Унагъом ихъарзынэщ
(Тыгъужъ Гощсымэ имэфэкI мафэ ехъулIэу)
Пэнэжьыкъуае бэ цIыф гъэсагъэу, еджагъэу, зэшIокI зиIэ цIыфэу къыдэкIыгъэр. Ахэм ащыщ адыгэ бзылъфыгъэу зищыIэныгъэ наукэм езыпхыгъэу, иакъыл сэнэхьатэу зэрылажьэрэм фэзыгъэIорышIэн зылъэкIыгъэ шIэныгъэлэжь непэ зигугъу къэтшIы тшIоигъор.
Тыгъужъ (Хьабэхъу) Гощсымэ Тыркубый ыпхъур мэкъуогъум и 13-м 1971-рэ илъэсым къуаджэу Пэнэжьыкъуае къыщыхъугъ. Къызэрыхъухьагъэр адыгэгъэшхо зэрылъ лэжьэкIо унэгъо Iужъу. ЗэшыпхъуитIурэ зэшитIурэ зыщапIугъэ унагъом ятIонэрэ сабыеу къихъухьагъ. ЯцIыкIугъом щегъэжьагъэу IофшIэныр шIу алъэгъоу, нахьыжъыр агъэлъапIэу, шъхьэкIэфэныгъэ ахэлъэу ясабыйхэр апIугъэх зэшъхьэгъусэхэу Светэрэ Тыркубыйрэ.Гощсымэ 1977 – 1988-рэ илъэсхэм Пэнэжьыкъое еджапIэм щеджагъ, дэгъоу ар къеухышъ, Адыгэ къэралыгъо университетым илъэпкъ факультет чIэхьэ. Апшъэрэ еджапIэм гухахъо хигъуатэу лъэпкъыбзэр нахь куоу къыщызIэкIегъахьэ. АщкIэ зишIуагъэ инэу къэкIуагъэу Гощсымэ ылъытэрэр кIэлэегъаджэу ыкIи шIэныгъэлэжьэу езыгъэджагъэхэр ары.1995-рэ илъэсым Гощсымэ Адыгэ къэралыгъо университетыр диплом плъыжькIэ къеухы ыкIи а илъэс дэдэм мыщ иаспирантурэ чIэхьажьы. Еджэным дакIоу кIэлэцIыкIу IыгъыпIэм Iоф щешIэ, ублэпIэ еджапIэм чIэхьащт кIэлэцIыкIухэр тхэкIэ-еджэкIэ амал аIэкIэлъыным фегъэхьазырых. А илъэсхэм кIэлэегъаджэу Мыекъопэ гурыт еджапIэу N 2-м щэлажьэ.ЕджапIэми, кIэлэцIыкIу IыгъыпIэми Iоф ащишIэ зэхъум, Гощсымэ методикэ зэфэшъхьафэу щыIэхэр къызIэкIигъахьэхэзэ, сабый цIыкIухэм адыгабзэм идэхагъэ, ибаиныгъэ, шэн-хэбзэ-зэхэтыкIэ дахэу адыгэхэм ахэлъхэм нэIуасэ афишIыщтыгъэх.1998-рэ илъэсым аспирантурэр къеухы ыкIи гуманитар ушэтынхэмкIэ Адыгэ республикэ институтэу КIэрэщэ Тембот ыцIэ зыхьырэм бзэшIэныгъэмкIэ иотдел инаучнэ IофышIэу аштэ. Ащ щегъэжьагъэу Гощсымэ адыгабзэр научнэ лъапсэ иIэу зэхэфыным ишъыпкъэу зыфегъазэ ыкIи ушэтынэу ышIыхэрэр зыфэгъэхьыгъэхэр адыгабзэм хэт гущыIэ зэмэхьэнэгъухэр ары. Ар къызкIыхихыгъэр гущыIэ зэмэхьэнэгъумэ адыгабзэм ибаиныгъэрэ идэхагъэрэ нахь икъоу къахэщышъ ары. Джары ащ ягъэпсыкIэрэ яамалхэмрэ къизыIотыкIырэ тхылъ шъхьаф тхыгъэныр ищыкIагъэу зыкIэхъугъэр. Адыгабзэм игущыIэ зэмэхьэнэгъухэр куп-купэу зэрэгощыгъэхэр, цIыфым къыIорэм къыкIэIотыкIыжьыгъэ хэмылъынымкIэ ахэр