Адыгэ хабзэр: тыгъуас, неп, неущ

ЦIыф лъэпкъыбэу дунаим тетыр зэхэзыушъхьафыкIырэр бзэр, хабзэр ары. Лъэхъэнэ гъэнэфагъэм дунэееплъы­кIэу, зэхашIэу адыгэхэм яIагъэр, щыIэныгъэм къытыгъэ шIэныгъэу зэрыгъуазэщтыгъэхэр лIэшIэгъухэм къапкъы­ра­щыгъ, къаухъумагъ. Адыгэм ихабзэ къыбгурыIоным пае ащ идунэееплъыкIэ, илъэсишъэ пчъагъэм ищыIэкIэ-псэу­кIагъэр пшIэн фае.

Уахътэр кIочIэ лъэш. Ащ илъэуж къытенэу щыIэныгъэм зэхъокIыныгъэхэр фэхъух. Ау ахэр сыдигъуи шIуагъэ къэ­зы­тырэ закIэп. Лъэпкъ цIыкIухэм ар нахь захашIэ. Адыгэ лъэпкъыр лъэп­къыжъхэм ащыщ. Арэу зыхъурэм зэрыгушхони, зэрыпсэун хабзи, бзыпхъи зэ­ригъэуIугъ. Лъэхъаным ижьыкорен зыхэтымыгъэгъощыхьэу, щыIэныгъэм къыздихьырэ зэхъокIыныгъэхэр тыутхын­дзызэ, хабзэм ыкупкI къэтыухъумэн фае.Лъэпкъ хабзэм изытет ыгъэгумэкIырэр макIэп, сыда пIомэ ащ тызэрэрыгъуа­зэрэм, щыIэныгъэр неущ зыгъэпсыщт ныбжьыкIэхэм ар алъыгъэIэсыгъэныр, нэмыкI лIэшIэгъухэм анэгъэсыгъэныр пшъэрылъ ин. Ащ рэгущыIэх, кIэу къыхахьэу хэзэгъэрэ-хэмызагъэрэм, уахътэм димыштэжьырэм игугъу ашIы. Тыгу къэдгъэкIыжьын я 20-рэ лIэшIэгъум ия 80-рэ илъэсхэм радиокъэтынэу «Нысэм ищыгъынхэр нысэм ерэлажь» ыIоу къа­тыгъагъэр. Ащ ыгъэгумэкIэу рыгущыIагъэх, письмэхэр мымакIэу радиом къа­т­хыгъэх. УегъэгушIо зэхашIэ цIыфхэм зэряIэм, лъэпкъ Iофхэр Iэпэдэлэл пшIы­нэу зэрэщымытхэр къазэрагурыIорэм. Ащ фэдэ письмэхэм, гъэзет нэкIубгъохэм илъэс зэфэшъхьафхэм къарыхьэщтыгъэ тхыгъэхэм къагъэлъагъо Iофыгъор непэ къызэремыжьагъэр, лъэхъанэ пэпчъ ежь иупчIэ къызэритыщтыгъэр. Авторхэм афэ­разэу Шъхьэлэхъо Абу изы тхыгъэ къыщеIо: «Лъэпкъ шэн-хэбзэ зэхэтыкIэ­хэм дэхагъэ ахэлъыным, джыри нахь зэгъэзэфагъэу хъунхэм фэгумэкIырэ цIыфых ахэр. Джащ фэдэ цIыфхэр на­хьыбэ къэс, щыIакIэр нахь дахэ, нахь гохь, нахь зэгъэзэфагъэ хъущт. Джащ фэдэ цIыфхэу щыIакIэр непэ зытетым емыгупсэфылIэхэу, шэн-хэбзэ зэхэтыкIэхэм якъэбзэныгъэ фэбанэхэрэр ары щыIэныгъэм ылъачIэ зыгъэпытэхэрэр, ыпэкIэ лъызыгъэкIуатэхэрэр».

