ЗекIоным иилъэс 90-рэ

Адыгеим зекIоныр зыщызэхащагъэр илъэс 90-рэ хъугъэ. Непэ ар шъолъырым иэкономикэ хахъо езыгъэшIырэ лъэныкъо шъхьаIэмэ ащыщ. Илъэс къэс зекIо пчъагъэу республикэм къихьэрэм хэхъо.

ГущыIэм пае, 2025-рэ илъэсым нэбгырэ миллионым нахьыбэ Адыгеим къэкIуагъ. 2024-м икъэгъэлъэгъонхэм ягъэпшагъэмэ пчъагъэр процент 17-кIэ нахьыб. Ащ дакIоу зекIоным къешIэкIыгъэ инфраструктурэри нахьышIу мэхъу. БлэкIыгъэ илъэсым икъэгъэлъэгъонхэмкIэ, шъолъырхэу зекIонымкIэ инфраструктурэм хэхъоныгъэ ин фэзышIыгъэ­хэм ыкIи зекIохэу къихьэхэрэр зэхапшIэу нахьыбэ зышIыгъэхэм Адыгеир ащыщ хъугъэ. Тиреспубликэ мы къэгъэлъэгъо­ным процент 65-рэ хигъэхъуагъ.— Адыгеир къызэрашIэжьырэм имызакъоу, анахьэу зызщагъэпсэфынэу якIасэхэм ащыщ зэрэхъугъэм тегъэгушIо. Ащ елъытыгъэу хьакIэщэу тиIэхэм ахэтэгъахъо. АщкIэ ишIуагъэ къэкIо мы лъэныкъом тегъэпсыхьэгъэ лъэпкъ проектэу «ЗекIоныр ыкIи хьакIэпэгъокIыныр» зыфиIорэм. ХьакIэщхэу апшъэрэ шапхъэ­хэм адиштэхэрэм адакIоу модуль шIыкIэкIэ агъэуцухэрэри тиIэ хъугъэх, — къащитыгъагъ ащ дэжьым исоциальнэ хъытыухэм АР-м и ЛIышъхьэу КъумпIыл Мурат.

ТарихъырЯ 20-рэ лIэшIэгъум ия 30-рэ илъэсхэм ыкIэм, я 40-м иублэгъум Советскэ Союзым зекIоным лъэшэу зыщиушъомб­гъоу ригъэжьэгъагъ. ЦIыфхэр нахьыбэ пыщагъэ хъунхэм фэшI гъэзетымкIэ, радиомкIэ къэбархэр къатыщтыгъэх, лэжьапIэхэм зекIонымкIэ клубхэр ащызэхащэ­щтыгъэх. Ащ фэгъэхьыгъэ художественнэ фильмхэр бэу тырахыщтыгъэх.ЛэжьакIохэм зызщагъэпсэфыщт шъо­лъырхэу ащ дэжьым агъэнэфэгъагъэхэм Адыгэ автоном хэкур ащыщыгъ. Иван Бормотовым къызэритхырэмкIэ, 1929 — 1930-рэ илъэсхэм Москва экспедициехэр къикIыгъагъэх, онэгурыс-лъэс­рыкIоу КъохьэпIэ Кавказым илъэгъуищ аушэтыгъагъ. Зыр Гъэхъунэ Плъыжьым къикIэу псыхъураеу Кардывач нэс, адыритIур Гъозэрыплъэ къыщежьэщтыгъэх: язырэр Гъэхъунэ Плъыжьым нэсы­щтыгъ, ятIонэрэр Тыгъэмыпс кIощтыгъ. Гъэхъу­нэ Плъыжьым нэсырэр шъхьаIэу къыхахыгъагъ ыкIи чэщуцупIэхэр агъэпсыгъагъэх, Адыгэ автоном хэкумкIи Пшызэ шъолъырымкIи апэрэ турбазэхэр зыщагъэуцущт чIыпIэхэр агъэнэфэгъагъэх. Ащ къыкIэлъыкIоу «ЗекIом и Унэ» Хьаджыкъо щашIэу рагъэжьагъ ыкIи 1935-рэ илъэсым псэолъэшIын IофшIэнхэр щаухыгъэх. 