Къэбар нэпцIхэм ныбжьыкIэхэр ащыухъумэгъэнхэр

«Тызыхэт лъэхъаным Урысыем лъэпкъ щынэгъончъэныр щы­гъэпсыгъэныр: IэкIыб ыкIи къэралыгъо кIоцI щынагъом пэ­шIуекIогъэныр» зыцIэ шъолъыр шIэныгъэ конференцие, джащ фэдэу терроризмэм ыкIи нео­нацизмэм алъэныкъокIэ гъэсэныгъэ организациехэмрэ ныбжьыкIэхэмрэ азыфагу къащырагъэкIокIырэ къэбар нэпцIхэм апэшIуекIогъэным, ахэм щынагъоу къатырэм щыухъумэгъэнхэм афэгъэхьыгъэ Iэнэ хъурае Мыекъопэ къэралыгъо технологическэ университетым щы­кIуагъэх.

Ащ нэмыкIэу мы Iофтхьабзэм хахьэу къэралыгъо ыкIи муниципальнэ къулыкъушIэхэм яшIэныгъэхэм ахагъэхъон амал яIагъ.Iофтхьабзэм изэхэщэн кIэщакIо фэ­хъугъэх АР-м лъэпкъ IофхэмкIэ, IэкIыб къэралхэм ащыпсэурэ зэлъэпкъэгъухэм адыряIэ зэпхыныгъэхэмкIэ ыкIи къэбар жъугъэм иамалхэмкIэ и Комитет, терроризмэм пэуцужьыгъэнымкIэ респуб­ликэм щызэхащэгъэ комиссиер, Адыгэ Республикэм ыкIи Пшызэ шъолъыр ащыпсэурэ быслъымэнхэм я ДиндэлэжьапIэ, лъэпкъ ыкIи дин зэмызэ­гъыныгъэхэр къэмыгъэхъугъэнымкIэ, терроризмэм ыкIи экстремизмэм ныбжьыкIэхэр ащыухъумэгъэнхэмкIэ Адыгэ къэралыгъо университетым и Координационнэ гупчэ.Зэхэсыгъом хэлэжьагъэх кIоцI по­литикэмкIэ УФ-м и Президент и ГъэIорышIапIэ дин организациехэм зэпхы­ныгъэ адыряIэнымкIэ идепартамент ипащэу Евгений Ереминыр, терроризмэм ыкIи экстремизмэм апэшIуекIогъэнымкIэ Лъэпкъ гупчэу Ростов на Дону щыIэм иотдел ипащэу Сергей Венцель, Адыгэ Республикэм ыкIи Пшызэ шъолъыр ащы­псэурэ быслъымэнхэм я ДиндэлэжьапIэ имуфтиеу Къэрдэнэ Аскэрбый, епископэу Тихон, АР-м лъэпкъ IофхэмкIэ, Iэ­кIыб къэралхэм ащыпсэурэ зэлъэпкъэгъухэм адыряIэ зэпхыныгъэхэмкIэ ыкIи къэбар жъугъэм иамалхэмкIэ и Комитет итхьаматэу Долэ Долэтбый, терроризмэм пэуцужьыгъэнымкIэ республикэ комиссием и Аппарат ипащэу ЛIый Азэмат, нэмыкIхэри.Iофтхьабзэр къызэIуихыгъ ыкIи зэрищагъ университетым ныбжьыкIэ политикэмкIэ ипроректорэу БрантI Мурат.

