Мэкъуогъур ыкIи ащ къешIэкIыгъэ гущыIэхэр

Мэкъуогъу, мэкъуоныгъу, оныгъу — мэкъу зыщеохэрэ лъэхъан. Июныр, мэкъуогъу мазэр ары. Мэкъуогъур къэ­сыгъэмэ къашIэным пае чъыгэе тхьэпэ шхъуантIэ пачыти, тыгъэм халъхьэ­щтыгъ. ШхъуантIэу зыгъукIэ, джыри ежэщты­гъэх, ау чъыгэе тхьапэр зэфэдэу гъо­жьэу, дахэу зыгъукIэ, мэкъуоныр рагъа­жьэщтыгъ.МэкъупIэ, мэкъухэ, мэкъухашъу — уц дэгъухэр къызэрыкIэхэу зыщымыжъохэу, мэкъу зыщеохэрэ шъоф чIыпIэ хэхыгъ.

Зы мэфэх — шапхъэ, зы нэбгырэм зы мафэм фышъхьэ лэжьыгъэу ыхырэм уахътэу тыригъэкIуадэрэмкIэ чIыгу Iахьым иинагъэ рагъэунэфыщтыгъ. Зыфэдизыгъэщтыр гектар плIан. Ащ лэжьыгъэцэ кг 40 — 48-рэ щыраутыщтыгъ. Мэкъуаохэми ащ фэдэ шапхъэ агъэфедэщтыгъ.Iаго — аргъэным IэпIэ-IапIэу къыхахызэ зэIэтыгъо хъурэ мэкъу зэтелъхьагъ.Iат, Iатэ — шапхъэ, бгэнишъэ хъоу лэжьыгъэ хыжьыгъэу зэтелъым ибагъ. Мэкъу Iагохэу зэрахьылIэхи, зэтыралъхьагъэхэр.

Къэлъы-гулъ, къэлъ уц — былым Iус хъунэу аупкIэрэ уц, мэкъу дэгъу дэд. ШIорэимрэ къэлъ уцымрэ калмык щай ашIынэу зэхагъэжъухьэх.Къуджыр — шъхьандэхэр чIыпIэ-чIыпIэу зэрытырэ шъофэу амылэжьырэ губгъу. Мэкъу щеох, былымхъупIэх.Амбат=амбыIат — Iагом нахь иныIоу, Iатэм нахь цIыкIоу зэтелъхьэгъэ мэкъу. Бжъэдыгъумэ «капицэ» раIоуи урихьы­лIэщт. Iагохэр дэгъоу зыгъухэкIэ, ты­гъэм римыгъэушIуцIыхьанхэу, заулэ-заулэу зэрахьылIэхэшъ, зэтыралъхьэх.Аргъэн — щэмэджымкIэ аупкIэгъэ мэкъу е фышъхьэ лэжьыгъэ сатырэу зэголъэу агъэтIылъхэу агъэгъухэрэр. Мэкъоо купэу уцхэр зыупкIэхэрэм сатыр-сатырэу аргъэнхэр къызэгуалъхьэх.Аргъэнзэтедз — мэкъу еохэ зыхъу­кIэ, зы аргъэным адрэр тырадзэзэ зэраупкIэрэ шIыкI. Аущтэу аргъэнхэр зэтелъхэ зыхъукIэ, мэкъур нахь гъэгъу­гъуае мэхъу. Ащ пае аргъэныр нахьыбэрэ зэпырагъазэзэ агъэгъу.