1936-рэ илъэсым апэрэу ипчъэхэр зекIохэм къафызэIуихыгъагъ. Джырэ Адыгеим зекIоным ыныбжь ащ къыщегъэжьагъэу къалъытэ.Шъолъыр зекIоным иIахьышIу хэлъЗекIоным иилъэс 90-м щыщэу 50-р Хьаткъо Алый ынэ кIэкIыгъ. Апэм зекIоу, ыужкIэ зекIозещэу. Апэрэу Лэгъонэкъэ бгытешъом зыдэкIуаем, ыныбжь джыри илъэсибл икъугъагъэп.— Сянэ еджапIэм щылажьэщтыгъэти, кIэлэеджакIохэр зекIо зыщыдащыгъэ горэм апэрэу сыздищэгъагъ. Ащ дэжьым непэ Лэгъо-Накъэ екIурэ гъогур ашIы къодыещтыгъ. Азыщ гъочIэгъым ыуж лъэмыджым дэжь гъогур къыщыуцу­щтыгъ, адыкIэ, бгытешъом нэс, лъэсэу удэкIуа­ещтыгъ. Мэкъуогъу мазэм осыр зэсэлъэгъум, лъэшэу згъэшIэгъогъагъэ, фабэм тыкъыхэкIи кIымафэм тыкъы­хэхьагъ, дунаикIэ горэм фэдагъ. ЕтIани, илъэситIу горэ тешIэгъагъэщтын, сянэ джыри зэ сыздищэгъагъ. Ащ дэжьым къушъхьэм зэпырыкIэу хым екIурэ лъагъом тырыкIогъагъ, Фыщт, Ошъутенэ таблэкIыгъагъ. Тикъушъхьэхэм шIулъэгъоу афысиIэр джары къызежьагъэр, — еIо Алый.Джащ фэдэу сабый шIулъэгъукIэ къе­жьэгъэ Iофым ищыIэныгъэ зэрэщытэу зэлъиштагъэ хъугъэ ыкIи ащ ихьатыркIэ республикэм имызакъоу, нэмыкI шъолъы­р­хэми ащызэлъашIагъ. Непэ «зекIозещэ, гъуазэ анахь дэгъур хэта?» пIоу узыкIэупчIэкIэ, зыцIэ къыраIорэр Хьаткъо Алый. Тишъолъыр зекIонымкIэ итарихъ предмет хэхыгъэу апэрэу рылэжьагъэри ары.— МКъТИ-м ( непэ МКъТУ-р) «Социальнэ лъэныкъомрэ зекIонымрэ» зыфиIорэ къутамэ къызщызэIуахым «ЗекIоным итарихъ» зыфиIорэмкIэ кIэлэегъаджэу сырагъэблэгъагъ, я 90-рэ илъэсхэм адэжь. ТишъолъыркIэ зекIоным фэгъэхьыгъэу къэпштэнышъ, уеджэнэу ащ дэжьым тхылъхэр щыIагъэхэп. КIэлэеджакIохэм къафэсIотэщтыр зэзгъэуIун фэягъэ. Ащ пае илъэсныкъо фэдизрэ Москва, Краснодар, Ростов сыкIощтыгъ, тарихъым щыщ пычыгъохэр сыугъоищтыгъ, къэбархэр къакIэрысхынэу зекIоным иветеранхэм заIузгъакIэщтыгъ. Ащ дэжьым гъэшIэгъонэу бэ зэзгъэшIагъэр ыкIи джарэущтэу а предметыр апэрэу АдыгеимкIэ тиIэ хъугъэ. Джы непэ ащ фэдэ гумэкIыгъо щыIэжьэп. ЗэбгъэшIэщтмэ, уеджэщтмэ тхылъыр бэ. Иван Бормотовым изакъоми, ылэжьы­гъэр бэдэд.— ТишъолъыркIэ зекIоным итарихъ зэрамышIэщтыгъэм, зыкIызэрамыгъа­шIэщтыгъэм сыда иушъхьагъур, о уиеплъыкIэкIэ?