Усэ дэгъур шъыпкъэм фэд, уахътэми фикIыкIыщтэп

Я 50 — 60-рэ илъэсхэм якIэух адыгэ лите­ратурэм зэхъокIыныгъэ гъэшIэгъонхэр ыкIи гъэкIэжьын инхэр фэхъугъэх.

Мы илъэсхэм ащ етIупщыгъэу творческэ кIочIакIэхэр къыхэхьэх, тхакIохэм темакIэ­хэм, гукъэкIыкIэхэм ямызакъоу, художественнэ гупшысэкIакIэ щыIакIэм рахьылIэ, усэкIэ шап­хъэхэри ащ фэIорышIэхэу къыз­даштэх. Ахэр: МэщбэшIэ Ис­хьакъ, Iэшъынэ Хьазрэт, Бэ­рэтэрэ Хьамид. Мыхэм япроизведениехэр адыгэ поэзиер ыкIи прозэр чIыпIэ хэхыгъэ дахэ зэриуцорэм ишыхьатыгъэх, художественнэ псалъэм пы­тэгъэ-шъыпкъагъэ зэригъотырэр къахэщыгъ.ЗыцIэ къетIуагъэхэм ауж кIэ­кIэу къикIыгъэх КъумпIыл Къадырбэч, Кощбэе Пщымафэ, Къуекъо Налбый, Нэхэе Рус­лъан, Бэгъ Нурбый. Мыхэм ятворчествэ я 60 — 90-рэ илъэсхэм адыгэ литературэм илъэпкъ-художественнэ ыкIи идейнэ-эстетическэ лъапсэ гъэ­пытэгъэнымкIэ лъэшэу ишIуагъэ къэкIуагъ. УсэкIо ыкIи тхэкIо нахьыжъхэм ахэр къызагоуцо­хэм, адыгэ литературэм гъогушIу зэрэпхырищыщтыр къэ­нэфагъ.

Гупшысэ хьасэм зеубгъуНэхэе Руслъан Мыхьамодэ ыкъор мэкъуогъум и 25-м 1941-рэ илъэсым Теуцожь районымкIэ къуаджэу Очэпщые къыщыхъугъ.… Къиным цIыфхэрзэфегъадэх,Къиным цIыфхэр ахегъадэх.Дунэешхор къин къелыжь,Сыд ащ тыркъоутемылъыжь… —(поэмэу «Тян»).

Мы сатырхэр охътэ анахь къин плъыр-жъэрым, заор къы­зежьэм тефэ шъыпкъэу къэ­хъугъэх. ЩыIакIэм ионтэгъугъи, ичъыIэгъэ-щынэгъуагъи, ащ иIэшIугъэ ини дэгъу дэдэу зэхэзышIэгъэ усакIоу Нэхаим гъа­шIэр зэожъым имэшIошхо къызелыжьыгъэ ужым къыIуагъэх, ытхыгъэх.Уахътэу къызхэхъухьагъэм, ынэ пэкIэкIырэм ятхыпхъэ-тхьабзэ телъэу цIыфым игъашIэ къехьы. Сыдэущтэу пщыгъуп­шэна Хэгъэгу зэошхоу тицIыф миллион 27-м алъ псыхъоу зы­щычъагъэр?! Заор зынэ кIэ­кIыгъэ цIыфхэм мамырныгъэм, шъхьафитныгъэм, IофшIэн гухахъом апэпшIын тхъагъо зэ­рэщымыIэр ныбжьырэу пытэу агумэ араубытагъ.Зэоуж илъэсхэм зисабыигъо­-кIэлэцIыкIугъо тефэгъэ Рус­лъан къин мыухыжьэу адыгэ лэжьэкIо цIыф къызэрыкIохэр зыхэтхэм, янэу сымаджэм деIэн е зыгорэущтэу ихьылъэ тырихын зэримылъэкIырэм ыгу агъэцIыкIоу, ны сымаджэм Iуплъыхьэу щысэу, зэрэамалынчъэр усэкIэ къыIотэщт. УсакIомкIэ ныр дунэе псау екъу, ащ псэкIэ епхыгъэшъ, дунэе нэфым къыхи­щагъэшъ, фэлъэкIырэмкIэ къогъанэ иIэп. Ау сыдэу пшIына, чIэтэнэх талъыбанэзэ ныхэр, ныбжьырэу яшIушIагъэкIэ къыд­готхэу, етIани гъашIэм тыфа­гъэчэфэу тыращэ.