АргъэнкIэрахъу — мэкъупIэм ыгу­зэгу къыщыублагъэу хъураеу зызыу­бгъурэ мэкъу еуакI.АргъэныкI — аргъэным икIэух, ­ыгъун.АргъэнчIан — имыупкIыгъэу аргъэн чIэгъым къычIэнэрэ уцыр. Аргъэнхэр нахь агъэгъунхэу зэпырагъазэ зыхъукIэ, кохъуацэхэр апэнэх. Мэкъуаом аргъэныр къызэпыригъазэзэ куахъор аргъэнчIанэм зыпэнэм, кохъуацэр IуикIыкIыгъ.Аргъэнышъхь — мэкъу еохэ зыхъу­кIэ, аргъэным иублапI, икIэубл. Аргъэнышъхьэм анахь мэкъоо IэпэIасэр фагъазэщтыгъ. Ар мэкъуаомэ якIэщакIо хъущтыгъ.Кохъуабжъэ — шъыхьабжъэм е гъучIым ахэшIыкIыгъэ папцIэхэу кохъо пакIэмэ апалъхьэщтыгъэ пкъыгъу. Нахьыпэм кохъо цитIум кохъуабжъэхэр апалъхьэщтыгъэх, нэужым гъучIхэм ахашIыкIыщтыгъэ куахъо­хэм нахь цабэ афашIы­щтыгъ.

Кохъуажэ=кохъуацэхэр — куахъом пыт цэ зэготхэр ары. ЯпчъагъэкIэ зэтекIых. ИжъыкIэ пхъэ куахъомэ шъыхьабжъэм къыпыхыкIыгъэ папцIэхэр апалъхьэщтыгъэх ыкIи пхъэ кохъуацэхэр нахь пытэ хъущты­гъэх.Кохъуапхъэ, кохъокI — куахъом палъхьэрэ пхъэкI занкI. IэкIэ уубытымэ пхъэцалэхэр къыпхэмыонхэу, куамэхэр гомытхэу къыраупкIы, ышъхьашъо тыраупсыкIы, шъоткIо-латкIоу пхъэшъуампIэр ацIэнтхъу. КохъокI нахьыбэрэм ашIыхэрэр кIаир, хэшъаир, тфэир, пчэир, ланчъэр. Пхъэшъабэми хашIыкIых. ­Пхъэр зэнкIэн фае нахь, куамэхэр готыхэ хъущтэп.

Мэкъощ — мэкъу Iатэхэр, былымIусхэр зыдэтырэ Iэгу е бгъагъэ.Мэкъуао — мэкъур щэмэджымкIэ зыупкIэрэ цIыф, хъулъфыгъ.Мэкъущ — мэкъур шъофым къизыщыжьырэ цIыф.МэкъуIухыжь — мэкъур аупкIэу, зыщыIуахыжьырэ лъэхъан.МэкъуIухыжьыгъу — мэкъухэр загъэхьазырырэ лъэхъан.

Мэкъуилъэшъу, орзэилъэшъу — шэнджхэр, хьандзохэр зэтыралъхьанхэм пае мэкъур, уарзэр къызэрэралъэшъу­жьэу, зэрэзэралъэшъулIэрэ шыхэм е тракторым апашIэрэ Iэмэ-псым.Мыжъуахъу, мыжъоупцIэ, мантач — щэмэджыр зыдадзэрэ (зэралъырэ) мыжъо пIокIэ кIыхь, мыжъоупцI.Мэкъукохъуабжъ — мэкъу IапIэу куахъомкIэ зэ хэIэбэгъум къыубытэу пылъырэм ибагъ.Шъхьапхъэ — бгъэнышъхьэ зытелъ унэхэмрэ бгъагъэхэмрэ, Iатэу зэтыралъхьэгъэ мэкъумрэ уарзэмрэ жьым зэримыхьанхэм пае ашъхьагъмэ къадекIокIыхэу, зэголъхэу атыралъхьэщтыгъэ пхъэ мыгъум-мыпсыгъо занкIэхэр. Зы пакIэм хьакъурэж иIэу, адрэм тIаркъо пытэу. Унашъхьэм ышыгу икIыхьагъэкIэ тегъэпытыхьэгъэ пхъэ занкIэмэ хьакъурэжыр ашIуагъанэ­щтыгъ, къегъэзыхыгъэ тIаркъохэр, къемыцIэнлъэхынхэу, пхъэшъхакIэ дасэмэ ашIуагъанэщтыгъэх. Пхъэ пэкIэ тIаркъом шъхьэпхъакI раIо.

