АМ
Адыгэхэр, Тхьэм къытипэсыгъэу, дунаим ианахь чIыгу гъэбэжъу тызыщыпсэурэр. Сыд фэдэрэ лэжьыгъацэ пIэпызыгъэми, къэкIыщт, бэгъощт. Ижъым къыщегъэжьагъэу адыгэхэр мэкъумэщышIэх, жъонакIох, фышъхьэ лэжьыгъэхэм якъэгъэкIын фэкъулаих. Илъэс мин пчъагъэхэм мэкъу-мэщым ишъэфхэр аIэ къырагъэхьагъэх.
Фышъхьэ лэжьыгъэ зэфэшъхьафхэр зэраугъоижьыщтыгъэр къытагъашIэ Тхьагъэлыдж фэгъэхьыгъэ къэбархэм, тэ, археологхэм, бэ хъухэу псэупIэжъхэм къащыдгъотыжьырэ мыжъобгъу-шъхьалхэм, убэлъашъхьэхэм, штаукIым, джэрзым ыкIи гъучIым ахэшIыкIыгъэ гъупчъэхэм, унэ чIыпIагъэхэу къачIэдгъэщыжьыхэрэм арыт джэныкъохэм, джэгу лъачIэхэм.Фышъхьэ лэжьыгъэмэ ащыщэу апэдэдэ алэжьыщтыгъэр хьэр ары. Джырэ фэдэу лэжьыгъэшхо къахьыжьэу, шхыныгъуабэ зэтырашIыкIыщтыгъэп.Хьаджыгъэ зыхэлъ шхыныгъомэ хьэ гущыIэр бэрэ къахэфэ: хьарыпI (хьэрыпI), хьатыкъ (хьэтыкъ), хьалыжъу (хьэлыжъу). Хьалыжъор гущыIищэу зэхэлъ: хьэ + лы + жъо (гъэжъон). Енэгуягъо апэ ахьаджыщтыгъэр ыкIи тхьацу зыхапшыкIыщтыгъэр хьэ хьаджыгъэр арыкIэ. Апэ а тхьацум далъхьэщтыгъэр лыр ары. Къуаемрэ нэмыкIхэмрэ ащ къыкIэлъыкIуагъэх.Адыгэ культурэм чIыпIэшхо щызыубытырэмэ ащыщ гъомылэ зэмылIэужыгъомэ ягъэхьазырын ыкIи Iанэм игъэзекIон. Тилъэпкъ ишхыныгъохэр зыми къылъытагъэхэу тыщыгъуазэп, ау ахэр шъэ пчъагъэ зэрэхъухэрэм щэч хэлъэп.Адыгэ хабзэм диштэу Iанэхэр зэрагъафэх, хъярыми нэшхъэигъоми къякIуалIэхэрэр ахьакIэх. ЦIыкIуи ини, шхагъэхэм Iанэм адыпэмысыгъэхэми, лэкъумэ нэмыIэми, Iуамыгъэфагъэу зы нэбгыри дагъэкIыжьырэп.
ЕгъашIэм хъярым е нэшхъэигъом апаекIэ шхыныгъо зэмылIэужыгъохэр аупщэрыхьэх. Ахэм ябагъэрэ ядэгъугъэрэ унагъом зэшIокIэу иIэм, зыфагъэхьазырырэ цIыфым е хъугъэ-шIагъэм имэхьанэ ялъытыгъэх, ау ешхэ-ешъом ыкIи хьадэIусым ащашIырэ Iанэхэм яхабзэхэр зэтекIых.Нахьыпэм цIыфыбэ къекIуалIэу хэгъэгу зэхахьэхэр ашIыщтыгъэх, джэгухэр зэхащэщтыгъэх. Ахэр ащыкIощтыгъэх чылэм ичIыпIэ хэхыгъэ, тхьэлъэIухэр зыщашIыщтыгъэм е чIыопсым ичIыпIалъэ горэм. Тхьабэхэм афэлажьэхэу зыщэтыхэм зэрэчылэу тхьачIэгъ щызэрэугъоищтыгъ. Былым пIашъэхэр, мэлхэр, пчэнхэр тIыщэ, къурмэн ашIыщтыгъэх. Гъомылэпхъэ зэтешIыкIыгъэу аупщэрыхьагъэхэмкIэ къекIолIагъэхэм дэгъоу зарагъэгъэшхэкIыщтыгъ.Сыд фэдэрэ гушIуагъуи гухэкIи хьалыжъохэр, гуубатэхэр, щэлэмэ зэмылIэужыгъохэр щарагъэшхыхэу хабзэ. Джэгухэм, хъярхэм, тхьэлъэIухэм ащаухьазырырэ щэламэхэр, хьалыжъохэр, нэмыкIхэр зэпыпчыхэмэ е зэхэубзыкIыхэмэ хъущтых, ау хьадэIусым е жъамэ агъэоу ашIыгъэ хьалыжъохэмрэ щэламэхэмрэ сыдигъокIи зэпыпчыхэ е зэтеууплIанкIэхэ хъущтыхэп, уяцакъэзэ агопшхыкIын фае нахь. Хьалыжъохэм адалъхьэрэр зыфагъэжъэрэ хъугъэ-шIагъэхэм елъытыгъэу зэтекIых.