Губгъом и Маф

Ащ тетэу зэджэгъэхэ шIэныгъэ-практическэ семинарэу тыгъуасэ Джэджэ районым щыкIуагъэм АР-м мэкъумэщ хъызмэтымкIэ и Министерствэ кIэщакIо фэхъугъ.Iахьзэхэлъ обществэу «Дондуковскэ элеваторым» ичIыгухэр ары Iофтхьабзэр зыщызэхащагъэр. Лэжьыгъэ чылэпхъэ лъэпкъыкIэхэм апылъ Гупчэу П.П. Лукьяненкэм ыцIэ зыхьырэм, ар Краснодар зыдэтыр, къыщаугупшысыгъэ коц ыкIи тритикале лъэпкъхэр аушэтынхэу ащ щыхалъхьагъэх. Ары мы чIыпIэр къыхахыным ушъхьагъу фэхъугъэр.

Гупчэм ишIэныгъэлэжьхэр, Адыгеим имунципальнэ образованиехэм мэкъу­мэщ хъызмэтымкIэ ягъэIорышIапIэхэм, отделхэм япащэхэр, фермерхэр къызырагъэблэгъэхэрэ Iофтхьабзэр зэрэзэхащэрэр апэрэп. Илъэс пчъагъэ хъугъэу ащ тетэу чылэпхъэ лъэпкъыкIэхэм чIыгулэжьхэр нэIуасэ афашIых.— П. П. Лукьяненкэм ыцIэ зыхьырэ Гупчэм илъэсыбэ хъугъэу Iоф дэтэшIэ. Ащ къыщаугупшысыгъэ чылэпхъэ лъэпкъыкIэхэр Адыгеим ичIыгулэжьхэм ащыщыбэхэм бэшIагъэу агъэфедэх. Ау илъэс къэс ом изытет зэфэдэр, ыпэрэ илъэсым хэплъхьагъэу бэгъуагъэм къыкIэлъыкIорэ гъэм уимыгъэрэзэнэу хъун ылъэкIыщт. Ащ фэшI, Гупчэм илъэпкъыкIэхэм ом къытфихьырэ зэхъокIыныгъэ­хэм ащытыушэтынхэу, хэтлъхьагъэхэм язытет шIэныгъэлэжьхэм уасэ къафядгъэ­шIынэу, чIыгулэжьхэм къафядгъэIотэнэу мы Iофтхьабзэр зэхэтэщэ, — къыIуагъ АР-м мэкъу-мэщымкIэ и Министерствэ иотделэу къэкIыхэрэм ыкIи чIыгулэжьыным афэгъэзагъэм ипащэу Абрэдж Эммэ.

Ащ лъыпыдзагъэу, мэзитIум ехъурэ ощх зэлъыпытэу къызэрещхыгъэм бжы­хьэ­сэ лэжьыгъэхэм иягъэ лъэшэу зэраригъэкIыгъэр къыIуагъ. ЧIыгулэжьхэм ябжыхьасэхэр амалэу щыIэмкIэ зэтырагъэуцожьынхэм ыуж итых, мызэу, мытIоу яшIушIэх. Ащ фэдэу чIыгум шынэгъакIэу иIэр шапхъэхэм ашIокIыгъэмэ е огъу хъугъэмэ зэмыгоощт чылэпхъэ лъэпкъхэр зэрящыкIагъэхэр джыри зэ ом къыгъэлъэгъуагъ.Iахьзэхэлъ обществэу «Дондуковскэ элеваторым» иагроном шъхьаIэу Батыщэ Бислъан къызэриIуагъэмкIэ, коц лъэпкъы­кIэу 23-рэ, тритикале лъэпкъитIу аушэтынэу мыгъэ апхъыгъ. Ахэм ащыщэу 7-р къызатIупщыгъэр бэшIагъэп, джыри лэжьыгъэ лъэпкъыкIэхэм яреестрэ хагъэ­хьагъэхэп, 4-р 2026-рэ илъэсыр ары ныIэп зыхэхьагъэр. ЛъэпкъыкIэу аушэтыщтхэр зыхалъхьэгъэ хьасэ пэпчъ гектарныкъо мэхъу. Лъэпкъ пэпчъ зэфэшъхьафэу ом изытет зыдишIыгъ, ощщхэр зэрэбэм иягъэ зэригъэкIыгъи, зыкIи зэмыгоуагъи къахэкIыгъ.

