ИIофшIэн гухахъо хегъуатэ

Адыгэкъалэ икраеведческэ музей ипащэу Кощэгъу (ХьэдэгъэлIэ) Зухра «АР-м культурэмкIэ изаслуженнэ IофышI» зыфиIорэ цIэр мыгъэ къызфагъэшъошагъэхэм ащыщ. Ары зыIудгъэкIэным ушъхьагъу шъхьаIэ фэхъугъэр.

Зухра Iоф зэришIэгъэ илъэсэу иIэхэр зыдэтхэгъэ тхылъым, ар къызызэIуихыгъэр 2001-р ары, дэтхагъэр джы зыIут музей закъор ары. Сыда пIомэ, иIофшIэн зыригъэжьагъэм къыщыублагъэу зыпарэкIи чIыпIэр зэблихъугъэп.Культурэмрэ искусствэхэмрэкIэ Краснодар иуниверситет джыри чIэсыгъ мыщ къызэкIом. Сэнэхьатэу зыфеджэщты­гъэр ащ епхыгъагъ, ау музеим Iоф щишIэн гухэлъ иIагъэп, тарихъымкIэ кIэлэегъа­джэ хъунэу ары зыфэягъэр. Сабый къыфэхъунэу IукIыгъэ бзылъфыгъэм ычIыпIэкIэ аштэгъагъ, пIалъэр ыухымэ, IукIыжьын гухэлъ иIагъ. Ау ежь зэримыIоу хъугъэ. Ар ыгуи, ыпси зыхэтIэгъэ иIофшIэн, научнэ IофышIэ къызэрыкIоу ригъажьи, пэщэ IэнатIэм нэсыгъ.— СыIумыкIыжьыным сыкIэзгъэгу­шIугъэр ыкIи амалэу щыIэ пстэур рихьы­лIи, чIыпIэ къысэзытыгъагъэр ащыгъум музеим ипэщагъэу Дэхъужь Светлан Хьисэ ыпхъур ары, — еIо Зухра.Культурэм, музей Iофым IэпэIэсэныгъэшхо ащызиIэ пащэм Зухра сэнэхьатэу зэригъэгъотыгъэр къыдэхъугъэу, сэнаущыгъэ зыфыриIэ Iофэу зэрэщытым бэ темышIэзэ гу лъитагъ. IумыкIыжьынэу ыгъэдэIуагъ, зыгуигъэуцуи, ишIэныгъэ­хэм­кIэ дэгощагъ, нэужым ежь ычIыпIэ рагъэхьаным кIэщакIо фэхъугъ. Зухра ипшъэрылъхэр хэзыгъэ имыIэу зэригъэ­цэкIэщтхэр щысэхэмкIэ къыушыхьатызэ, бзылъфыгъэ ныбжьыкIэр музеим пащэ фашIынэу культурэмкIэ гъэIорышIапIэм зыфигъэзагъ. Ащ тетэу 2012-рэ илъэсым имэлылъфэгъу мазэ музеим пащэ фашIыгъ.Дэхъужь Светланэ Адыгэкъалэ икрае­ведческэ музей игъэпсын кIэщакIо фэ­хъугъ, пкъыгъоу чIэлъхэм анахьыбэр пIоми хъунэу, къыугъоигъ. Ащ иIоф джы Зухра лъегъэкIуатэ. ИцIыкIугъом къыщыу­благъэу тарихъыр, культурэр, ижъыкIэ хъугъагъэхэр, хабзэу адыгэхэм ахэлъы­гъэхэр, зэрэпсэущтыгъэхэр, пкъыгъоу агъэфедэщтыгъэхэр, шъуашэу ащыгъыгъэхэр зэригъэшIэнхэр икIасэщтыгъ. Ары мы лъэныкъор къызкIыхихыгъэр.