Хъярым, гушIуагъом Iэнэ шыгъэхэр ащызэрагъафэхэу хабзэ, ау сыдрэ шхыныгъуи апшъэр хьалыжъор ары. Ахэм мэхьэнэ гъэнэфагъэ яI. ГущыIэм пае, илъэсыкIэ хьалыжъохэр щы мэхъух, адалъхьэхэрэр: лы, къуае, пхъэшъхьэ-мышъхьэ гор. Нысащэм пае зэфэшъхьафхэу агъажъэх: нысэщэ хьалыжъор, дае хьалыжъор, нысэищыжь тхьэлъэIу хьалыжъор.ИлъэсыкIэхьалыжъохэрИлъэсыкIэр къызихьэрэ пчэдыжьым, гъэтхапэм и 21-м, нэфшъагъом чылэ тхьаматэр япащэу зэрэчылэу дэкIыти, илъэсыкIэм иапэрэ мафэ къыкъокIырэ тыгъэм пэгъокIыщтыгъэх. Тхьаматэм лIыжъитIу къыготэу апэ иуцощтыгъ, абгъухэмкIэ зы пшъэшъэжъыерэ шъэожъыерэ къагоуцощтыгъэх. Тхьамадэм иджабгъу Iэгу бахъсымэ Iэгубжъэ итэу, адрэ Iэгум хьалыжъуищ илъэу, ыIэхэр ыIэтыхэти, лъэбэкъу зытIукIэ апэ ишъыщтыгъ. Хьалыжъомэ шхыныгъо зэмылIэужыгъуищ адалъхьэщтыгъэр: лы, къуае, хэтэрыкI е пхъэшъхьэ-мышъхь. Пащэм тхьэлъэIур къызиIуахэкIэ, Iэгубжъэм ехъупIэщтыгъ, иджабгъукIэ щыт лIыжъым фищэити, ригъэхъупIэщтыгъ, исэмэгукIэ къыготыми зыIуригъэгъафэщтыгъ. Бахъсымэм зэрэригъэшъуагъэхэ чэзыум фэдэу хьалыжъомэ къагуичырэр лIыжъмэ зыIуаригъалъхьэщтыгъ. Такъыр зырыз зашхыхэкIэ, бахъсымэри хьалыжъоу къэнагъэхэри нахьыжъэу къекIолIагъэмэ афагъэкIуатэщтыгъэх.НысэщэхьалыжъохэрНысэщэ фэIо-фашIэхэм апае зэтешIыкIыгъэу хьалыжъохэр агъажъэх. Ахэм къурмэн мэхьанэ яIэу алъытэ. Пасэм хьайуанэхэр тIыщэ, къурмэн бэрэ ашIыщтыгъэх. Джырэ тилъэхъан къурмэн ашIэу былым пIашъэхэр заукIыхэрэр зэгъорэ дэд. Нахьыбэрэм лъы къырамыгъэ-чъэу, къурмэн папкIэу, хьалыжъохэр агъажъэх. ИжъыкIэ тхьэлъэIу хьалыжъохэм ягъэхьазырын лъэшэу щызэпэкIэрагъэкIыщтыгъэх. Нысащэм е хьадагъэм ащагъэхьазырыщтыгъэ хьалыжъохэм чэмыщэм хэшIыкIыгъэ къуаем нэмыкI адалъхьэщтыгъэп.ТапэкIэ нысэщэ щэламэу е хьалыжъоу ашIыщтыгъэхэм яIэпэIэсэкIызэ тхыпхъэхэмкIэ агъэкIэракIэщтыгъэх, хьалыжъопкIымкIэ дахэу къагъэчъыхьэщтыгъэх. Щэламэу, щэлэмэхьалыжъоу, гуубатэу, IэпэещэкIэу агъажъэщтыгъэхэр зэрагъафэзэ матэмэ аралъхьэщтыгъэх. Ахэм язэгъэкIун фэIэзэ бзылъфыгъэхэу чылэм дэсхэм къяджэщтыгъэх. Сурэт е тхыпхъэ теплъэ яIэу, мазэм, тыгъэм е нэмыкI пкъыгъо горэм фэдэу зэригъэкIузэ матэр рагъэушъэщтыгъ. Теплъэ дахэкIэ зэгъэфэгъэ лэкъумэ матэхэр унагъом шъхьафэу ыгъэуцущтыгъ ыкIи нысэм ытыщ ахьыщтхэм ахагъафэщтыгъэх.Джыри хъярым пае хьалыжъохэр, щэламэхэр агъажъэх, ау лэкъумэ матэхэр гушIуакIомэ ахьыжьыхэрэп. Ахьыхэу зыщэтым бэдэдэ аухьазырыщтыгъ. Ау блэкIыгъэ лIэшIэгъум ия 60-рэ илъэсхэм чемоданхэмкIэ тучан шхыныгъохэр зэрахьэхэу рагъэжьэгъагъ ыкIи ежьхэм агъажъэщтыгъэр макIэ хъугъагъэ.