ЦIыф мыгупсэфхэу, лъэпкъ Iофыгъо­хэм мыпшъыжьэу адэлажьэхэрэм зэу ащыщ ЛIыIужъу Адам. «Сыда лъэпкъым ыбзэ, ихабзэ чIинэхэмэ, неущ ищыIэкIэщтыр?», «Сыдэущтэу ныбжьыкIэхэм ятарихъ, ялъэпкъ хабзэ уасэ фашIынэу алъыдгъэIэсыщта?» — мыхэм афэдэ упчIэхэм яджэуап икъэкIуапIэу, игумэкI ылъапсэу «Адыгэ хабз» зыфиIорэ Iоф­шIагъэм игъэхьазырын фежьагъ. Нахьы­шIу зэрэхъущтым, шIэныгъэлэжь куп закъор армырэу, зэкIэхэми къашъхьэпэнэу, агурыIонэу шIыгъэным пылъызэ, тхылъым изэхэгъэуцон охътэшIу ыхьыгъ.Тхылъыр Iахь 35-у зэхэт, гъэфедэгъэ литературэр ипчъагъэкIэ 84-рэ хъоу пылъ. «Адыгэ хабзэр» зыфэдэ гурыIоныгъэр, къызхэкIыгъэр, адыгэм идунай чIыпIэу щиубытырэр, Iофыгъом дэлэжьагъэхэр къызщыIотэгъэ пэублэ гущыIэкIэ ар къызэIуехы. Хэтми тхылъыр зыIэ­кIахьэрэм а нэкIубгъохэмкIэ къыгуры­Iощт илъэс пчъагъэхэм адыгэм ищыIэныгъэ ригъэушэтыгъэ, шIуагъэкIэ, дэхагъэкIэ ылъытэу къыхихыгъэр илъэпкъ изекIуакIэ рыгъозэнэу зэрэхищагъэр, хабзэ зэрэ­фэхъугъэр.Хабзэр къыхэзыхырэри, зыфагъэуцурэри ЦIыфыр ары. Ащ къыпкъырыкIызэ ЛIыIужъу Адам иIофшIагъэ изэкIэлъы­кIокIэ-зэхэтыкIэ ыгъэпсыгъ. «ЦIыфым икъэ­хъун» (Рождение человека) — ары апэрэ едзыгъор. Ным ышъо хэлъызэ, сабыим илъэпкъ хабзэ зэхешIэ. Ар къеушыхьаты щысэ къэбарэу къызэрэригъажьэрэм: «Урамым бзылъфыгъитIу щызэIукIагъ: зым ныбжь хэкIотагъэ иI, ятIонэрэр — ныбжьыкIэ, сабый ышъо хэлъ. Ягъогупэхэр зэутэкIыхи, зым зыр ыпэ ригъэшъын фае зэхъум, тIури къы­зэтеуцуагъэх. Ныбжь зиIэ бзылъфыгъэм нахьыкIэр ыгъэкIон фаеу ылъытагъ. На­хьыжъыгъэ-нахьыкIагъэм къешIэкIыгъэ хабзэхэм ашIолIыкIэу, бзылъфыгъэ ныбжьыкIэм зиIэжагъ, емыкIу къыхьыным енэгуеу чIыпIэ икIыгъэп. «Ори, сэри, нынэ, тшIэрэп о угупэ чIэлъ сабыир. Ар кIалэмэ, о джы узыIэжэрэ хабзэу на­хьыжъым узэрэдэзекIон фаем еппхырэм мэхьанэ иIэп». Джыри къэмыхъугъэ са­быир хъулъфыгъэн зэрилъэкIыщтым, ащ епэсыгъэ уасэ, чIыпIэ зэритын фаем къыубытэу зекIогъэ бзылъфыгъэм игущы­Iэхэм гулъытэ ин ахэлъ. Ар лъэпкъ ха­бзэм къешIэкIыгъэ философием изы къэгъэлъэгъон. Ащ фэдэ щысэхэм, къэ­бархэм уагъэгупшысэ, уздагъэплъы­хыжьы.Сабый къызфэхъунэу ежэрэ бзылъфыгъэм чIыпIэу ратырэр, ащ ышIэ, ышхы мыхъущтхэу зыщагъэгъуазэхэу тхылъым дэтхэр гъэшIэгъоных: блэ ыукIы хъущтэп, сабыир бзэмыIоу къэмыхъунэу; чэт ыгъэгъуалъхьэрэп; пкIышъхьэ-мышъхьэ зэгокIагъэ, пцэжъые, тхьакIумкIы­хьэл ышхырэп, сабый цIыкIум ищыгъынхэр чэщым щагум дагъэлъыхэрэп, нэмыкIхэри. Кушъэхапхэми, лъэтегъэуцоми, ным сабыир зэригъэшхэрэ шIыкIэми хэбзэ гъэнэфагъэ ахэлъыгъ. Ахэр зэкIэ къыз­кIыдалъытэрэр ны ныбжьыкIэм, са­быеу къэхъущтым япсауныгъэ къаухъумэшъ ары. ЛIакъом, лъэпкъым ыкIуачIи, ипытагъи ахэм япхыгъ.