«ЦIыфхэм сишIуагъэ язгъэкIыныр егъашIэм апшъэ сшIыгъэ»

Мыхэр зигущыIэхэр Адыгеим имызакъоу, гъунэгъу Краснодар краим ащызэлъашIэрэ общественнэ ыкIи политическэ IофышIэшхоу, дипломатэу, ицIыфыгъэкIэ, икъызэрыкIуагъэкIэ, изэфагъэкIэ, шIушIэгъабэу иIэмкIэ республикэм итарихъ хэхьэгъэ Мамыекъо Ким. Непэ илъэс 80 зэрэхъурэр ащ хегъэунэфыкIы.

— ЛIакъом анахьыжъэу сыкъыхэнагъ. Ащ фэдэу бэгъашIэ сызэрэхъугъэр сянэ-сятэхэу гениологие дэгъу къысэзытыгъэ­хэмрэ сишъхьэгъусэу илъэс 50 хъугъэу сыздыщыIэрэмрэ яшIушIагъ, — щхызэ къыIуагъ Кимэ имэфэкI ипэгъокIэу тызыIокIэм.Ныбжьым зэрихъокIыгъэп, сыдигъокIи зэрэтшIэщтыгъэу, нэшIо-гушIу, сэмэркъэур къебэкIэу, уедэIугъэ зэпыткIи уемызэщэу мэгущыIэ, зэрихабзэу игупшысэхэр шъхьэ­ихыгъэу, зэфагъэ хэлъэу къыреIотыкIых. ЫпэкIэ фэдэу джыри IофшIэным, ар непэ Адыгэ Республикэм иочылхэм яколлегие хэт, шIушIэ Iофым иуахъти, ыкIуачIи ареты.ИщыIэныгъэ гъогу зэрэщытэу къэзыIотэрэ сурэтхэмкIэ идэпкъхэр къэпкIы­хьагъэхэу, иныбджэгъоу дунаим ехыжьыгъэхэм, цIыф гъэшIэгъонэу ищыIэныгъэ хэтыгъэхэм, икIэлэ нахьыжъэу игъонэмыс хъугъэм, нэмыкI лъфыгъэу иIэхэм, ишъхьэгъусэ, игупсэхэм ышъхьэ къыIэтымэ анэгу кIэплъэн ылъэкIынэу ыгъэпсыгъэ кабинет цIыкIум тыщыдэгущыIагъ. ЩымыIэжьхэм ягугъу къызщишIырэ такъикъхэр ары Кимэ нэмыкIэу зыплъэгъурэр, гумэхагъэу хэлъыр джащыгъум ынэгу къыкIэщы. ИщыIэныгъэ къинэу, тхьамыкIагъоу къыхэфагъэхэм ар лъэужэу къагъэнагъ.Кимэ ятIонэрэ ЕдэпсыкъуаекIэ заджэщтыгъэхэ къоджэ цIыкIоу, ар Теуцожь районым хахьэщтыгъ, агъэкощыгъэхэм ащыщым къыщыхъугъ. Мухьдин фаусы­гъагъ, ау а лъэхъаным бэрэ къызэрэхэкIыщтыгъэу, КимэкIэ атхыгъагъ.— ЕджапIэм сызычIахьэр ары Ким зэрэсцIэр къызысшIагъэр, — еIо ащ щхызэ. — Едэпсыкъуаехэр непэ къыз­нэсыгъэм МухьдинэкIэ къысэджэх.Икъоджэ гупсэ зэрагъэкощыгъэр ежь ышъхьэкIэ къыщышIыгъэ тхьамыкIагъоу елъытэ. Игупсэхэм, иIахьылхэм, икъо­джэгъухэм егъашIэм аугъоигъэр псы чIэгъ хъугъэ, шIу ылъэгъущтыгъэу щымыIэжьхэр зыщагъэтIылъыжьыгъэхэ къэхалъэр ыхьыгъ. Игупсэхэм ащыщхэр къы­чIихыжьынхэшъ, икIэрыкIэу нэмыкI чIыпIэ щаригъэгъэтIылъыжьынхэу игъо ифэгъагъ.