Лъэпкъ тхылъеджапIэр
Урысыем иусэкIошхоу, прозаикэу, драматургэу, джырэ урыс литературэм илъэпсэхэщэу Александр Пушкиныр Урысыем щызэдэпсэурэ цIыф лъэпкъыбэм зэфэдэу зэдыряй, якIас, ялъапI. Иусэхэр фабэх, IупкIэх, кIэракIэх, джыгъошIух.
Илъэс къэс мэкъуогъум и 6-м, хабзэ зэрэхъугъэу, тыдэкIи Пушкиным ыкIи урысыбзэм я Мафэ ащыхагъэунэфыкIы.Адыгеими, мы мафэм, усакIом ыцIэкIэ Iофтхьэбзэ зэфэшъхьафхэр щызэхащэх. Пушкиным ыцIэ зыхьырэ унэм ыпашъхьэ ит усакIом исаугъэт дэжь цIыфыбэ къыщызэрэугъои: ахэр ныбжь зиIэхэр, ныбжьыкIэхэр, еджакIохэр ыкIи кIэлэцIыкIухэр.Мэкъуогъум и 6-м АР-м и Лъэпкъ тхылъеджапIэ А. С. Пушкиным и Мафэ фэгъэхьыгъэ мэфэкI щызэхащэгъагъ. Ащ урыс литературэр ыкIи анахьэу Пушкиным итворчествэ зикIэсэ гъэсагъэхэр, АдыгеимкIэ Росгвардием икъулыкъушIэхэр, авторскэ орэдым ыкIи поэтическэ клубэу «Ошъутенэм» ахэтхэр, ныбжьыкIэхэр, тхылъеджэхэр хэлэжьагъэх. Iофтхьабзэр усакIом ищыIэкIагъэр ыкIи итворчествэ зыфэдэр къэзыIотэрэ тхылъ къэгъэлъэгъоным къыгъэбаигъ. КъызэIукIагъэхэм зэфэдэу Пушкиныр зэрякIасэр къапшIэу, къиIотыкIын кIэкIхэр къашIыгъэх, хэти ежь ыгукIэ пэблэгъэ усэм къеджагъ. Урыс литературэр зикIасэхэр ягуапэу ащ иусэ жъынч дэхабэм къяджэх, мы мэфэкI зэхахьэми, студент театрэ студиеу «Пространствэм» хэтхэм, ахэр дэгъоу къыраIотыкIыгъэх.А. Пушкиныр мэкъуогъум и 6-м 1799-рэ илъэсым къэхъугъ, мэзаем и 10-м 1837-м ищыIэныгъэ зэпыугъ. ТхакIор Москва къыщыхъугъ. Анахьэу ащ ипIун-лэжьын зыпшъэ ифагъэхэр янэжъэу Мария Алексеевнамрэ зыпIугъэ Арина Родионовнамрэ, ахэм къыфаIуатэщтыгъэ пшысэхэр усакIом итхыгъабэм алъапсэ хъугъэх.1811-рэ илъэсым къыщегъэжьагъэу Александр Пушкиныр Петербург дэт Царскосельскэ лицеим щеджагъ ыкIи 1817-м къыухыгъ.
1820-рэ илъэсым иусэ шъхьэихыгъэхэр, одэу «Вольность» ыкIи эпиграммэхэр «къыблэ ссылкэм» загъакIом — Кишинев, Одессэ, Къырым, Кавказ ащитхыгъэх.1826-рэ илъэсым пачъыхьэу Николай I-м Пушкиныр IукIагъ. 1827-м къыщегъэжьагъэу лъыплъэхэзэ Петербург щыпсэун ылъэкIын амал ратыгъ.1831-рэ илъэсым усакIом Наталья Гончаровар къыщагъ. Ахэм сабыи 4 къафэхъугъ.Мэзаем и 8-м 1837-рэ илъэсым Пушкинымрэ Дантесрэ псыхъожъыеу Чернэм дуэлыр щызэдыряIагъ, Пушкиныр ащ щыфэхыгъ.А. Пушкиныр цIыф лъэпъкъыбэм зэдыряе усэкIошхуагъ. ЩэIэфэ ар зэблэжьыгъэп. Лицеим щеджэзэ къыздиштэгъэ усэным лъэшэу фэщэгъагъ, творческэ кIочIэ лъэш хэлъыгъ, литературнэ тхэкIэ лъэныкъоу зыфэмыIазэ щыIагъэп, классицизмэр, сентиментализмэр ыкIи романтизмэр зэфищэнхэр фызэшIокIыгъ. Ащ ипоэзие купкIышхоу хэлъыр, цIыфым пкъырылъэу, ыгу щыхъэрэ-щышIэрэр зэкIэ исатырхэм ахигощэныр фызэшIокIыгъ.Къыблэ ссылкэм зыщэIэм ытхыгъэхэм ащыщых поэмэхэу «Кавказский пленник», «Бахчисарайский фонтан», мыщ щыригъэжьэгъагъ усэкIэ тхыгъэ романэу «Евгений Онегин» зыфиIорэр. Ащ къыкIэлъыкIуагъэх поэмэу «Цыганы», «Граф Нулиныр», «Евгений Онегиным» иапэрэшъхьэ ыкIи трагедиеу «Борис Годуновыр».Болдинскэ бжыхьэр Пушкиным итворчествэ илъэгапIэу алъытэ. Мы уахътэм ытхыгъэх «Повести Белкина», «Маленькие трагедии», «Сказка о попе и работнике его Балде» зыфиIохэрэр, «Евгений Онегиным» иаужырэ шъхьэхэр.1831-м тарихъ ушэтыным зыфигъэзагъ ыкIи Петр I-м, пугачевскэ бунтым алъапсэ зэхифыгъ. А зэкIэ повестэу «Капитанская дочка» лъапсэ фэхъугъ. 1833-рэ илъэсым поэмэу «Медный всадник» ытхыгъ. Нахь хэкIотагъэу 1836-м А. С. Пушкиным журналэу «Современникыр» зэхищагъ, ащ ятхыгъэхэр къыщыхаутыщтыгъэх Н. В. Гоголым, П. А. Вяземскэм, нэмыкIхэм.Пушкиным итворчествэ зэрэщытэу лъэныкъуабэкIэ узгъэгъуазэу, узыкIырыплъынэу щыт, ащ илитературнэ пычыгъо пытэу псыхьагъэу, IупкIэу, екIоу сыдигъуи къэIогъагъ, IорIотэ ыкIи лъэпкъ бзэ нэшанэр къыхэщыщтыгъ. ЗэкIэ А. Пушкиным итворчествэ зэрэщытэу урыс литературэр щыIэ хъуным, хахъо ышIызэ зиIэтыным, литературакIэм лъэпсэ пытэ фэхъуным тегъэпсыхьэгъагъ.А. Пушкиным бэп къыгъэшIагъэр — илъэс 38-рэ, ау иакъыл лэжьыгъэ ныбжьырэу зидзыгъ, зыщымыIэжьыр бэшIагъэми, ар ныбжьырэу иусэкIэ хьалэмэтрэ игубзыгъагъэрэкIэ цIыфыгухэм къарынагъ. Пушкиным ыкIи урысыбзэм я Мафэ джыри лIэужыбэ арыкIощт.