Джырэ лъэхъаным мэкъур Iатэу зызэтыралъхьэкIэ, жьым зэщимыгъэунэу, римыхьыжьэнэу, шъхьапхъэхэр ышъ­хьагъ щызэпашIэхэшъ, ыбгъухэмкIэ радзыхых. Загъорэ шъхьапхъэхэр тырамылъхьэхэу, капрон кIэпсэ фыжь гъумым ыпакIэмэ чырбыщхэр апашIэхэшъ, мэкъу Iатэм ыбгъуитIукIэ къырадзыхых.ПщыцIыкIу (коротыш) — хъулъфыгъэ лъхъанчэм раIо. Мэкъу кухьэр рашIыхьэ зыхъукIэ, аужырэ Iэго етыгъор, есэмэркъэухэзэ, кIэнакIэхэу, анахь лъхъанчэу ахэтым дырагъэIэтаещтыгъ. Сэмэркъэу шIыкIэмэ ахэхьэ. Кухьэм зы Iаго ралъхьажьынэу къэнагъэти, кIэлэ лъхьанчэу ахэтым къеджагъэх «ПщыцIыкIу, ­аужырэ мэкъу етыгъор о къыпфэтэгъэшъуашэ» аIуи, куахъор ратыгъ.

МэкъучIэч, мэкъукIэтхъ — пхъэм е гъучIым хэшIыкIыгъэу, жэлые папцIэ пытэу, мэкъу Iатэм хаIумэ, къыпагъа­нэмэ, къакъудыизэ IапIэхэр къызэрэхачыхэрэ Iэмэ-псым.Мэкъу IаплI — IитIумкIэ IаплIым раубытэрэ мэкъум ибагъ.ОныгъуакI — мэкъуоныгъор зыщаухырэ лъэхъаныр. Мэкъуогъу мазэр икIыгъ, оныгъуакIэр къэсыгъ.IэтачIэ, IэгуачIэ — мэкъу е орзэ Iатэр зытырахыгъэм къинэгъэ лъэгучIэр. Мэкъур Iатэу зыщашIыщтым уарзэр чIалъхьэ. Iэтэ чIэгъыр мэбгъуатэ. IэтачIэм къинэрэр агъэгъушъы, зэхаугъуа­ешъ, агъэстыжьы. Мэкъу IэтачIэр бгъо­тагъэ.Iэташъхьэ — мэкъум е фышъхьэ лэжьыгъэм къещхымэ е осэу телъыр къэжъумэ, хэмыхьаным фэшI Iатэу зэтыралъхьэрэм ышъхьэ папцIэу агъэпытэ. Ащ IэтэIулIэжь, Iэташъхьэ раIо.IэтэIулIэжь, Iэташъхьэр IулIэжьын — мэкъу е орзэ Iатэу зэтыралъхьагъэм ощхыпсыр пхырымыкIэу ечъэхыным пае ышъхьагъ шыгутыоу зэтыралъхьэ.Хьандзу — мэкъумрэ уарзэмрэ бэу зэтыралъхьэхэмэ, хьандзо кIыхьэ мэхъу. Хьандзомэ метрэ пшIы заулэ якIыхьагъэу, унашъхьэм фэдэу ашъхьашъохэр зэфакIохэу, ощхыпсыр ахэмыхьэу бгъуи­тIумкIэ ечъэхынэу ашIышъ, шъхьапхъэ­хэр атыралъхьэх (арадзыжьых).