Икъуаджэ ыпсэ хэтIэгъагъ. Зэоуж илъэс къинхэу ицIыкIугъор къызхиубытагъэхэр ащ къыщызэпичыгъэх, ишъэогъу цIыкIухэм ягъусэу лъапцIэу ащ иурам сапэ ыгъэутысагъ, зынэмысыгъэ къуапэ къымыгъанэу къычъыхьагъ, ишэн, иакъыл щыуцугъэх, щыпсыхьагъэх, ыгуи, ыпси зыхэтIэгъэгъэ ятэжъ игъусэу мэзым пхъа­шIэ кIонэу, мэкъу къыупкIэнэу, ыуIэгужьынэу, къыщэжьынышъ ыгъэтIылъы­жьынэу, уатэр, обзэгъур ыгъэIорышIэнхэу, нэмыкIыбэхэр ащ щызэригъэшIагъэх…Непэ къызнэсыгъэм ар игууз, илыуз. Ащ ишы­хьат илъэс пчъа­гъэ тешIагъэу кIэщакIо фэхъуи Едэпсыкъуае пае сау­гъэт зэхэт зэраригъэгъэу­цугъэр.Зэфагъэу хэлъыр, щыIэны­гъэм къыхэхъу­хьэ­рэ пстэуми адыригъаштэу, псэу чъэрэм зыдыригъэхьыхэу, хъурэм езэгъэу щыIэн зэримылъэкIыщтыр, ар ыгу къызэрэфимыдэрэр джыри кIэлакIэзэ къыхэщыгъагъ. Ар зэпхыгъагъэри Едэпсыкъуай.Къоджэ еджапIэр, етIанэ Мыекъопэ кIэлэегъэджэ училищыр дэгъу дэдэу къы­ухыхи, къэралыгъо гъунапкъэхэр къэзыгъэгъунэрэ дзэхэм къулыкъу къащихьынэуи игъо ифагъэу, тарихъымкIэ кIэлэегъаджэу Iоф ышIэщтыгъ. Икъоджэ гупсэ IыгъэкI зэрэхъугъэм, цIыфхэр дэеу зэрэпсэухэрэм, зыпари къызэрапымылъым ыгу зэгуигъэ­утэу бэрэ игугъу ышIыгъ. ФэмыщыIэу а Iофыгъор гъэзетэу «Комсомольскэ правдэм», ащыгъум ащ кIочIэшхо иIагъ, нигъэ­сыгъ. Бырсыр къикIыгъагъ. Нэужым ежьыми ащ иягъэ къекIыжьыгъ. Письмэр зетхым ащ фэдэ хэхъухьан зэрилъэкIыщтыр къыгурыIощтыгъ, ау ылъэгъурэм езэгъышъущтыгъагъэп.КъыгъэшIагъэм аущтэу ар щыт. Зэ­фагъэ зыхэмылъ зекIуакIэу ылъэгъурэм ебгъу­кIощтэп, шъхьэихыгъэу игугъу ышIыщт, зыгорэ хишIыхьашъущтэу гупсэфэу щысыщтэп. НэмыкIхэм язакъоп, ежь ышъхьэ­кIэ мытэрэзэу къыхэфагъэр сыдигъуи зыдишIэжьыгъ. Ар зэкIэми афызэшIокIырэп, мытэрэзэу зэрэзекIуагъэм еуцолIэ­жьынышъ, зыгорэм ыгу хигъэкIыгъэмэ е иягъэ ригъэкIыгъэмэ «къысфэгъэгъу» езыIошъущтыр цIыф лъэшэу гушхуагъэ зыхэлъыр ары ныIэп.— Сэ хэукъоныгъэ Iаджи сшIыгъэ, — ыIуагъ Кимэ. — Ау зыми сырыкIэгъо­жьырэп. Ахэри десэ сфэхъугъэх, зызгъэ­тэрэзыжьыным сыдигъуи сыпылъыгъ, мытэрэз сшIагъэу сыдми себгъукIоу сыкIуагъэп.Хэукъоныгъэ зымышIырэ цIыф шыихъ дунаим тетэп. Кими зэпстэуми афэд, ау ащ шIушIэгъабэу иIэр мытэрэзхэм акIыIу къызэрэхъурэм Iо хэлъэп. Ар «ежь-ежьырэу ыцIэ зыфишIыжьыгъ» зыфаIохэрэм ащыщ. IофшIэныр шIу зэрилъэгъурэр, цIыфхэм ишIуагъэ аригъэкIыным сыдигъо­кIи зэрэпылъыр, гукIэгъоу афыриIэр, игумызэгъагъ, изэфагъ, IэнатIэу зыIутыгъэхэм зэрэзэрамыхъокIыгъэр, зытыримыIэтыкIэу, къызэрыкIоу къызэрэнэжьыгъэр ары зэрэзыфишIыжьыгъэр.