къэгъэлъэгъокIэ амалышIоу зэрэщытхэр, еджапIэм ахэр нахьышIоу зэрэщызэрагъэшIэщт амалхэр къызщыриIотыкIырэ IофшIэгъэ иным итхын 2000-рэ илъэсым еухы. Филологие шIэныгъэхэмкIэ докторэу, профессорэу Тхьаркъохъо Юныс диссертациемкIэ инаучнэ Iэшъхьэтетэу филологие шIэныгъэхэмкIэ кандидатыцIэ къыдихыным фэгъэхьыгъэ IофшIагъэу «Адыгабзэм игущыIэ зэмэхьэнэгъухэр зыхэт купымрэ ащ истиль амалхэмрэ» зыфиIорэр а илъэс дэдэм къыгъэшъыпкъэжьыгъ. Гощсымэ идиссертацие шIэныгъэлэжьхэм гущыIэ дэхабэ къыраIолIагъ, осэшхо къыфашIыгъ, адыгабзэм ехьылIагъэу адыгабзэкIэ тхыгъэ апэрэ IофшIагъэу ар зэрэхъугъэр хагъэунэфыкIыгъ, ащкIэ лъэгъо дэгъу хищыгъ, щысэ дэгъу къыгъэлъэгъуагъ. АдыгабзэкIэ диссертацие птхыныр IофыгъуакIэу, Iоф къинэу зэрэщытым ымыгъэщынэу, щытхъу хэлъэу ар зэшIуихыгъ. Адыгэ ныбжьыкIэхэу зилъэпкъ фэгумэкIыхэрэм, фэлажьэхэрэм афэгъэзэгъэ зэхэщэкIо купэу «Гуфэсым» ипащэу Едыдж Мэмэт Тыгъужъ Гощсымэ 2001-рэ илъэсым гъэшIо тын къыфегъэшуашэ. А IофшIагъэр 2006-рэ илъэсым монографиеу «Адыгабзэм хэт синоним сатырымрэ ащ истиль амалхэмрэ» ыцIэу къыдегъэкIыжьы.ШIэныгъэлэжьэу Тыгъужъ Гощсымэ адыгабзэм изэгъэшIэн фэгъэхьыгъэ тхылъ ыкIи научнэ IофшIэгъи 100-м ехъу икъэлэмыпэ къычIэкIыгъ. Итхыгъэ зэфэшъхьафхэр журналхэу «Вестник науки АРИГИ им. Т.М. Керашева», «Зэкъошныгъэм», «Псалъэм» къадэхьэх. Ахэм ащыщэу научнэ IофшIэгъэ 22-р ВАК-м ижурналхэу «Вестник АГУ», «Известия ДГПУ», «Филологические науки. Вопросы теории и практики», «Мир науки, культуры, образования», «Общественные и гуманитарные науки» къадэхьагъэх.Лъэпкъыбзэм дэлэжьэрэ шIэныгъэлэжьхэм (Анцокъо С., Атэжьэхьэ С., Биданэкъо М., Ситымэ С.) Гощсымэ ягъусэу сабыеу адыгабзэ зэзыгъашIэ зышIоигъохэм апае тхылъэу «Сыбзэ — сидунай» (2019) зыфиIорэр къыдагъэкIы. Мы аужырэ илъэсым кинокомпаниеу «Аэропланым» серие 52-рэ хъурэ имультсериалэу «Фиксики» («Фиксжъыехэр») шIэныгъэлэжьхэу Анцокъо С., Атэжьэхьэ С., ЖакIэмыкъо З., Ситымэ С. Гощсымэ ягъусэу зэрадзэкIыгъ. Тхылъэу «Методическое руководство по использованию мультипликационных фильмов российского анимационного мультсериала «Фиксики» студии «Аэроплан» в адыгейской среде» зыфиIорэм икъыдэгъэкIын Гощсымэ чанэу хэлэжьагъ.