Мэкъуоныр адыгэхэмкIэ къушъхьэ­хъум былымхэр щыIыгъыгъэнхэм ищыкIэгъэ хэхъоныгъэу щытыгъ. Ар хэмытэу былымхъуным адыгэхэр ижъырэ лъэ­хъанхэм ашIыгъэгъэ гъэхъагъэхэм анэсынхэ алъэкIыщтыгъэп. Мэкъуоным мэхьанэу иIагъэм ишыхьат мэзитIум ацIэхэу адыгэ мэфэпчъым хэтхэр: мэкъуогъу ыкIи мэкъуищыжь маз. Мэхьэнэ гъэнэфагъэ яI Щэрджэсым чIыгулэжьхэм мэкъумэщышIэкIэ зэряджэщтыгъэхэм. Мэкъуоным кIыгъущ­тыгъ хэгъашъохэмрэ джэгухэм­рэ. Мэкъуаохэм апае аусыгъэ мэкъоо орэд къаIощтыгъ ыкIи зымышIэрэр зыхагъахьэщтыгъэп.Пхъэджашъу — пхъэ упсыгъэ пытэ зэнкIэ кIыхьэу зы пакIэм, нахь гъумым, кIапсэр рыпашIэнэу къекIокIэу лэдэх фашIыгъэу, мэкъур къыращыжьы зыхъу­кIэ, къимыунэу, кухьэм ышъхьагъ икIыхьагъэкIэ тыралъхьэрэр. Кум мэкъур зырашIыхьэкIэ, пхъэджашъор ышъхьагъ тыралъхьэшъ, рырапхыхьэ. Кухьэм ыпэкIи ыужыкIи кIапсэхэр пашIэхэшъ, гъэпсыгъэхэу къыракъудыехыхэшъ, купэмрэ кукIэмрэ апакIэхэр арапхых.Мэкъущэжь маз, шэкIогъу — шэкIогъу маз. Гъэмафэм аупкIэгъэ мэкъур мэкъупIэхэм Iатэ ащашIыхэти, бжыхьэ кIахэ охъуфэ рагъэтыщтыгъэх. КIымафэр къызыблэгъэрэ уахътэм чылэм къащэжьыщтыгъэх.Адыгэхэр зыщыпсэухэрэ чIыналъэр дунэе зэкIужь. Мэзыбэ ит, уц дэгъухэр къарыкIэхэу мэкъупIэхэр, хъупIэхэр иIэх. Ижъым-ижъыжьым, мыжъо лIэшIэгъум икIэуххэм, щагу псэушъхьэхэр ахъунхэу рагъэжьэгъагъ, ау кIымафэрэ Iусыр афэбгъэхьазырын фэягъ. Ащ пае хьайуанэу аIыгъыщтыгъэхэр мэкIагъэ. А зэе-тIуаеу яIагъэхэм уцыр афаупкIэнэу мыжъо гъупчъэ Iэмэ-псымэхэр къыхахыгъагъэх. Ахэр нахьыбэрэм штаукI мыжъомэ ахашIыкIыщтыгъэх. Джэрз лIэшIэгъум мэл е пчэн цэпкъхэм цэхэр къахахыхэти, ашъхьашъохэр тырахъу­кIыхэти, лэдэххэр афашIыщтыгъэх. Ахэм мыжъо штаукI пIуакIэхэр цэрыцэу зэпагъэуцохэзэ адагъэуцохэти, гъупчъэ хъущтыгъэ. Ащ фэдэ Iэмэ-псымэхэмкIэ уцыбэ къипхыкIын плъэкIыщтэп.Джэрзыр къызыхахым, гъупчъэ дэгъухэр яIэ хъугъагъэ. ГъучIыр аIэ къызырагъахьэм, гъупчъэмэ ямызакъоу, щэмэджхэри ашIыхэу аублагъ.Тэ, археологхэм, тызатIэхэрэм лъэ­хъэнэ зэфэшъхьафхэм агъэфедэщтыгъэ­хэу гъупчъэхэри, щэмэджхэри къащычIэтэхыжьых.Тэу Аслъан,археолог, Адыгэ Республикэм и Лъэпкъ музей шIэныгъэмкIэиIофышIэ шъхьаI.