Университетым дэгъу дэдэу щеджэ­хэрэм ащыщыгъ. Ар къызеухым еджэныр аспирантурэм щылъигъэкIотэнэу, етIанэ ригъэджэнхэу къычIэнэжьынэу къыра­Iуагъ, ау музей Iофэу лъэшэу зыIэпызыщагъэр ыгъэтIылъынэу фэежьыгъэп. Егъэджэнымрэ музеимрэ зэдихьынхэуи амал иIагъ. Ари къызэрыкIуагъэп. Iоф­шIэнитIур зэрэщытын фаем фэдэу, теу­рыкIуагъэ хэмылъэу зэдигъэцэкIэныр зэрэфэмыукIочIышъущтыр къызыгурэIом, джы зыпылъыр къыхихыгъ.ИIофшIэн зырегъажьэм къуаджэхэр къакIухьэзэ экспонатхэр къаугъоищтыгъэх. Транспорт яIагъэп, чылэу зыда­кIохэрэм ащыщыбэхэм автобус адахьэщтыгъэп, гъогогъу хъун машинэ къагъо­тызэ кIощтыгъэх, лъэсэу ящыкIэгъэ чIы­пIэм екIуалIэщтыгъэх, ащ тетэуи къэ­кIожьыщтыгъэх. Ащ тетэу ежь Зухра Iэнэ хъурае, тхъуалъэ зыфэпIощт пкъы­гъохэр къыщэхэу хъугъэ. Дэмышъхьахэу етIупщыгъэу экспонат хъущтхэм алъы­хъугъ, алъыкIуагъ.

— ЦIыфэу музеим къычIахьэрэм ти­IофшIэн уасэ къызыфишIыкIэ тамэ къыз­гуегъакIэ, — еIо ащ. — ГущыIэм пае, кIэлэеджакIохэр къытфащэхэу бэрэ къы­хэкIы. Ахэм музеим чIэлъ пкъыгъо пэпчъ икъэбар къафэсIуатэ зыхъукIэ, сщиз схэхъо. «ГъэшIэ кIыхьэр ыкIи чаныр» зыфиIорэ лъэпкъ проектым къыдыхэлъытэгъэ Iофтхьабзэхэм язэхэщэн тыхэлажьэ. Нахьыжъэу ахэм къякIуа­лIэхэрэм ижъыкIэ щыIагъэхэм ащыщ горэ зэхэтщэнэу къытэлъэIухэу къыхэкIы. Ащ тетэу кушъэхапхэ тшIыгъагъ. Ащ къедгъэблэгъагъэхэм «ущ фэдэ шап­хъэхэр хэлъыгъэхэми, мэхьанэ яIагъэми тшIагъэп, сыдэу гъэшIэгъонэу зэхэшъущагъ, тхьашъуегъэпсэу» къытэзыIуагъэ­хэр бэу къахэкIыгъэх. Джары анахь шIу слъэгъоу сиIофшIэн хэлъыр.Ащ фэдэ Iофтхьабзэхэри егугъузэ зэхещэх. Янэжъ къыIуатэщтыгъэхэр ыгу къегъэкIыжьых, нахьыжъэу хэшIыкI фызиIэхэм алъэхъу, адэгущыIэ, къаIуатэрэр етхы, сценариер зэхегъэуцожьы. Адыгэ­къалэ, республикэм Iофтхьабзэу ащызэ­ха­щэхэрэми музеир ахэлажьэу бэрэ къыхэкIы. Джащыгъуми хэзыгъэ имыIэу зэ­пстэури къыдилъытэзэ зафегъэхьа­зыры.Непэ Зухра иуахътэ инахьыбэр иIоф­шIэн пэIуегъахьэ. «IофшIапIэм щэпсэу» зыфаIохэрэм ащыщ. ЕтIани унэм кIо­жьыгъэу иIофшIэн егупшысэу, тегущыIэу, ышIэн фаехэр ыгъэнафэхэу бэрэ къыхэкIы.