабзэр анахь цIыф къызэрыкIохэмкIэ хэкIыпIэу зэрэщытыр афыриIотыкIызэ, ащ гоуцонхэу къяджэ. Октябрэ революцием ыуж Шэуджэныр Баталпашинскэ отделым щыкIорэ зэфэ­сым иделегатынэу къагъэлъагъо, етIанэ ащ рагъэкIи, Краснодар зэфэсым агъэ­кIуагъ. Ащ Мосэ къушъхьэчIэсхэм яIоф­хэмкIэ Кубано-Черноморскэ Хэку Революционнэ Комитетым епхыгъэ комиссарэу щыхадзы.

ЗэлъашIэрэ сатыушIагъэу Трахъо Лыу иунагъэм щатхыгъагъ Мосэ черкес кавалерийскэ полкым зэрэхагъэхьагъэр, агитацие IофшIэным Мосэ, ишъхьэгъусэу Шэуджэн Гощэунае, Мамыжъ Мосэ, Цэй Ибрахьимэ фагъэзэгъагъэх.

1918-рэ илъэсым Дзэ Плъыжьым хэтхэр къызэкIакIощтыгъэх, Шэуджэнымрэ ягуащэрэ, нэмыкI ныбджэгъухэ­ри ягъусэу, подпольнэ IофшIэныр агъэцэкIэнэу мы чIыпIэм къагъэнэгъагъэх. Ау къумалыгъэу къадызэрахьагъэм ыпкъ къикIэу Мосэрэ Гощэунаерэ къуаджэу Хьакурынэхьаблэ къыдэзэрэтэкъогъэгъэ полковникэу Шестаковым икъэзэкъхэм аубытыхи, жъалымагъэ хэлъэу адэзекIуа­гъэх. ШышъхьэIум, 1918-рэ илъэсым зэшъхьэгъусэхэр белогвардейцэхэм Хьакурынэхьаблэ щаукIыгъэх. Ау адыгэ лъэпкъым ишъхьафит щыIакIэ ибанэ къэбгъэуцужьынэу щытыгъэп…«ЛIыхъужъхэр лIэхэрэп» еIо гущыIэ­жъым. Шэуджэн Мосэ ыцIэ шIукIэ адыгэ тарихъым къыхэнагъ, щыIэкIакIэу зы­шъхьа­мысыжьэу зыфэбэнагъэри ыпэкIэ лъыкIотагъ.

«ШIу зышIэрэм шIу фыщылъ» пкIэнчъэу аIуагъэп: Шэуджэн Мосэ ишIэжь адыгэ лъэпкъым егъэлъапIэ, ащ ыцIэ Шэуджэн районым ехьы. Мыекъуапэ, Адыгэкъалэ, Хьакурынэхьаблэ, Хьатыгъужъыкъуае, Улапэ ыкIи нэмыкI адыгэ къуаджэхэм яурамхэм ащ ыцIэкIэ яджа­гъэх. Мыекъуапэ ыкIи Хьакурынэхьаблэ Шэуджэн Мосэ исаугъэтхэр адэтых. ТхакIохэм, усакIохэм, композиторхэм лIыхъужъым ыцIэ аIэтэу, усэхэр, орэдхэр аусыгъэх, тхылъхэр атхыгъэх.

Мамырыкъо Нуриет.