— Урысые къэралыгъо гъэпсыным ихэхъоныгъэхэм яхьылIэгъэ Iофыгъо къин дэдэхэм, хэгъэгум илъ лъэпкъ зэ­дэштэныгъэр гъэпытэгъэным, дунэе экстремизмэр ыкIи хымэ идеологиер тиныбжьыкIэхэм къалъыIэсэу зэриублагъэм апэуцужьыгъэным яIофыгъохэр гумэкIыгъо шхьаIэу щыIэхэм ащыщ, — къыIуагъ пэублэм Евгений Ереминым. — Экстремизмэм ыкIи терроризмэм апэшIуекIогъэнымкIэ къулыкъу зэфэшъхьафхэм зэхащэрэ пэшIорыгъэшъ Iофтхьабзэхэм язэфэхьысыжьхэр зэ­хэтфынхэ, гумэкIыгъо зыдэщыIэ лъэны­къохэр дгъэунэфынхэ ыкIи ахэр дэгъэзыжьыгъэнхэм тынаIэ атедгъэтын фае. Мы Iофыгъом къыхэлэжьэрэ ныбжьыкIэхэм япчъагъэ хэгъэхъогъэным мэхьанэшхо иI.Джащ фэдэу Е. Ереминым къызэри­IуагъэмкIэ, мыщ фэдэ IофтхьабзэхэмкIэ пшъэрылъ шъхьаIэу яIэр цIыфхэм яшIэныгъэхэм ахэгъэхъогъэныр, дин экстремизмэм ылъапсэ агурыгъэIогъэныр ыкIи ащ щыухъумэгъэнхэр ары. Терроризмэм иягъэ къызэрэкIорэм нэмыкIэу диным шIуагъэу хэлъыр, терроризмэм къызэригъэлъагъорэм фэдэу ар зэрэщымытыр, икъэбзагъэ, идэхагъэ цIыфхэм агура­гъаIозэ, алъагъэIэсызэ Iофтхьабзэхэр рагъэкIокIых.Къалмыкъ Республикэм икъалэу Элис­та иадминистрацие ипащэ игуадзэу, тарихъ шIэныгъэхэмкIэ кандидатэу Дмит­рий Довгополовыр зэхэсыгъом къыщыгущыIэзэ къыIуагъ тызыхэт лъэхъаным телъытагъэу мыр мэхьанэшхо зиIэ Iоф­тхьабзэу зэрэщытыр.— Непэ щынагъоу тызыхэтым ыкIи къохьапIэм хэхьэрэ къэралыгъохэм апэуцужьыгъэнымкIэ мыр Iофыгъо ­шъхьаIэу щыт. УФ-м и Президентэу В. Путиным 2026-рэ илъэсыр лъэпкъхэм языкIыныгъэ и Илъэсэу ыгъэнэфагъ. Ащ лъэпкъхэр зэрэзэрипхыхэрэм имызакъоу, мурад ыкIи пшъэрылъ гъэнэфа­гъэхэр щыIэнхэ фае. Анахь шъхьаIэр къэралыгъор ыкIи Урысыем ис цIыф лъэпкъхэр ухъумэгъэнхэр ары. Нахь лъэш тыхъун фае. ИлъэсиплIым ехъугъэу кIорэ хэушъхьафыкIыгъэ дзэ операцием къыгъэлъэгъуагъ лъэпкъхэм языкIыныгъэрэ язэныбджэгъуныгъэрэ яшIуагъэкIэ пыим пэшIуекIонхэ зэра­лъэкIырэр. Владимир Путиным игущы­Iэхэм ащыщ «Лъэпкъ зэфэшъхьафхэм ащыщ дзэкIолIхэу хэушъхьафыкIыгъэ дзэ операцием къулыкъу щызыхьыхэрэр «сшы» аIозэ зэрэзэджэжьхэрэр зы­мыуасэ щыIэп», — къыIуагъ ащ.Адыгэ Республикэм ыкIи Пшызэ шъо­лъыр ащыпсэурэ быслъымэнхэм ацIэкIэ Iофтхьабзэм хэлажьэхэрэм шIуфэс гущыIэхэмкIэ закъыфигъэзагъ муфтиеу Къэрдэнэ Аскэрбый. Ащ къызэриIуа­гъэмкIэ, непэ дин лъэпкъ зэфэшъхьаф­хэм ялIыкIохэм мурадэу яIэр лъэпкъ ыкIи дин экстремизмэр тикъэралыгъо имылъыным, ахэм алъапсэ къызыще­жьэрэр зэхэфыгъэным, гумэкIыгъоу къэу­цухэрэр дэгъэзыжьыгъэхэ зэрэхъу­щтым фэIорышIэнхэр ары. Терроризмэм ыкIи экстремизмэм апэуцужьыгъэнымкIэ Адыгэ Республикэми IофшIэн макIэп щы­зэрахьэрэр.