ШIушIагъ

АКъУ-м и ШIэныгъэ тхылъеджапIэ Iофтхьэбзэ гъэшIэгъон бэмышIэу щыкIуагъ. Ар Къэрэ­щэе-Щэрджэс Республикэм ишIэныгъэлэжь-агрономэу, этноботаникэм лъапсэ ыдзыным илъэсыбэхэм шIуагъэ хэлъэу дэлэжьагъэу, шIэныгъэ IофшIэгъабэ зикъэлэмыпэ къыпыкIыгъэ Хьакъунэ Барасбый къызыхъугъэр илъэс 85-рэ зэрэхъурэм фэгъэхьыгъагъ. ШIэныгъэ кIэн лъапIэу ащ къыгъэнагъэр ухъумэгъэныр, гъэлэжьэгъэныр ыкIи хэгъэхъогъэныр шIэныгъэ зэхахьэм хэлажьэхэрэм япшъэрылъыгъ.

Адыгэ къэралыгъо университетым биологиемкIэ ифакультет икIэлэегъаджэу, педагогикэ шIэныгъэхэмкIэ кандидатэу Аулъэ Асиет Нурбый ыпхъур ары Iофтхьабзэм кIэщакIо фэхъугъэр. «ШIу зышIэрэм, шIу фыщылъ» зэраIорэм рыгъуазэу, щэIэфэкIэ лъэпкъым пае зышъхьамысыжьэу, къэкIырэ лъэпкъхэмкIэ шIэныгъабэ лъэныкъо пчъагъэкIэ зыгъэунэфыгъэу, лIы Iуш гъэсагъэу Ба­расбый (ежь къытхэмытыжьми) игу­шъхьэкIэн цIыфхэм ахэлъхьэгъэныр, шIуагъэ хэлъэу гъэфедэгъэныр, шIэныгъэлэжь-агрономым игупшысэ гъогу лъыгъэкIотэгъэныр ары гухэлъэу яIа­гъэр. ЧIыгулэжьыным, ботаникэм, лингвисти­кэм алъэныкъокIэ IофшIагъэу Хьакъунэ Барасбый къыгъэнагъэхэм афэсакъызэ, хахъо афэшIыгъэныр ыкIи ахэр щыIэныгъэм щыпхырыщыгъэнхэр лъэшэу ищыкIагъ. КъэкIырэ лъэпкъхэм ядунэе гъэшIэгъон зэхафэу, лъыIэсхэу, ифэныкъуагъэхэм анаIэ атырадзэу Iэнэ хъураем хэлажьэхэрэм Iоф ашIагъ.Хьакъунэ Барасбый къызыхъугъэр илъэс 85-рэ зэрэхъурэм фагъэшъуашэу мэфэкIыр зэхащагъ. Зэхахьэм хэлэжьагъэх Черкесскэ къикIыгъэу, Барасбый ышэу Мыхьамэтрэ Iофтхьабзэр къэзытыжьыщт журналисткэмрэ. Ыш ишIэныгъэ кIэн дэгъоу зэрэщыгъуазэр къапшIэу, Iэнэ хъураем къыщыгущыIэхэрэм игуапэу акIэдэIукIыщтыгъ, зыщищыкIагъэм джэуапхэр зэкIэупкIагъэу, Iушэу къытыжьыщтыгъ.Iэнэ хъураем хэлэжьагъэх Адыгэ къэралыгъо университетым ыкIи Мые­къопэ къэралыгъо технологическэ университетым яшIэныгъэлэжь-егъэджа­кIохэр, къуаджэу Блащэпсынэ игурыт еджапIэ биологиемкIэ икIэлэегъаджэу Тхьагъу Маринэ.ШIэныгъэлэжьэу Аулъэ Асиет къиIотыкIын зэкIоу «Адыгэхэм яэтноботаникэ ыкIи Хьакъунэ Барасбый ишIэныгъэ кIэн уасэу яIэр» зыфиIорэр къышIыгъ. Къэ­кIырэ лъэпкъхэм ядунай къыпкъыры­кIызэ, Барасбый тарихъ шIэныгъэм ихабзэхэри, этноботаникэри, культурологиери, лингвистикэри зэгуигъэуцохэзэ, ялъэкI-амал зэрэкIигъэтхъыгъэр Асиет шIэныгъэлэжьэу Хьакъунэм шIуагъэу филъэгъугъ. Джащ фэдэу Барасбый зы­шъхьамысыжь шIэныгъэлэжь-гупшыса-кIоу зэрэщытыгъэр, къэкIырэ лъэпкъхэм ямызакъоу, зэкIэ чIыопсым, обществэм язэпхыныгъэ ихьатыркIэ адыгэ хабзэр, адыгэ дунаир ыкIи обществэр лIы гъэсагъэм зэфищэнхэр зэрэфызэшIокIыгъэр, ышIэрэм ыгукIэ гупсэфыныгъэ зэрэхигъуатэщтыгъэр аукъодыеу щымытэу, лъэпкъ лыуз-гууз иным къыпкъырыкIэу зэрэщытыгъэр Асиет кIигъэтхъыгъ. КъэкIырэ дунэе шхъуантIэр тыфэсакъэу, дгъэкъабзэу, дгъэкIэракIэу тыухъумэн зэрэфаер къэгущыIэрэ пэпчъ къыIуагъ. Къыхэгъэщыгъэн фаер шIэ­ныгъэлэжь-агрономэу, этноботаникэу Хьакъунэм иIофшIагъэхэр зэкIэ черкесыбзэ куукIэ зэрэтхыгъэхэр, ащ елъыты­гъэу бзэри зэриухъумагъэр ары. Барасбый изакъоу мы хьасэшхом хэтыгъ, щылэжьагъ, ыгукIэ шIулъэгъу-лыузэу илъэпкъ фыриIэр къыIуатэрэм хэолъагъо, зэрэцIыф къабзэр, имурад ыгъэцэ­кIапэу Iоф зэришIагъэм гу лъыуегъатэ.Б. Хьакъунэм къэкIырэ лъэпкъхэм яхьылIагъэр зэкIэ лъэпкъ диалектхэмкIэ ытхыгъ, ежь ишэн-шапхъэ елъытыгъэу, наукэ пэпчъ шIуагъэу хэлъыр зэфищэн зэрилъэкIыгъэр ары. ШIэныгъэлэжьымкIэ анахь мэхьанэ зиIэр: адыгэ хабзэр, дунаир ыкIи обществэр. КъэкIырэ гъомылэу натрыфыр, ащ илъэпкъхэм ядэгъугъэ уяшIушIэзэ бгъэлъэшын фаеу ылъытэщтыгъ. Хэтрэ цIыф лъэпкъкIи ежь ичIыгу ыкIи ыIэшъхьитIукIэ къыгъэкIыгъэр анахь къышъхьапэу, хьалэл фэ­хъоу ылъытэщтыгъ.Аулъэ Асиет зэрэхигъэунэфыкIыгъэмкIэ, Б. Хьакъунэр Николай Вавиловым фэдагъ, IофшIэкIошхуагъ. КъэкIырэ адыгэ фышъхьэхэм осэшIу аритыщтыгъ. АдыгэхэмкIэ дэгъури, IэшIури адыгэ чIыгум кIикIэрэ лъэпкъхэр арэу зэрэщытыр кIигъэтхъыщтыгъ, ащ хэлъ щыI.Iэнэ хъураем къыщыгущыIэгъэ кIэлэ­егъаджэхэм АКъУ-м ихьатыркIэ пилотнэ еджапIэхэр къуаджэхэу Блащэпсынэ, Джыракъые, Хьатыгъужъыкъуае къызэрадэтэджагъэхэр, ахэм Iофышхо зэра­шIэрэр, яшIэныгъэ хагъахъозэ шIыкIэхэри аIэ къызэрэрагъахьэхэрэр, 2024-рэ илъэсым къыщегъэжьагъэу, мы еджапIэхэм чъыг 20, 17 ыкIи 18 зырыз зэ­рэщагъэтIысхьагъэр, ахэм зэряшIушIэ­хэрэр къаIуагъ.ШIэныгъэлэжьышхоу Тхьагъушъэ Нухьэ ичеркес чъыгхатэхэм яхьылIагъэу тхы­лъыр зытхыгъэу, апшъэрэ еджапIэм (МКъТУ-м) икIэлэегъаджэу Къудаикъо Нуриет мы IофшIагъэм фэгъэхьыгъэу къэгущыIагъ.ШIэныгъэлэжь-юбилярэу, шIушIэгъабэ зиIэу Барасбый итхылъхэми Тхьагъушъэ Нухьэ ехьылIэгъэ тхыгъэ инхэр зэра­дэтхэр хьакIэу, Барасбый ышэу Мыхьамэт хигъэунэфыкIыгъ.ШIэныгъэ зэIукIэгъур фэбагъэ хэлъэу, шIуагъэ къытэу кIуагъэ. Адыгэ къэралы­гъо университетым биологиемкIэ ифакультет икIэлэегъаджэу Хьагъур Марет къыщыгущыIагъ. Джащ фэдэу, чIыгум уфэсакъэу удэлэжьэныр, бгъэкъэбзэныр, фыгуцэр, коцыцэр, нэмыкIхэр къа­бзэу къэбгъэкIынхэр зэрэгухахъор, ахэм япхыгъэ шIэныгъэхэмкIэ студентхэм ыкIи кIэлэеджакIохэм ягуапэу зэрадэгуащэхэрэр Тхьагъу Марини, нэмыкIхэми къаIуагъ.«Улажьэмэ лыжъ пшхын» пкIэнчъэу зэрамыIуагъэр, сыдрэ Iофи узэрегугъу­рэм фэдизэу къызэрэотэжьырэр Iоф­тхьабзэм щыкIагъэтхъыгъ.Мамырыкъо Нуриет.