Лэжьыгъэ хьасэхэр къакIухьанхэр рамыгъажьэзэ, къэзэрэугъоигъэхэм шIуфэс къарахыгъ Джэджэ район администрацием ипащэ иIэнатIэ зыгъэцакIэгорэ Хьаджымэ Вячеславрэ Iахьзэхэлъ обществэу «Дондуковскэ элеваторым» ипащэу Болэкъо Заремэрэ. Семинарыр шъхьапэ афэхъунэу, къыкIэлъыкIорэ гъэхэм лэжьыгъэ бэгъуагъэ къахьыжьыным фэIорышIэнэу ахэр чIыгулэжьхэм къафэлъэIуагъэх.Нэужым лэжьыгъэ чылэпхъэ лъэпкъы­кIэхэм апылъ Гупчэу П.П. Лукьяненкэм ыцIэ зыхьырэм иотделэу коц ыкIи тритикале селекцием Iоф дэзышIэрэм коцымкIэ илабораторие ипащэу, РАН-м иакадемикэу, мэкъумэщ шIэныгъэхэмкIэ докторэу Ирина Абловам «Дондуковскэ элеваторым» ихьасэхэм ащаушэтыхэрэм чIыгулэжьхэр нэIуасэ афишIыгъэх.

— БлэкIыгъэ илъэсым фэбэшхуагъ, мыгъэ ощхыр багъэ. Арышъ, ом изытет «зыдэзышIыщт» лъэпкъыкIэ зэфэшъхьафхэр бэу тиIэнхэ фае, — къыIуагъ ащ. — Селекционерым уахътэм ыпэ итэу, къэкIорэ илъэсым хъун ылъэкIыщтыр къыдилъытэзэ Iоф ешIэ. Ом зэхъокIыныгъэу фэхъухэрэм яягъэ къыуамыгъэкIы пшIоигъомэ, ахэм апэблагъэ зыпшIын фае. Адыгеим ичIыгулэжьхэм ар агъэцакIэ.Лэжьыгъэ хьасэ пэпчъ къыщыуцузэ лъэпкъхэм якъэбар ащ къыIотагъ. Умы­шIэныгъэлэжьыми, ахэм язытет зэрэзэфэмыдэр нэрылъэгъугъ. Шъыпкъэ, ощхи, жьыбгъи ахимыубытагъэу къыпшIошIэу, дахэу къэкIыгъэр нахьыб, шынэгъакIэр шапхъэхэм зэрашIокIыгъэм ыпкъ къикIэу зышъо зэблэзыхъугъэхэри, зэхэгъолъхьагъэхэри ахэтых.Апэ къызщыуцугъэхэ хьасэм халъхьэгъэ коц лъэпкъыкIэу «Торба» зыфиIорэм изытет Ирина Абловам осэ ин къыфи­шIыгъ. Ар чъыIэм, щтыргъукIым къамыгъащтэу, «иммунитет» ин зиIэщт лъэпкъэу къаугупшысыгъакIэхэм ащыщ. ШIэныгъэлэжьым зэрилъытагъэмкIэ, ар къыгъэшъыпкъэжьыгъ, зыпарэми яигъэ емыкIыгъэу, къабзэу, зэдыгъунэжьэу къэкIыгъ. «Торбэм» лъэшэу анаIэ тырадзэ­нэу фермерхэм ар къяджагъ.«Цаца» зыфаусыгъэ коц лъэпкъэу ащ къыголъыр лэжьыгъэ бэгъуагъэ къытыным, зы гектарым тонн 13-м къыщымыкIэу къикIыным фытегъэпсыхьагъэу ары шIэныгъэлэжьым къызэриIуагъэр. Ау ар лъагэу къэкIи, хьасэр зэрэщытэу пIоми хъунэу, егъолъэхыгъ. Ирина Абловам къызэриIуагъэмкIэ, «Цацэр» жьыщэу еппхъы, Iужъоу еууты, куоу хаплъхьэ хъущтэп. А зэпстэур бгъэцэкIэшъумэ, гъомылапхъэ зыхашIыкIырэ лэжьыгъэ бэгъуагъэ къытыщт.ЩтыргъукIи, ощхи, ошъуи, жьыбгъи яягъэ емыкIыгъэу дахэ «Кольчуга» зыцIэ коц лъэпкъыр. Ащи шIэныгъэлэжьым осэ ин къыфишIыгъ. Коцыр лъхъанчэу къэ­кIыхэрэм ащыщ, ау ар зэхэгъуалъхьэрэп, «иммунитет» ин зэриIэм ишIуагъэкIэ «фузариоза» зыфаIорэ узэу шынэгъакIэр шапхъэхэм зашIокIкIэ коцым къыхахьэрэр къеузыщтэп.Джащ фэдэу хъызмэтшIапIэм ыушэтынэу хилъхьэгъэ чылэпхъэ лъэпкъыкIэхэм ащыщых «Броня», «Курск 80», «Тур», «Дюна», «НИЛ», «Нона», «Копье», «Буран», «Эрмитаж» зыфиIохэрэр, нэмыкIхэр.ЧIыгулэжьэу шIэныгъэ-практическэ семинарым къэкIогъагъэхэм ячIыгухэм къадиштэу, ом изэхъокIыныгъэхэм къамыгъащтэрэ лэжьыгъэ лъэпкъхэм якъы­хэхынкIэ мыщ фэдэ Iофтхьабзэхэм мэхьанэшхо зэряIэр къыхагъэщы. П. П. Лукьяненкэм ыцIэ зыхьырэ Гупчэм илъэ­сыбэ хъугъэу Iоф дэзышIэхэрэм ащ ишIогъэшхо къызэрякIырэм къыкIагъэтхъы. ГущыIэм пае, Кощхьэблэ районым имэкъумэщ хъызмэтшIэпIэ анахь инхэм ащыщ ипащэу Зыхьэ Зураб къызэриIуагъэмкIэ, лъэпкъ анахь дэгъукIэ алъы­тэхэрэм «яоригиналхэр» къащэфхэшъ аушэтых, ячIыгу, яклимат къекIурэр халъхьэ.Арэу щытми, мыгъэрэ ощщхэм зэкIэми яягъэ якIыгъ. Зураб къызэриIуагъэмкIэ, хьэ гектар 60, коц гектар 600 ыкIи рапсэу 300 мыгъэ Iуахыжьынэу халъ­хьагъ. ШынэгъакIэр шапхъэхэм зэрашIокIырэм ыпкъ къикIэу коцым «фузариозыр» къы­хэхьагъ. Ар хагъэкIыным, лэжьыгъэр зэтырагъэуцоным афэшI гъогогъуищэ ешIушIагъэх. Зыпкъ иуцожьынышъ, гурытымкIэ центнер 60-м къыщымыкIэу къы­тынэу щэгугъых.Мыгъэ Iуахыжьыщт бжыхьасэу Адыгеим ичIыгулэжьхэм апхъыгъэр гектар мини 112,6-рэ мэхъу. Ащ щыщэу мин 90-р коцым рагъэубытыгъ, хьэр гектар мини 8,5-рэ мэхъу, рапсыр мин 14-м ехъумэ атырапхъагъ. ГъэрекIо лэжьыгъэ бэгъуагъэу къырихыжьыгъэмкIэ респуб­ликэм пэрытныгъэр ыубытыгъ. Мыгъэ ащ фэдэ гугъапIэ щыIэп, ощх зэпы­мыужьым иягъэ лъэшэу къыгъэкIуагъ.ХЪУТ Нэфсэт.