Мэхьанэшхо зиIэ форумым дин зэ­фэшъхьафхэм, общественнэ организацие­хэм ялIыкIохэр зэрэзэрищэлIагъэхэр, республикэм дин зэгурыIоныгъэ ыкIи мамырныгъэ зэрилъыр шIукIэ къыхигъэ­щыгъ. ХэушъхьафыкIыгъэ дзэ операцием хэлэжьэрэ тидзэкIолIхэм текIоныгъэ къыдахынэу, псаоу къагъэзэжьынхэу дин­лэжьхэр Тхьэм зэрелъэIухэрэр ­къыIуагъ.НыбжьыкIэхэр террористическэ организациехэм зэрэхащэрэ шIыкIэхэм афэгъэхьыгъэу зэхэсыгъом къыщыгущыIагъ Координационнэ гупчэм ипащэу Оксана Малхожевар. Интернетыр къыз­фагъэфедэзэ гъэпцIагъэ зыхэлъ бзэджэшIагъэу зэрахьэхэрэм ащ ягугъу къы­шIыгъ. Ахъщэ псынкIэ къагъэхъэнэу ныб­жьыкIэхэм ашIошъ агъэхъузэ зэрагъэделэхэрэр, джащ фэдэу дин нэпцIыр алэжьынэу зэрэхащэхэрэр къыIуагъ.НыбжьыкIэхэр ахэм ащыухъумэгъэнхэм фэшI зэдэгущыIэгъу зэрадэпшIын, ащкIэ унаIэ зытебгъэтын фаехэм, Iэта­хъохэр террористическэ организациехэм ахэщагъэхэу егуцафэхэмэ, психологыр ыкIи хэбзэухъумэкIо къулыкъухэм яIофышIэхэр адагъэгущыIэнхэ зэрэфаем ягугъу къышIыгъ.Спикерхэм зэралъытэрэмкIэ, къэралыгъо пшъэрылъышхоу тапашъхьэ итым игъэцэкIэнкIэ университетхэм мэхьанэшхо яI. Сыда пIомэ ахэм ащеджэхэрэр ныбжьыкIэх, бэмэ диныр алэжьы, ахэр ары дунэе терроризмэм непэ ипчэгу итхэр. Ахэм агурагъэIон фае экстремизмэм иягъэу къэкIон ылъэкIыщтыр. НыбжьыкIэхэм ашIэн фае блэкIыгъэр, непэрэр ыкIи къэхъущтыр зэрэзэпхыгъэ­хэр. Ар цIыфыгъэр, гукIэгъур, патриотизмэр зылъэпсэ пIуныгъэу щытын фае. Урысые къэралыгъошхом рыгушхохэу пIугъэнхэм пае ахэм щыIэныгъэм уасэ зыщафашIыщтыр ашIэн, щысэ афэхъун цIыфхэр щыIэнхэ фае.Анахь зишIуагъэ къакIоу къыхагъэщырэр ныбжьыкIэхэм яхэгъэгу шIу алъэгъоу, ащ рыгушхохэу къэтэджынхэр ары. Ащ Урысыем щыпсэурэ лъэпкъхэр зэрипхынхэ ылъэкIыщт, къэралыгъор нахь ыгъэпытэщт.Iэнэ хъураерФорумым епхыгъэу «Урысыем ­илъэпкъхэм языкIыныгъ: мамырныгъэмрэ зэгурыIоныгъэмрэ апае цIыф­хэр зэкъоу­цонхэр» зифиIорэр рекIо­кIыгъ. ТхьэшIошъ­хъуныгъэ зиIэ цIыф лъэпкъхэм азыфагу мамырныгъэ илъынымкIэ ыкIи экстремиз­мэм пэшIуекIогъэнымкIэ дин зэхахьэхэм мэхьанэу яIэм, хэкIыпIэу алъэгъухэрэм къэзэрэугъоигъэхэр атегущыIагъэх.Iофтхьабзэр зэрищагъ АР-м ыкIи Пшы­зэ шъолъыр ащыпсэурэ быслъы­мэн­хэм я ДиндэлэжьапIэ имуфтиеу Къэр­дэн