ЦIыфыр къызыхъурэм щегъэжьагъэу игъэшIэ гъогу екIуфэ зэутэлIэрэ, зыкъыз­щигъэлъэгъорэ чIыпIэ пстэуми хабзэм ащырэгъуазэ. А къатхэм зэкIэми якъэтхыхьэн, янэшанэхэр тхы­лъым къыщытыгъэх. Ахэм ащыщых унэгъошIэныр, зэблэгъэ зэфыщытыкIэхэр, адыгэм исэ­ламхыкI, ишIуфаIохэр, изыкъэухъу­мэжьыкI, ипсэупIэ гъэ­псыкI, нэмыкIы­бэ­хэри.«ЦIыф зыгъасэрэр цIыф ыуас» еIо адыгэ гущыIэжъым. Ащ имэхьанэ хэлъ сабыир ппIуным, бгъэсэным, гъогу тэрэз тепщэным ипшъэдэкIыжь. Сабыим ицIыкIугъом щегъэжьагъэу ипIун унагъом исхэм ямызакъоу, зэрэчылэуи хэлажьэщтыгъ. ШIэпхъаджэ къызхафэрэм щы­сэкIэ, ушъыйкIэ изекIуакIэ гъунэгъуми, унэкъощми, хэтми гуригъэIожьыным емыкIу халъагъощтыгъэп. ГухэкI нахь мышIэми, тилъэхъанэ хэти исабый иIоф ежь щэхъу имыIофэу зэралъытэрэм шIуагъэ къытырэп.Тхылъым анахь унаIэ зытебдзэу узаджэхэрэм ащыщ унэгъошIэным, нысэщэ джэгум къяшIэкIыгъэ фэIо-фашIэхэм яхьылIэгъэ едзыгъор. Адыгэ­хэм сыдигъуи анаIэ тетыгъ лъэпкъым, аталыкъэу иIагъэм ибын щыщхэр, бы­дзыщэ зэдешъуагъэхэр къэзэрэмыщэнхэм. Непи ащ рыгъозэнхэм пылъых. Хэбзэ зэгъэфагъэ къешIэкIыгъагъ псэлъыхъоным. Пшъэшъэун, хъорыбз, псэлъыхъу, Iэуж, пIалъэ — мыхэр гущыIэ къодыехэп, язэхэтыкIи, ямэхьани ныбжьыкIэ пэпчъ лъыIэсэу ящыIэныгъэ лъэбэкъу ашIымэ, лъытэныгъэрэ зыкIыныгъэрэ зылъэпсэ унагъохэр лъэпкъым иIэщтых.Адэ, сыда тилъэхъан ныбжьыкIэхэм язэфыщытыкIэ, нысэщэ джэгухэр зы­фэдэхэр? Ахэм урыс ыкIи европейскэ зекIуакIэхэр, нэшанэхэр ахэлъ хъу­гъэх. Ащ тигъэгумэкIэу игугъу тэшIы. Ахэр тыгукIэ тымыштэхэу щыт нахь мышIэми, тиджэгухэм ахэзагъэу, ащыщ шъыпкъэ хъухэу рагъэжьагъ. Шъыпкъэ, узэплъэкIыжь зэпытэу, блэкIыгъэ уахътэм инэплъэгъукIэ хъурэ-шIэрэ пстэуми уякIолIэн, шъуашэ афэпшIын плъэкIыщтэп, ау тынаIэ тетын фае хабзэм ыкупкI чIэтымынэным. Ары лъэпкъ гъэ­нэфагъэ тызэрэщыщыр хэзымыгъэкIокIэщтыр. БлэкIыгъэмрэ непэрэ зэдгъэп­шэнхэу амали шIэныгъи къытатэу зи­гугъу тшIырэ тхылъым инэкIубгъохэр зэкIэ­лъэкIох, тиIэрылъэу къэдгъэнэн, щысэу тиIэн, тызэрыгъозэн фаер къыдгурагъаIо.