— Шъыпкъэр пIощтмэ, адыгэхэм тидунэееплъыкIэ ар хэуцощтыгъэп. КъэсэшIэжьы, зекIоным сишъыпкъэу сызыфежьэм, бэмэ къагурыIощтыгъэп. Гъо­гууанэ горэм сытехьащтэу е сыкъи­кIыжьэу Iалъмэкъыр сакIыб илъэу сызылъэгъурэ къэлэдэсхэри нэбгъунджыкIэ къысэплъыщтыгъэх, унэ зимыIэ горэ автобусым къитIысхьагъэу къашIо­шIыщтыгъ. Ау сыдми къэскIухьэу ары къазэращыхъущтыгъэр (мэщхы Алый). Сэнэхьатэу алъытэщтыгъэп. Уахътэм дакIоу а еплъыкIэр зэхъокIыгъ. Непэ лъагъом сырыкIо зыхъукIэ, нэбгырэ шъэ пчъагъэ сапэ къефэ. Ахэр Адыгеим икъалэхэм, ичылэхэм, икъутырхэм ащыщых. Зэгорэм мыштэ ашIыщтыгъэр джырэ цIыфхэм ящыIэныгъэ гъэпсыкIэ щыщ хъугъэ. Загъорэ Ошъутенэ удэкIо­ягъэу сурэт зытепхыным пае чэзыум ухэтын фае мэхъу. ЦIыфхэм ямызакъоу, къэралыгъомкIи, шъолъырымкIи экономическэ мэхьанэ ин зиIэ лъэныкъу.— Ары, аужырэ илъэсхэм зэхатшIэу Урысыем зэрэщытэу, ащ дакIоу шъо­лъырхэми мы лъэныкъомкIэ хахъор ашIы. АдыгеимкIэ сыдигъуа ар къе­жьагъэу зыплъытэрэр?— Сэ зэрэслъытэрэмкIэ, ар Гъозэрыплъэ, ыужкIэ Лэгъо-Накъэ якIурэ гъогухэр зашIыхэр ары. Хьаджыкъо узыдэкIыкIэ. етIэгъэжъэ хьакужъхэм адэжь гъогу гъэчъыгъэр къыщыуцущтыгъ, адырэр зэкIэ мыжъо гъогугъ. Гъогу Iэрыфэгъухэм яшIуагъэкIэ тичIыпIэ дахэхэм уякIолIэныр нахь IэшIэх, псынкIэ хъугъэ. Сыхьат, сыхьатрэ ныкъорэкIэ нэмыкI дунай тыхэфэ. Дэгъоу къэсэшIэжьы къушъхьэпэ къутыр цIыкIухэр зыфэдагъэхэри: Хьаджыкъор, Дахъор, ХъымыщкIэй, Гъозэрыплъэ зыфэпIощтхэр. Тхьэм ыбгынэжьыгъэхэм фэдагъэх. Гъогухэр зашIыхэм заужьыжьэу ­аублагъ, зекIохэр къызщыуцущтхэ хьакIэщхэр тиIэхэ хъугъэ. Ащ изэфэхьысыжь непэ тэлъэгъу – зекIохэм анахьэу къыхахырэ шъолъырхэм яапэрэ сатырэ Адыгеир хэт. Дунэе хъытыум узыхахьэкIэ, илъэ­гъупхъэ чIыпIэу иIэхэм зэкIэм якъэбар къибгъотэн плъэкIыщт. Шъыпкъэ, ащи нэмыкI лъэныкъо иI — къэбар нэпцIхэр къырагъахьэх, чIыпIацIэхэр, тарихъэу апылъхэр зэблахъух. ГущыIэм пае, «Пшъэшъэ мыжъом» ыцIэ пчагъэу зэтыраIукIы. Непэ зекIоным ылъэныкъокIэ Адыгеим щылажьэрэмэ янахьыбэр фэшъхьаф шъолъыр къикIи республикэм щыпсэунэу къэкIуагъэ горэх. Ар дэеп, ау культурэри, шэн-хабзэхэри, адыгэм идунэететыкIи къыбгурыIонхэ, къыдыхэплъытэнхэ фае. КъызэрашIошIэу чIыпIацIэхэр зэрадзэкIынхэу, зэблахъунхэу щытэп. Я 95-рэ илъэсхэм къащегъэжьагъэу 2023-рэ илъэсым нэс псыхъоу Сэшхом (Сашкова) ыцIэ къырагъэгъэзэжьыным ыуж ситыгъ. Гъогур загъэцэкIэжьым, псыхъожъыеу КоваленкэкIэ зэблахъугъагъ. Ащ фэдиз уахътэм арэущтэу тхылъхэм, гъогутхыхэм ­ахэхьагъ. АР-м и ЛIышъхьэу КъумпIыл Мурат ихьатыркIэ тарихъыцIэу иIагъэр псы­хъом ыгъотыжьыгъ. Арышъ, а лъэныкъор къэдгъэгъунэн фаеу сэлъытэ.