Аскэрбый. Джащ фэдэу ащ хэлэжьагъэх Мыекъуапэрэ Адыгеимрэ яархиепископэу Тихон, къэралыгъо кIоцI политикэмкIэ УФ-м и Президент и ГъэIорышIапIэ дин организациехэм зэпхыныгъэ адыряIэнымкIэ идепартамент ипащэу Евгений Ереминыр, быслъымэн культурэм, шIэныгъэм ыкIи гъэсэныгъэм IэпыIэгъу ягъэкIыгъэнымкIэ Фондэу Москва дэтым ипащэу Михаил Грязновыр, АР-м ­лъэпкъ IофхэмкIэ, IэкIыб къэралхэм ащыпсэурэ зэлъэпкъэгъухэм адыряIэ зэпхыныгъэ­хэмкIэ ыкIи къэбар жъугъэм иамалхэмкIэ и Комитет итхьаматэу Долэ Долэт, къэралыгъо фондэу «Хэгъэгум иухъума­кIохэр» зыфиIорэм ишъолъыр къутамэ ипащэу ПIатIэкъо Аслъан, экстремизмэм пэшIуекIогъэнымкIэ гупчэм ипащэу Хьэ­лъэкъо (Хатляков) Казбек, лъэпкъ зэфэшъхьафхэм яорганизациехэм ялIыкIохэр ыкIи экспертхэр.Iэнэ хъураем къыщаIэтыгъэ упчIэхэр непэрэ мафэмкIэ зигъо Iофыгъоу зэрэщытхэр, къэралыгъори цIыфхэри зэ­ригъэгумэкIыхэрэр ащ хэлэжьагъэхэм къы­хагъэщыгъ.— ЛъэпкъымкIи, динымкIи тызэфэшъхьафми, зэкIэми зы лъапсэ тфэхъурэ шэн-хабзэхэм къафытэгъэзэжьы — уихэ­гъэгу шIу плъэгъуныр, уиунагъо, уичIыгу къэуухъумэнхэр, пшъэдэкIы-жьэу пхьырэм уфэшъыпкъэныр. Быс­лъымэн динымкIи чыристанымкIи ар зэфэд, — къыщиIуагъ ишIуфэс гу­щыIэ архие­пископэу Тихон.Лъэпкъ ыкIи дин зэфэшъхьафыр мамырныгъэ щыIакIэм пэрыохъу зэрэфэмыхъурэр игущыIэ къыщыхигъэщыгъ УФ-м хэгъэгу кIоцI политикэмкIэ Президентым и ГъэIорышIапIэ дин организациехэм адэлэжьэгъэнымкIэ идепартамент ипащэу Евгений Ереминым. Ащ ищысэшIу Адыгееу лъэпкъишъэм нахьыбэр зыщыпсэурэр. Чыристан чылыс 60 фэдиз ыкIи мэщыт 40-м нахьыбэ непэ шъолъырым ит.— Быслъымэн зэдэлэжьэныгъэм иорганизациеу зэхэт Арам Эмиратхэм щыIэм ипащэхэм тадэлажьэ. Чыристан диныр хымэу ахэмкIэ щытыгъ, заохэри щыкIощтыгъэх. Джы ахэми, Европэ-ми быслъымэн ыкIи чыристан динхэр мамырэу Урысыем зэрэзэдыщыIэхэр ашIо­гъэшIэгъон ыкIи ащкIэ шIэныгъэу тIэ­кIэлъыр къызIэкIагъахьэ ашIоигъу. Адыгеир ащкIэ щысэ, сыдигъуи зэгурыIоныгъэ илъ. Ар зихьатырыр общест­веннэ зэхахьэхэр, ДиндэлэжьапIэхэр, ахэм япащэхэр, — къыIуагъ Москва къикIыгъэ хьакIэм.