Кимэ зэлъашIэрэ цIыф, арышъ, ар илъэсыбэрэ милицием, джы полицием, исатырхэм зэрахэтыгъэр къэтIожьын ищыкIагъэп. Едэпсыкъуае къызагъэкощым Тэхъутэмыкъое районым ит къуаджэу БжыхьэкъоякIэм дэт еджапIэм щыригъэ­джэнхэу кIуагъэу, милицием исатырхэр агъэпытэнхэм фэшI, кIэлакIэу нахь зытефэхэрэр ахагъэхьанхэу унашъо къыдэкIыгъагъ. Джащыгъум коммунист ныбжьыкIэу, кIэлэегъэджэ дэгъоу, кIэлэ чанэу Мамыекъо Кимэ ыцIэ раIогъагъ.Участковэ инспекторым щыригъажьи, Теуцожь районым и РОВД ипэщэ IэнатIэм нэсыгъ, полковник цIэр иIэу къыхэкIыжьыгъагъ. Къулыкъур ыхьызэ СССР-м хэ­гъэгу кIоцI IофхэмкIэ и Министерствэ иакадемиеу къалэу Ростов-на-Дону дэтыр къыухыжьыгъ.1990-рэ илъэс къинэу, ежь зэриIоу, хабзэ зыщыщымыIэжьым атефагъ отделым ипэщэ IэнатIэ зыщыIутыгъэр.— БзэджашIэхэр шъхьарытIупщэу IашэкIэ къытаощтыгъэх, тэ зыпари тиIагъэп, — еIо ащ.Ари къызэпичыгъ. Нэужым зыпэIуа­дзэгъэ «машIори» ащ нахьышIугъэп. 1994-рэ илъэсым, джыри РОВД-м ипащэзэ, АР-м иапэрэ Президентэу Джарымэ Аслъан Кимэ Теуцожь районымрэ Адыгэкъалэрэ, ащыгъум ахэр зэхэтыгъэх, яадминистрацие пащэ фэхъунэу предложение къыхьыгъ. КъыгъэшIагъэм ызыныкъор хэбзэухъумэкIо къулыкъум езытыгъэ полковникыр политикэм хэхьанэу фаепти, къезэгъыгъэп. Ащ ыуж бэ темышIагъэу а лъэхъаным УФ-м хэгъэгу кIоцI IофхэмкIэ иминистрагъэм иунашъоу Мамыекъо Кимэ Адыгеим и Президент ыIэ илъ зэрэхъугъэр къызщиIорэр ыпашъхьэ къы­ралъхьагъ. Ащ тетэу ар муниципальнэ образованием иадминистрацие ипащэ хъугъэ.Мы IэнатIэм Кимэ фэягъэп, ау щыIэныгъэр арэущтэу зызэхъокIым ащ пшъэ­рылъэу къыфигъэуцухэрэр хэзыгъэ имыIэу, ары пакIошъ, нахьыбэжьэуи, ыгъэцэкIэнхэ зэрэфаер ыгу пытэу риубытагъ. НэмыкIэуи Iоф ышIэн ылъэкIыщтыгъэп.Iофыгъоу щыIэр мыухыжьыгъ, ахэр джы хэбзэухъумэн закъоу щымытэу, лъэныкъо зэфэшъхьафыгъэх. Колхозхэр зэхэзыжьыщтыгъэх, цIыфхэм IофшIэпIэ чIыпIэрэ лэжьапкIэрэ яIэжьыгъэхэп, щыIакIэр нахь дэи хъущтыгъ… Ащ пэпчъ администрацием ипащ зэуалIэщтыгъэхэр.Кимэ пчэдыжьым сыхьатыр блым иIофшIэн ригъажьэщтыгъ, ау ащ ыпэкIэ, администрацием чIэмыхьэзэ, цIыфхэр псэунхэм пае анахь ящыкIэгъэ псыр, газыр, электричествэр къэзытырэ организациехэр, IэпыIэгъу псынкIэм истанцие къыкIухьэщтыгъэх. Амал горэ щыIэу ахэр къэуцу хъущтыгъагъэхэп.