— ЗекIохэм къафэдгъэзэжьмэ, о ахэм уадэлажьэ, нахьыбэр тыда къыз­дикIырэр?— Зыгъэпсэфыгъо мэфэ зекIоным игугъу пшIын хъумэ – ар Пшызэ, Ставрополь шъолъырхэр, Ростов хэкур. Аужырэ илъэсхэм Къалмыкъым, Волгоград къарыкIыхэ хъугъэх. Зыгъэпсэфыгъо кIыхьэхэм, Кавказ биосфернэ заповедникым илъагъохэр къызызэIуи­хыхэрэм, Урысыер зэрэщытэу пIоми хъущт… ЗыгъэпсэфыкIэ амалэу тиIэм ибагъэрэ тичIыопс изэмылIэужыгъуагъэрэ ахэм къыхахы. Я 30-рэ гъогу­уанэу заповедникым пхырыкIырэр агу рехьы. КъызщыпкIухьанэу тиIэр бэ, — еIо Алый.— О анахьэу уикIэсэ лъагъор сыд фэда?— Ахэр бэ мэхъух. Шъыпкъэр пIощтмэ, тичIыгу шIу дэдэ сэлъэгъу. Зэрэщытэу сикIас. Ау анахь сикIасэр я 30-рэ гъогууанэр ары. Къушъхьэм нахь лъагэу удэкIуае къэс нахь дах. Гъогогъуи 100-м бэкIэ шIокIэу сырыкIуагъ. Зы илъэс горэм къэслъытэгъагъэти, гъогогъу 40-м нахьыбэрэ къушъхьэм сызэпырыкIи хым сыкIуагъ. «Ащ фэдизым урыкIуагъэу уезэщыгъэба?» аIошъ, бэхэр къысэупчIых. Сезэщыгъэп.— А зы тхылъыр заулэрэ уджыжьыным фэда?— «УикIэсэ тхылъыр» пIон фае мыщ дэжьым, кIэбджыкIыжьыным фэд. Плъэ­гъурэр а зыр ары, ау зэхашIэхэр зэфэшъхьафых. Непэ тымыгъэфедэрэми, Пщэхь псыкъефэхым рекIокIырэ лъа­гъор лъэшэу сыгу рехьы. Щыпэ теплъэр нахь щыухъумагъэу щыт, цIыфхэм нахь уакIэрычыгъэу къыпщэхъу. Ари Мыекъо­пэ районым хэхьэ.Мы илъэсми Алый мызэу, мытIоу икIэсэ лъагъом рыкIощт, къушъхьэм зэпырыкIынышъ хы ШIуцIэм екIолIэщт. Арышъ, Кавказ биосфернэ заповедникым илъагъохэр къызэIуехыжьыфэ ежэ. ИкIэсэ тхылъыр зэрэкIиджыкIыжьырэм фэдэу джыри гъогууанэхэр къыкIущтых.ШъушIэным пайАпшъэрэ еджапIэм джыри щеджэзэ зекIо Iэтахъохэм я Хэку станцие Хьаткъо Алый Iоф щишIагъ: инструкторыгъ, инструктор-методистыгъ, зыгъэпсэфыпIэм иинструкторыгъ, зекIонымкIэ къутамэм ипэщагъ. Къэралыгъом ишъолъырхэр къыкIухьагъэх. Алтай, Чукоткэ, Тянь-Шань, Камчаткэ, Саяны, Кольскэ хыгъэ­хъунэныкъом, Кавказыр зэрэщытэу ыкIи нэмыкIыбэхэм ащыIагъ.Непэ Хьаткъо Алый АР-м зекIонымкIэ изаслуженнэ IофышI, Пшызэ шъолъырым, Урысыем язаслуженнэ зекIу.АнцокъоИрин.