Джырэ тилъэхъан икIэкIыпIэкIэ рэкIох — къин зэрамыгъэлъэгъоу, адыгэ шхыныгъо-хэр къэзыгъэжъэрэ хъызмэтшIапIэм фаIопщышъ, зыфэещтхэм фэдиз рагъэгъажъэ е IэшIу-IушIухэр ащэфых.Дае хьалыжъорНахьыпэм къэзыщэгъакIэр яблагъэхэм е ишъэогъу екIолIэжьыщтыгъ. НахьыбэрэмкIэ къыхихыщтыгъэр зипIурыгъэ бзылъфыгъэу янэ фигъадэщтыгъэ даем иунагъу.Нысэр зыщыращыжьырэ мафэм къэзыщагъэм ятэ лIакъом щыщхэу зыныбжь хэкIотэгъэ бзылъфыгъитIу тачанкэкIэ е кузэкIэт гъэкIэрэкIагъэкIэ даем, нанжъыем лъигъакIощтыгъэх. КъызэрэлъыкIощтхэр фаIопщыгъахэу, зигъэхьазырыгъахэу къяжэщтыгъ. Зыдихьынхэу къое хьалыжъо инищ ыгъэжъагъэхэу зыдиштэщтыгъ. КъылъыкIуагъэхэр ымыгъэгужъохэу, бзылъфыгъитIу, даебгъутхэр, гъусэ къышIыхэти, къадежьэщтыгъ. КузэкIэтым къызэритIысхьагъэхэм лъыпытэу бы-ракъ фыжь кIэракIэ, ыкъуапэ щэнэбзэу хэбзыкIыгъэу, бзылъфыгъэу лъагъэкIуагъэмэ къаIэтыщтыгъ. КъызысыжьхэкIэ, кузэкIэтыр джэгу утыгум къыщыуцущтыгъ. Пщынаом дае орэдыр къыхыригъадзэщтыгъ, хьатыякIор кум екIуалIэти, бзылъфыгъэхэр къырищыщтыгъэх. Даемрэ даебгъутхэмрэ, кIуапIэ арамытэу, тыраубытэщтыгъэх. ДжэгуакIор къякуозэ ахэр къащэфыжьыщтыгъэх. Анахь осэшхо къэзыщэгъакIэм ыцIэкIэ къатыщтыгъ ыкIи инанжъые, даер къащэфыжьыщтыгъ.Гуащэр зэрысэу, нысакIэр къызэращэщт унэшхом дае хьалыжъохэр зыдырахьэти, бзылъфыгъиплIыр зэдихьэщтыгъэ. Нысэищыжь фэIо-фашIэхэр аухыфэ ахэр ахэтыщтыгъэх.НысэищыжьтхьэлъэIухьалыжъохэрНысэищыжь тхьэлъэIум пае къушъхьэчIэс шапсыгъэмэ къое хьалыжъо цIыкIухэр агъэфедэх, бжъэдыгъухэмрэ шъофырыс шапсыгъэхэмрэ къое хьалыжъо инхэр агъажъэх.НысакIэр гуащэм иунэ къызыращэкIэ, нысэтхьэлъэIур рагъажьэ. ХьатыякIом е джэгуакIом ар къырагъэIон зыхъукIэ ынэIу цIыфхэм афэгъэзагъэу, пчъэр ыкIыбэу джэхэшъо гузэгум къеуцо. Гощэ пIашъэм (гощэжъым) ыгъэжъэгъэ хьалыжъохэр зэрылъ лагъэр Iэ сэмэгумкIэ ештэшъ, джабгъумкIэ шъэжъыер ыIыгъэу, хьалыжъор ыбзырэм фэдэу шъэжъыяцэр ащихъозэ нысэтхьэлъэIур къеIо. ЗылъэIуахэкIэ, зы хьалыжъо къахехы, бахъсымэ зэрыт Iэгубжъэр къештэшъ, ехъупIэ, иджабгъукIэ къыготым реты. Унэм итхэм зэIэпахымэ, хэхъупIэхэзэ рашъу. ХьатыякIом лъэIур къызиIуахэкIэ, Iэгум дэтэу къежэхэрэм апае хьалыжъуищ ештэшъ, екIыжьы.Адыгэ хьалыжъом и Мафэ ия 15-рэ мэфэкI зэхахьэ непэ Рыфабгъо ипсыкъефэххэм адэжь щызэхащэщт. Район зэфэшъхьафхэм къарыкIыгъэ бзылъфыгъэ IэпэIасэхэр хьалыжъом ишIынкIэ ащ щызэнэкъокъущтых.Тэу Аслъан.