БлэкIыгъэм инеущ лъегъэкIуатэ

Культурнэ кIэнхэр, та­рихъ, археологическэ мэхьанэ зиIэхэр зэтезы­гъэуцожьырэ ыкIи зыухъу­-мэрэ цIыфым (рестав­ра­торым) и Мафэ Урысыем непэ щыхагъэунэфыкIы. АР-м и Лъэпкъ музей иIофышIэу Ольга Григоренкэми ар имэфэкI. Мыщ зыщылажьэрэр бэшIагъэп, аупшъэрылъэу ыгъэцакIэрэм мэхьанэ ин иI — археологическэ пкъыгъохэм язэтегъэуцожьын. Агъэ­кощырэ саугъэтхэ гъу­чIым, ятIэм, шъом, къупшъхьэм ыкIи нэмыкIхэм ахэшIыкIыгъэхэм адэлажьэ. ЧIыналъэу «Хьащпэкъ» («Клады») зыфиIоу 1989-рэ илъэ-сым Алексей Резепкиным археологическэ IофшIэнхэр зыщыригъэкIокIыгъэу, «Новосвободненскэ культурэкIэ» заджэхэрэм къыщигъотыгъэ пкъыгъохэм джырэ уахътэм Ольгэ адэлажьэ.

— Ахэр зэрэшIыгъэхэмкIи, зыхэшIыкIыгъэхэмкIи къошыных, апс зэфэ­шъхьафых, — къеIуатэ Ольгэ пкъыгъо­хэр къыгъэлъагъохэзэ. — ТапэкIэ му­зеим къыщыдгъэлъэгъонхэм ыкIи щытыу­хъумэнхэм апае зэтебгъэуцожьынхэр ящыкIагъ. Сурэтхэр атырахынхэм, къат­хыхьанхэм апае 1989-рэ илъэсым къызагъотыхэм зэхащхэхи, ящыпэ теплъэ арагъэгъотыжьыгъагъ, ау щхэпсыр бгъэ­кIэжьын, джырэ амалхэр, шIыкIэхэр япхьылIэнхэ фае. Илъэс минитф фэдиз аныбжь.Апэ Ольгэ мыжъохэм Iоф адишIэ­щтыгъ, ау ДжэгокIо гъэхъунэм щыкIогъэ археологическэ тIэн IофшIэнхэм зэра­хэлэжьагъэр исэнэхьат къэгъэзапIэ фэхъугъ. ЯтIэмрэ гъучIымрэ нэмыкIы­нэкIэ яплъыжьыгъ, адэлажьэ шIоигъо хъугъэ. Ащ фэдэ ижъырэ пкъыгъохэр къычIэпх къодыекIэ зэримыкъурэр, къы­зэтемыгъанэу къэмыухъумэхэмэ, тари­хъыми, шIэныгъэми чIэнэгъэшхо зэрашIырэм къыфэкIуагъ.

— ЯтIэмрэ гъучIымрэ Iоф адэпшIэныр зэрэкъиныр ыкIи мэхьанэ ин зэриIэр къызгурыIуагъ. Пэсэрэ пкъыгъо къы­чIэптIыкIэу яот къодыекIэ хъурэп. Ащ къыкIурэ гъогум археологым гъунэ лъифын фае, — еIо ащ.Ащ фэдэ гупшысакIэхэм Ольгэ Казань икъэралыгъо университет къыфащагъ. АКъУ-м тарихъымкIэ ифакультет къыухыгъэу щытыгъэти, тарихъ-культурнэ кIэнхэм язэтегъэуцожьынкIэ факультетым имагистратурэ чIэхьажьыгъ. Культурнэ кIэнхэр зыхэшIыкIыгъэхэм афэгъэхьыгъэ шIэныгъэхэр ыкIи яухъу­мэнкIэ екIолIакIэхэр зэригъэшIэгъах, джы чIэтIупщыгъомкIэ шIэныгъэ IофшIагъэм итхын дэлажьэ. АщкIэ къыхихы­гъэр новосвободненскэ культурэр ары. Ау ащ сыдми къыфэкIуагъэп. Новосвободненскэ культурэр Темыр КавказымкIэ джэрз пасэм изэман икIэн байхэм ащыщ. Зыфэдэ къэмыхъугъэ къэгъэсэйхэмрэ ятIэм хэшIыкIыгъэ художественнэ пкъы­гъо бэлахьхэмрэкIэ цIэрыIу. Ахэм адэлэжьэгъэныр реставраторхэмкIэ къины ыкIи гъэшIэгъоны.