БзэмкIэ отделым IофшIэгъэ анахь инэу къыIэкIэкIыгъэ томищ хъурэ «Адыгабзэм изэхэф гущыIалъэ» (2012, 2014) иа I – III-рэ томхэм яредактор. Тхьаркъохъо Юныс зэхигъэуцогъэ «Урыс-адыгэ гущыIалъэм» (2015) ия II-рэ том иредактор, сборникхэу «Проблемы изучения глагола в адыгских языках», «Язык, письменность и алфавит: актуальные проблемы их взаимодействия», «Сохранение и развитие родного языка в условиях глобализации: современные методы и технологии» язэхэгъэуцуакIу ыкIи яредактор. Цуекъо Алыйрэ Ситымэ Сарэрэ зэдагъэхьазырыгъэ тхылъэу «ШIэныгъэм екIурэ кIуачI», Биданэкъо Марзет зыдэлэжьэгъэ тхылъэу «Гъобэкъое тхыдэIуатэхэм яхьакIэщ къэбархэр» зыфиIохэрэм яредактор. Iэшъынэ Юныс ыгъэхьазырыгъэ тхылъэу «Цуг Теучеж. Избранные сочинения: сборник стихов поэта Ц.А. Теучежа и воспоминания о нем», ДышъэкI Маринэ имонографиеу «Морфем пространственной семантики в кабардино-черкесском языке», Къанкъош Арсен «Репрезентация эгоцентризма в кабардино-черкесском языке», Мурад ГощлъапIэрэ Шъхьэлэхъо Сусанэрэ зэхагъэуцогъэ IэпыIэгъу тхылъэу я 7-рэ классым пае «Родной (адыгейский) язык (Адыгабзэ)», Цуекъо Алый итхылъэу «Место адыгского этикета в современной национальной литературе», Гъыщ Нухьэ зэхигъэуцогъэ гущыIалъэу «Краткий диалектный словарь адыгейского языка», ШэкIо Мирэ къыдигъэкIыгъэ тхылъэу «Адыгские писатели и просветители», Атэжьэхьэ Сайхьат имонографиеу «Повтор как языковое явление адыгейского языка» ярецензент.ШIэныгъэлэжьыр чанэу дунэе конференциехэм, научнэ сессиехэм, Iэнэ хъураехэм ахэлажьэ. Итхыгъэхэр къэралыгъо зэфэшъхьафхэм къащыдэкIых.Мы аужырэ илъэсхэм монографиеу «Отражение фразеологизмов в адыгском нартском эпосе» зышъхьэр тиIэнашъхьэхэм къатехьагъ. Адыгабзэм ифразеологие изэгъэшIэн шIэныгъэлэжьхэр зыфежьагъэхэр аужырэ илъэсипшIыхэр ары. Бзэм гущыIэу хэтхэр уугъойхэ, зэбгъашIэхэ зыхъукIэ, гущыIэхэм ямэхьанэкIэ апеIэрэ гущыIэ зэгъусэ зэпхыгъэхэм (фразеологизмэхэм) уябгъукIо хъущтэп. Фразеологизмэхэм жабзэр нахь къагъэбаи, IупкIэу, щэрыоу къашIы. Ащ елъытыгъэу, адыгабзэм хэт фразеологизмэхэр гущыIэхэм афэдэу нахь икъоу угъоигъэнхэм, зэхэфыгъэнхэм, гущыIалъэхэр къыдэгъэкIыгъэнхэм Гощсымэ ынаIэ тыридзагъ. Адыгабзэм ифразеологизмэхэм язэхэф гущыIалъэ тызэрэфэныкъо дэдэр къызынэфагъэр монографием итхын зырегъажьэр ары. Бзэм хэт гущыIэзэгъусэ зэпхыгъэхэр къытхыхьэхэу