Тыдэ къыфикIыгъа лэжьэкIо унагъом къихъухьэгъэ Нэхэе Руслъан усэныр? Мары ащ ехьы­лIагъэу ежь тхакIом къы­Iорэр: «Апэрэ усэр зысэтхым гъэтхэпагъ, чъыг шъхьапэм пыс­хэу бзыу цIыкIумэ орэд къаIощтыгъ, чыжьэкIэ трактормэ амакъэ губгъом къырилъэсыкIыщтыгъ. Гъэтхэ тыгъэм зыригъэоу, гугъэм ымытIупщэу, ылъэмэ амыхьыжьэу тянэ пчъэ­Iупэм Iусыгъ. Ащ игумэкI-гукIае сэри сшъхьэ имыкIэу, еджапIэм сыкъызекIыжьым дэпкъым сегъэкъугъэу тянэ дэжь сетIы­сэхыгъ. Гум усэр къытеуагъ. Тхьапэмрэ къэлэмымрэ къэсштагъ…».

Джа мафэм къыщегъэжьагъэу матхэ. Шъыпкъэ, къешIэ­кIыгъэ цIыфхэм, ятэшым ихьа­кIэщ къыщызэрэугъоищтыгъэхэм яорэдхэм, якъэбархэм, тхыдэ­хэм ядэIугъ, ахэм лъэшэу яшIуа­гъэ къэкIуагъ адыгэ гущыIэр тэрэзэу ыгъэфедэнымкIэ.Руслъан яни сымаджэу, щы­IакIэри зэоуж кIэзыжь гъуйсый дэдэу, цIыфхэри имыкъуимынэ мыухыжьым зыщыхэтыгъэх икIэлэгъу зытефагъэр. Ау сыд фэдэу щыIакIэр гоIунчъагъэми, еджэн зэрэфаер къы­гурыIощтыгъ. Къоджэ еджапIэр къызеухым, колхозым Iоф щи­шIагъ, етIанэ Мыекъопэ мэкъу­мэщ техникумым щеджагъ. 1967-рэ илъэсым Адыгэ къэ­ралыгъо кIэлэегъэджэ инсти­тутым филологиемкIэ ифакультет къыухыгъ. 1967 — 1977-рэ илъэсхэм Адыгэ хэку радиоми Комитет иIофышIагъ. 1968-рэ илъэсым Литературнэ институтэу М. Горь­кэм ыцIэ зыхьырэм и апшъэрэ курсхэр Москва къыщиухыгъэх. 1984-рэ илъэсым къыщегъэжьагъэу Нэхаир литконсультантыгъ, Адыгеим итхакIохэм я Союз пшъэдэкIыжь зыхьырэ исекретарыгъ, джащ фэдэу хэку гъэзетэу «Социалистическэ Адыгеими» культурэмкIэ иотдел Iоф щишIагъ, аужырэ илъэсхэм Адыгэ ра­диом иредакторыгъ.

Ытхыхэрэр 1960-рэ илъэсым щегъэжьагъэу хиутыщтыгъэх. Иапэрэ поэтическэ тхылъэу «Мафэр нэфылъым къыщежьэ» зыфиIорэм нэмыкI усэ сборникхэу «Джэмакъ», «Хыбзыу­хэр», «Псыкъефэх», «КъэкIозэпыт», «Тыгъэпс ощх», «ГъашIэм игъатх», нэмыкIхэри къыкIэ­лъы­кIуагъэх. «Псыархъуан» зы­фи­Iорэ прозэкIэ тхыгъэ тхылъэу, зы повесть ыкIи рассказхэр къызыдэхьагъэхэр Руслъан зы­щымыIэжь уж къыдэкIыгъ.Нэхэе Руслъан илъэс 56-рэ къыгъэшIагъэр, илъэс 30-м ехъум хьалэлэу, зафэу адыгэ литературэм щылэжьагъ. Итхылъ­хэм темэ инхэу Хэгъэгур, Ныр, лъэпкъыр, цIыф гъа­шIэр, шIулъэгъур, гукIэгъур, шъыпкъагъэр, цIыфыгъэр зэ­фэдэкIэ апхырэкIы. Руслъан ным, ныдэлъфыбзэм, Хэгъэгум, чIыгум, къытэшIэкIыгъэ чIыопс дахэм мэхьанэшхо аритэу, а зэкIэми агузэгу ит цIыфыр къы­ригъэлъэгъукIэу, гъэшIэгъонэу, къабзэу, зафэу, шъабэу, Iушэу тхэщтыгъ. Иусэ сатырхэу «Умытыгъэу тыгъэу укъепсына?! УцIы­фымэ, цIыфыгъэ пхэрэлъ» зыфиIорэр зэфэдэкIэ ащ итворчествэ щыпхырэкIы.Ащ итхыгъэхэм адыгэ лъэпкъым идунэететыкIэ, ицIыфыгъэ, илIыгъэ, ишэн-хабзэхэр, тызыхэт уахътэр къащыриIотыкIыгъ. Зынахь лъапIэ поэтымкIэ щымыIэр ныр ары. Ащ ыцIэкIэ апэрэ усэри, нэмыкIэу ытхы­гъэри бэ.Ныхэр мэгумэкIыхжьыщэу тыкъэтэджмэ,Джэныкъом имашIотыпаIэу тыщысмэ.Ныхэр мэгумэкIыхпсынэм тшъхьэ итщаемэ,Щэ дэмылъми,шхончым игъэтырэкъатщэмэ.