— Къошынхэм, апсхэм язэмылIэужыгъуагъэ бэдэд. Пкъыгъо пэпчъ ежь инэшанэ иI. ГущыIэм пае, зылъэгу хъу­раеу щыт къошыным зэрэщытыгъэм фэдэу иIахь (ызыныкъо нахьыбэ) зэтебгъэуцожьын, адырэм итхыпхъэ ибгъэ­къужьын фае. ЕтIанэ, новосвободненскэ культурэм ипкъыгъохэр зыхэшIыкIыгъэхэр зэфэшъхьафых: зыхэр псым нахь елъэсыхьэх, адырэхэр нахь макIэу. Джащ фэдэу ищыпэ теплъэ зэтебгъэуцожьын умылъэкIыщт Iахьхэри къыхэфэх. Ащ фэдэ зыхъукIэ, ахэр сэгъэкъэбзэ къодыех. Реставраторым ипшъэрылъ шъхьаIэр зэрэщытыгъэм фэдэу зэтыригъэуцожьыныр ары нахь, ежь къызэрэшIошIэу ышIыныр арэп, — еIо Ольгэ.Ащ иIофшIэн музей дэпкъхэм къащыуцурэп, дэкIыгъохэри иIэх. Археологическэ тIэнхэм чанэу ахэлажьэ. Ящэнэрэ илъэс хъугъэу Азэщ къэгъэсэим (Азэщ къушъхьэтхым) Iоф щешIэ. Мыгъи ащ кIонэу рехъухьэ. Бэдзэогъум дэкIыгъо лъэхъаныр аублэнэу щыт. Ом изытет ыпкъ къикIэу мыгъэ гужъуагъэ.— ГъэрекIопагъэ къэгъэсэйхэм джэрз пкъыгъо гъэшIэгъон дэдэхэр къащыдгъо­тыгъагъэх. ГъэрекIо — керамикэр. Мыгъи зы кIэ горэм тежэ. Ар тхылъ гъэшIэгъон уеджэным фэд: къыкIэлъыкIорэ нэкIубгъом итыщтыр сыдигъуи гъэшIэгъоны, — къыддэгуащэ Ольгэ.

Ащ дакIоуКультурнэ кIэнхэм икъоу ыкIи ифэшъуашэу уадэлэжьэнымкIэ ищыкIагъэр зэкIэ АР-м и Лъэпкъ музей IэкIэлъ. Джащ фэдэу «Культурэм хахъо егъэшIыгъэныр» зыфиIорэ къэралыгъо программэу илъэсипшIым ехъугъэу шъолъы­рым щылажьэрэм къыдыхэлъытагъэу ащ пае музеим ахъщэ къыфатIупщы.— Аужырэ илъэсхэм дышъэ идагъэкIэ шIыгъэ пкъыгъо пчъагъэхэр зэтедгъэуцожьыгъэх. ШэкIым хэшIыкIыгъэ культурнэ кIэным изэтегъэуцожьын фэгъэзэгъэ IофышIэ шъхьаф музеим иI. Анахь пкъыгъо инхэм язэтегъэуцожьынкIэ шIэныгъэ-реставрационнэ Гупчэу Москва дэ­тым зэзэгъыныгъэ дэтшIыгъэу тыдэла­жьэ. Ахэми зафэдгъазэу мэхъу, ахъщэм­кIи уахътэмкIи IофшIэнхэм бэ апэ­Iохьэ, — къыIотагъ АР-м и Лъэпкъ музей ипащэу Джыгунэ Фатимэ.Анцокъо Ирин.