Тхылъым осэшIу фэозыгъэшIырэмэ ащыщ документ гъэнэфагъэхэр, шIэныгъэлэжьхэм, адыгэхэм къахахьэщтыгъэ зекIолIхэм яеплъыкIэ зэрыт тхыгъэхэр зэрэщыгъэфедагъэхэр, IэубытыпIэ зэрэщышIыгъэхэр. Ахэм зиIофшIагъэхэмкIэ нахь къахэщырэ Дж. Белл, И. Бларамберг, Дж. Лонгворт къатхыжьыгъэхэм ащыщ пычыгъохэм тхылъым тащыIокIэ. Уимылъэпкъэгъу къызэрэоплъырэм, уищыIэкIэ-псэукIэ къыхигъэщэу ынаIэ зытыригъэтырэм нахь уегъэгупшысэ, уздегъэплъыхыжьы. «… я смотрю на черкесов в массе, как на самый вежливый от природы народ, который я когда-либо знал или о котором я когда-­нибудь читал» Дж. Белл зэриIорэм уилъэпкъ урегъэгушхо. Ащ фэдэ уасэ зыфашIырэ лъэпкъ дахэм игъашIэ кIако хъунэу, ишэн-хабзэхэр чIинэнхэу щытэп. Ахэр хэтрэ адыги ибзыпхъэнхэ фае.ЦIыфым фэдэу тхылъми гъашIэ пыщылъ. «Адыгэ хабзэм» фэдэ IофшIа­гъэхэу лъэпкъым игубзыгъагъэ, ифилософие куу зыщызэхэугъоягъэхэм мэхьанэшхо яI. Тхылъыр нэбгырабэмэ зэрагъэгъотыгъ, нэIуасэ зыфашIыгъ, игъо шъыпкъэу алъытагъ. Арэу зыхъурэм, нэрылъэгъу лъэпкъым инеущырэ мафэ икъэухъумэн фэгъэхьыгъэ Iофтхьабзэхэм зэкIэми, зигугъу тшIырэ тхылъым фэдэхэми, шIуагъэ къызэратырэр.Шэуджэн Тэмар,ГУАРИ-м иIофышI.

«Адыгэ хабзэ» зыфиIорэ тхылъым илъэтегъэуцо гуманитар ушэтынхэмкIэ Адыгэ республикэ институтым щыкIуагъ. Ащ хэлэжьагъэх АР-м иминистрэхэм я Кабинет итхьаматэ игуадзэу ЛIыхэсэ Махьмудэ, псауныгъэр къэухъумэгъэнымкIэ министрэу Мэрэтыкъо Рустем, шIэныгъэхэмкIэ Урысые академием социологиемкIэ и Институт инаучнэ IофышIэ ­шъхьаIэу, социологие шIэныгъэхэм-кIэ докторэу Хьагъур Айтэч, гуманитар ушэ­тынхэмкIэ институтым, АКъУ-м ыкIи МКъТУ-м яшIэныгъэлэжьхэр, республикэ Адыгэ Хасэм итхьаматэу ЛIымыщэкъо Рэмэзан, республикэ гъэзетэу «Адыгэ макъэм» иредактор шъхьаIэу МэщлIэкъо Саидэ, АР-м ижурналистхэм я Союз ипащэу ТIэшъу Светланэ, нэмыкIхэри.Тхылъыр зэхэзыгъэуцуагъэу, гуманитар ушэтынхэмкIэ АР-м иин­ститут ипащэу, философие шIэны­гъэхэмкIэ докторэу ЛIыIужъу Адам къызэриIуагъэмкIэ, «Адыгэ хабзэм» изэхэгъэуцон илъэс пчъагъэрэ Iоф дашIагъ, ащ къыдэхьагъэхэр шIэ­ныгъэлэжь купхэм къаугъоигъэу, зэфахьысыжьыгъэу щыт. ЛIэшIэгъу пчъагъэхэм адыгэхэм апсыхьэгъэ ыкIи зэрыгъозэгъэхэ шэн-хабзэхэр зыщызэгъэуIугъэ тхылъым Урысыем ыкIи IэкIыбым къикIыщтыгъэ зекIохэм, ушэтакIохэм адыгэмэ афэгъэхьыгъэу къатхыжьыщтыгъэ Iэпэ­рытхыхэр бэу щыгъэфедагъэх. ТапэкIэ къэкIощт лIэужхэм лъэпкъ кIэнэу, хъарзынэщ хьалэмэтэу афэхъущт.Лъэпкъым щыщхэм шэн-хабзэхэр ащымыгъупшэнымкIэ мэхьанэшхо зэ­риIэр, ныбжьыкIэхэми нахьыжъхэми къашъхьапэнэу зэрэщытыр къэгу­щыIагъэхэм зэкIэми хагъэунэфы­кIыгъ. ЛIэужыкIэхэм адыгэ хабзэр ашIэным пае тхылъым рыгъуазэхэзэ гурыт еджапIэхэм кIэлэцIыкIухэм ащызэ­рагъэшIэнэу, хабзэ пэпчъ имэхьанэ къизыIотыкIырэ ролик кIэкIхэр тырахынэу, ахэр хъытыум жъугъэу къырагъэхьанэу игъо алъэгъугъ.