ЧIыгум ехыжьыгъэхэминыхэр мэгумэкIых,Къэдгъэзэжь къэсмиахэр къытпэгъокIых.(«МэгумэкIых ныхэр»).УсакIом поэмэу «Тян» зыфиIорэм лэжьэкIо цIыф жъу­гъэхэр зэрэщыIэщтхэр, къин мыIотэжь зэрэмыхъурэр, щы­IакIэр нахьышIум зэрэфакIорэр, усакIом игъогу зэщиз фэсакъэу щыIэныгъэм зэрэщыпхырищырэр къыщыриIотыкIыгъ.… Сыкъызэлъатэм —чIыгум жьы къещэ,СыкъызэдаIом —Псэкъупсэ мачъэ.Чъыгмэ къэгъагъэрзэрапизыбз.Бзыум инабгъо щырыркъеджыкIы…ЧIыгур мэгушIо.ЦIыфыр егъашIо.ГъашIэр лъэкIуатэ.(Поэмэу «Тян»).ШIоигъом гукIэ лъыIэсмэ, цIыфыр насыпышIу, насыпышIу усакIор, къыдэхъурэ пстэумкIи ным дэгуащэ, ар егъашIэм ыгу имыкIэу илъыщтышъ.ДунэешхомкIэ ыкIи цIыфымкIэ анахь мэхьанэ зиIэр нэфыр, фабэр, Тыгъэр, рэхьат гупсэфыр ары. Тыгъэр усакIомкIэ кIочIэ лъэш ялый, ащ щыIакIэр бэкIэ епхыгъ.Тыгъэр къызыкъокIырэмЧIым зырегъэтхьакIы,ЧIым зырегъэлъэкIы.Ынэхэр къызыпкIырэм…Тыгъэм инэбзыйхэрЦIыфхэм зэIэпахы.УсакIоу Нэхэе Руслъан иусэ тхылъ зэфэшъхьафыбэу адыгабзэкIэ ыкIи урысыбзэкIэ къыдигъэкIыгъэхэм ар псэ пытэ усэм езытырэ тхэкIо-гупшысэкIо ин ыкIи гъэшIэгъон зэрэхъугъэр къаушыхьаты.… Тыгъэм къыдэтэджысигъогу,ТызэкIыгъоу сигъашIэ сэкIу.СафэгушIосабый къызфэхъугъэм,ШыкIэ цIыкIукъызыфалъфыгъэм.(«Тыгъэм игъогогъу»).Хэгъэгушхоу езыгъэджагъэм, ихэку гупсэу Адыгеим гъунэнчъэу афэраз шIоу цIыфым фа­шIэрэмкIэ.… О гъэрет огъотыфэСэ, сичIыгу.ГъэретынчъэуПчъаблэм сыготыгъ.Птамэ —Тамэ сфэхъуфэ,Сихэгъэгу,Огум симыбыбэуСыхэтыгъ.(«Сихэгъэгу»).Игупсэ Адыгееу икушъапIэр, усакIом щегъашIо, щеIэты усэм.… Си Адыгееу, сихэку дах!О уигухэлъхэрсигъэшIэ гъогу.Угоу къытеорэр —сэ сиорэд.КIалэу къыпфэхъурэр —Нартым фэрэд.Исатыр зэщизхэм, ипычыгъо жъгъыухэм, игупшысэ тэмэ лъагэ Руслъан итворчествэ зы­зэриушхугъэр нафэ къыпфашIы. ТхакIом кIэлэцIыкIухэм апае бэ ытхыгъэр, ахэр пIуныгъэ-гъэсэныгъэ мэхьанэ зиIэх. Нэхэе Руслъан адыгэ литературэм зыми хэмыкIокIэщт лэ­жьыгъэ дахэ къыхинагъ; иусэхэм, ипоэмэхэм, ипшысэхэм гугъи, гушIуагъуи, гукъэкIыжь гуапи ахэогъуатэ. КъыгъэшIа­гъэр макIэми, итворчествэ кIо­чIэшIу хэлъ, ыбзи ихабзи дахэу ыгъэIорышIагъ. Руслъан иусэхэм ащыщхэр орэдышъом ралъхьагъэх, бзэ дахэ Iулъыгъ. 1975-рэ илъэсым къыщегъэжьагъэу Урысыем итхакIохэм я Союз хэтыгъ.Мамырыкъо Нуриет.