— Синасыпышъ сишъхьэгъусэ сыкъы­зэхешIыкIы, къотэгъу къысфэхъу, — еIо ащ. — Ары пакIошъ, къыздеIэу бэрэ къыхэкIы. ГущыIэм пае, къыгъэлъэгъон горэм е нэмыкI Iофтхьабзэ тыхэлэжьэнэ фаемэ, экспонатхэм лъэшэу сыгу зэра­фэгъурэр ешIэшъ, ежь имашинэкIэ тещэ, къытэжэ, тыкъещэжьы. СэркIэ ащ мэхьанэшхо иI, сыда пIомэ, сиIофшIэн лъэшэу шIу сэлъэгъу, спсэ хэтIагъ, си­шъхьэгъусэ къыздыримыгъаштэщтыгъэмэ, къин слъэгъущтыгъ.Зухра музеим чIэлъ пкъыгъо пэпчъ къэбарэу пылъыр, итарихъ, къыздикIыгъэр ешIэ. ГущыIэм пае, нахьыпэкIэ адыгэ къуаер зэрэрахыщтыгъэ матэр, нахь тэрэзэу къэпIон зыхъукIэ бжъа­лъэр, къытегъэлъэгъу. ИлъэсипшI пчъагъэ ыныбжь, музеим къызыратыжьыгъэри бэшIагъэ, ау зыпарэкIи зэрамыгъэфеда­гъэр къыхэщы. Зухра къызэриIуагъэмкIэ, бзылъфыгъэ хэкIотагъэу ар къязытыжьыгъагъэм ныбжьыкIэу, унагъо ихьэгъакIэу, ишъхьэгъусэ ежь ыIэкIэ ышIи бжъа­лъэр шIухьафтынэу къыритыгъагъ. Ымыгъэфе­дэу ыгъэшIуагъ, щигъэлъыгъ, нэпэ­еплъэу иIагъ, ары къызкIызэтенагъэр.Ащ фэдэу бэ Зухра къыIуатэрэр. Ежь ышъхьэ пай упчIэу еттыгъэм джэуап къыритыжьзэ, ащ текIышъ, музеим ­чIэлъ пкъыгъохэм якъэбар хэхьэ. Экспонатхэм афэгъэхьыгъэу къыIуатэрэм нахьыбэу гухахъо зэрэхигъуатэрэр ынэгуи, ымакъи къахэщы.Музеим хэхъоныгъэу ышIыхэрэм, лъэпкъ проектхэм, къэралыгъо программэхэм яшIуагъэкIэ IэпыIэгъоу агъотыгъэхэм, къащэфыгъэхэм, пкъыгъуакIэу къаIэкIэхьагъэхэм ягугъу къышIы зы­хъукIэ, исабый хахъоу ышIыхэрэм ныр зэращыгушIукIырэм фэдэу ынэгу къызэхъокIы.Зухра зэкIэкIожьэу джыри зэ ищыIэныгъэ гъогу къырыкIожьынэу хъугъэми джы ышIэрэ Iофыр къыхихыщтыгъагъэу еIо. ЩытхъуцIэу къыфагъэшъошагъэм мэхьанэшхо реты, осэ инэу елъытэ.— Iофэу пшIэрэр ащ фэдэу къызыхагъэщыкIэ, джыри нахьыбэ пшIэным уфегъэчэфы. ЩытхъуцIэр къысфагъэ­шъошэным зиIахь хэзылъхьагъэхэм зэ­кIэми «тхьашъуегъэпсэу» ясIомэ сшIоигъу, — еIо ащ.Псауныгъэ пытэ иIэу шIу ылъэгъурэ Iофым джыри илъэсыбэрэ рылэжьэнэу, игухэлъышIухэр къыдэхъунхэу ты­фэлъаIо, щытхъуцIэу къыфагъэшъоша­гъэмкIэ тыфэгушIо.ХЪУТ Нэфсэт.