Ар укъуагъэ мыхъуным, ары пакIошъ, мамырныгъэмрэ зэгурыIоныгъэмрэ гъэ­пытэгъэным ыкIи лIэужыкIэхэм ар ахэлъ­хьэгъэным афэшI IофшIэныр гъэлъэшыгъэн фаеу Iэнэ хъураем къыщыгущыIагъэхэм къыхагъэщыгъ. Илъэс мин пчъагъэхэм щыIэ хъугъэ лъэпкъ шэн-хэ­бзэ зэхэтыкIэхэр ашIэхэу, гушъхьэлэжьыгъэ бай яIэу лIэужыкIэхэр пIу­гъэнхэм непэ къэралыгъом лъэшэу ынаIэ тырегъэты. Къэралыгъом ишъолъыр зэфэшъхьафхэм чылысхэр, синагогхэр, мэщытхэр къащызэIуахых ыкIи ащызэтырагъэуцожьых. Ахэм IэпыIэгъу афэхъу­гъэнымкIэ программэ зэфэшъхьафхэр мэлажьэх. ГущыIэм пае, быслъымэн культурэм, шIэныгъэм ыкIи гъэсэныгъэм IэпыIэгъу егъэкIыгъэнымкIэ Фондыр УФ-м и Президентэу Владимир Путиным иунашъокIэ 2007-рэ илъэсым щыIэ хъу­гъэ. Шъолъырхэм зэкIэми ар адэла­жьэ, проект гъэшIэгъонэу рахьыжьэхэрэмкIэ IэпыIэгъу афэхъу. Джащ фэдэу мы Iоф­тхьабзэми ар изэхэщакIо хъугъэ.— Мыщ фэдэ Iофтхьабзэхэм зэхэщакIохэм ямызакъоу тхьэшIошъхъуныгъэ зиIэхэми, диным дэлажьэхэрэми ящыкIагъэх. Обществэм ылъэпсэ шэн-ха­бзэхэр цIыф къызэрыкIохэм икъоу ыкIи тэрэзэу анэгъэсыгъэнымкIэ ахэм мэхьанэшхо яI. Iимамхэми чыристан диным илэжьакIохэми цIыфхэр социальнэ щы­Iэныгъэм чанэу хэлэжьэнхэм имэхьанэ щысэхэмкIэ къарагъэлъэгъун фае — хэу­шъхьафыкIыгъэ дзэ операцием хэлажьэхэрэм къащегъэжьагъэу, чылэхэм, къалэхэм чIыопсым изытет къащыу­хъу­мэгъэным нэсыжьэу, — къыщиIуагъ Iэнэ хъураем быслъымэн культурэм, шIэныгъэм ыкIи гъэсэныгъэм Iэпы­Iэгъу ягъэкIыгъэнымкIэ Фондэу Москва щыIэм ипащэу Михаил Грязновым.НыбжьыкIэхэр хэкупсагъэ ахэлъэу пIугъэнхэм, зыпкъитыныгъэу тишъолъыр илъыр зыукъо зышIоигъохэм апэшIуекIогъэным республикэм игъэкIотыгъэу зэрэщыдэлажьэхэрэр къыIуагъ Долэ До­лэт. Ащ фэшI культурэм, гъэсэныгъэм, гуфэкIоныгъэм алъэныкъокIэ Iофтхьа­бзэхэр зэхащэх. «Лъэпкъ зэмылIэужыгъуагъэр зэпэуцужьыныгъэм иушъхьагъоп, кIуачIэм икъэкIуапI», — къыхи­гъэщыгъ ащ.Джырэ технологиехэм шIуагъэу ыкIи зэрарэу апылъым, когнитивнэ заор зыфэдэр, ащ узэрэпэуцужьыщтыр ыкIи пэшIуекIогъэнымкIэ лъэпкъ, дин зэха­хьэхэм мэхьанэу яIэм ягугъу къышIыгъ Пшызэ шъолъырым и Адыгэ Хасэ итхьа­матэу МэщылI Руслъан.Iэнэ хъураем шIуагъэ хэлъэу рекIокIыгъэу ащ хэлэжьагъэхэм зэдаштагъ, анаIэ зытырадзэн фэе лъэныкъохэр къыха­гъэщыгъэх, пшъэрылъхэр агъэнэфагъэх.— Лъэпкъ зыкIыныгъэм игугъу пшIыныр бащэ хъун ылъэкIыщтэп. Советскэ лъэхъаным тизыкIыныгъэкIэ щынагъо щымыIэу тлъытэщтыгъэмэ, анахьэу Хэгъэгу зэошхом ыуж, непэ ащ къытегушIухьэхэрэр щыIэх. Ар унэу ренэу бгъэцэкIэжьын, къабзэу пIыгъын фаем фэд. Джащ фэд тизыкIыныгъи — къарыукIэ ептызэ бгъэпсын фае, сыда пIомэ, тинахьыжъхэм аIэкIэлъыгъэ щы­Iэныгъэ акъылышхом фэдэ непэрэ лIэу­жыкIэхэм яIэп, — къызэфихьысы­жьыгъ Евгений Ереминым.КIАРЭ Фатим, Анцокъо Ирин.