ыкIи къызэхифхэу IофшIагъэ джырэ нэс щыIагъэп. АщкIэ егъэжьэпIэ дэгъу хъугъэ гущыIалъэу «Адыгабзэм ифразеологизмэхэм язэхэф гущыIалъ (адыгэ нарт эпосым иматериалкIэ)» зыфиIоу 2025-рэ илъэсым къыдигъэкIыгъэр. ГущыIалъэм авторым гущыIэ зэгъусэ зэпхыгъэ 600-м ехъу бзитIукIэ къыщызэхефы, щысэкIэ къегъэшъыпкъэжьы. Щысэхэр нарт эпосым къызэрэдэхьагъэм техыгъэу адыгабзэм идиалект зэфэшъхьафхэмкIэ къэтыгъэх. ГущыIалъэм къыщытыгъэх фразеологизмэхэу адыгэхэм яжабзэ щагъэфедэхэу, ящыIакIэ, япсэукIэ, яшэн-хабзэ, ятарихъ къэзыгъэлъагъохэу адыгэ нарт эпосым къыхэфагъэхэр. Лъэшэу жэбзэ гъэшIэгъонкIэ къэIотэжьыгъэ къэбархэм къахэфэгъэ фразеологизмэхэм язэхэфын фэгъэхьыгъэ докторскэ диссертациеу «Адыгейская фразеологическая система в языке народного эпического сказания «Нарты» итхын ыухыгъ.Научнэ IофшIэным дакIоу шIэныгъэлэжьыр институтым ипрофсоюз организацие илъэсибл хъугъэу ипащ, институтым иIофыгъохэм ишъыпкъэу ахэлажьэ.Илъэс пчъагъэ хъугъэу Тыгъужъ Гощсымэ Адыгэ Республикэм гъэсэныгъэмрэ шIэныгъэмрэкIэ и Министерствэ зэхищэрэ зэнэкъокъухэм яуплъэкIокIо куп хэхьэ ыкIи ныдэлъфыбзэм изэгъэшIэн еджапIэхэм зэращырекIокIырэ шIыкIэм лъыплъэрэ купэу Проектнэ офисым зэхищэрэм ыгу етыгъэу хэлажьэ, ГУАРИ-м иученэ Совет хэт.Адыгэ лъэпкъ гъэсэныгъэмрэ шIэныгъэмрэ зэпымыоу зэрадэлажьэрэм пае Адыгэ Республикэм и Къэралыгъо Совет – Хасэм, Адыгэ Республикэм гъэсэныгъэмрэ шIэныгъэмрэкIэ и Министерствэ ящытхъу тхылъхэр, институтэу зыщылажьэрэм и Щытхъу тхылъ, Адыгэ Республикэм и ЛIышъхьэ и Рэзэныгъэ тхылъ, Урысые Федерацием гъэсэныгъэмрэ шIэныгъэмрэкIэ и Министерствэ, Адыгэ Хасэм ящытхъу тхылъхэр Гощсымэ къыфагъэшъошагъэх.ИшIэныгъэхэм заригъэушъомбгъуным, научнэ IофшIагъэхэр ытхынхэм кIочIабэрэ охътабэрэ зэратыригъэкIуадэрэм пае къэмынэу цIыфыгъэ дахэрэ адыгагъэрэ хэлъ, шъхьэкIэфэныгъэ иIофшIэгъумэ афыриIэу адэлажьэ. Гощсымэ унэгъо дахэ иI. Ишъхьэгъусэу Руслъанрэ ежьыррэ пшъэшъитIу зэдапIу. Ялъфыгъэхэр гъогу зафэ, гъогу дахэ зэрэтыращэщтхэм зэшъхьэгъусэхэр пылъых.Тыгъужъ Гощсымэ къызыхъугъэ мафэмкIэ тыфэгушIо ыкIи псауныгъэ пытэ иIэу, ибын-унагъо датхъэу, ыкIуачIэ изэу, игухэлъхэр къыдэхъухэу, иIофшIэн гухахъо хигъуатэу джыри илъэсыбэрэ лэжьэнэу иIофшIэгъухэмкIэ тыфэлъаIо!Атэжьэхьэ Сайхьат.ШIэныгъэлэжь.