Ахэм къахэкIыжьэу администрацием къызыкIокIэ, цIыфхэр къежэу Iутыщты­гъэх. ЗэкIэми ашIэщтыгъ мэфэ гъэнэфагъэхэм зэрэримыгъэблагъэхэрэр, мафэ къэс, шэмбэт-тхьаумафэхэри зэрахэтхэу, къа­кIорэр ыдэжь чIэхьан фитыгъ. Зыпарэми «зи къыпфэтшIэшъущтэп» риIуагъэп. Къиныгъэ зэкIэмэ уадеIэныр, ау хэкIыпIэ лъымыхъоу, сыдми цIыфэу гуIэрэр зыпидзыныр ыгу къыфидэщтыгъагъэп. Ыгъэгугъэгъахэмэ, ымыгъэцэкIэжьыщтыр ежьыркIэ зэ лIэгъугъ.Кимэ псэупIэхэм адэхьанышъ цIыфхэм ягумэкIыгъохэм защигъэгъозэным, ямырэзэныгъэ едэIуным тещыныхьэщтыгъэп. Къуаджэ, къутыр, село пэпчъ иIофыгъохэр нычэпэ къэбгъэущыгъэми къыIотэнэу ышIэщтыгъ. Ащ ыцIэ епхыгъ Теуцожь районым ит псэупIэхэм зэкIэми гъэстыныпхъэ шхъуантIэр яIэ зэрэхъугъэр, псы къабзэу зэшъощтхэр зыфамыщэгъагъэхэм зэрафатIупщыгъэр.— ГазымкIэ IэпыIэгъушхо къысфэхъугъагъ а лъэхъаным «Адыггазым» ипэщагъэу, синыбджэгъу Станислав Самониныр, — еIо Кимэ. – ЧIыфэми, хьафыми къыт­фишIыщтыгъ кIуапIэхэр, станциехэр. Предпринимателыгъэу, депутатыгъэу дунаим ехыжьыгъэ Бэгъушъэ Адам, Тхьам джэнэт лъапIэр къырет, иунэе мылъкубэ хилъхьэгъагъ. Ежь цIыфэу газыр зыфитщэхэрэри чанэу къыхэлэжьэгъагъэх. Ахэм яIэ мылъкур, былымыми, машинэми ащэжьызэ ахъщэ къаугъоити, халъхьэщтыгъ.Мыщ дэжьым къыщимыIорэр IофшIапIи, лэжьапкIи зимыIэжьхэм, зипенсие мэкIэ дэдэхэм афэмыукIочIэу ежь ыдэжь къызэрэкIощтыгъэхэр ары. Арэу щытми, Кимэ а IофшIэныр зэшIуихыгъ. А лъэхъаным къоджэ псэупIэхэм адэсыгъэхэу къыхиубытагъэхэм, сэри сызэрахэтэу, дэгъоу къашIэжьы Iофышхоу ащишIагъэр. Непэ къызнэсыгъэм «Мамыекъо Ким мыхъугъэмэ газыр къытэнэсыщтыгъагъэп» аIо Теуцожь районым щыпсэухэрэм.— СшIэрэп ахъщэр къыздэсхыщтыгъэр, — къыIуагъ Кимэ зы такъикъ горэм егупшыси. — Хьэдэгъум нэмыкI хэкIыпIэ зимыIэ щыIэп.Кимэ къин зиIэу зищагу дэмыхьагъэ Теуцожь райоными Адыгэкъали адэсэп. Ащ фэдэу зыдэкIуагъэм иамалхэр зэрэмакIэхэм гу лъитагъэу, ебгъукIощтыгъэп. Къафэтхьаусыхэу къыдэкIыжьэу зыщи­гъэгъупшэжьыщтыгъэп, тыдэ къыхыми IэпыIэгъу афэхъущтыгъ. Зым иунэ къыкIани стыгъэ, зычIэсын иIэжьыгъэп, адрэм ичэм атыгъугъ, псэукIэ амал иIэжьэп, ящэнэрэм колхозым къыщилэжьыгъэр къыратыжьышъурэп, исабыйхэр зэригъэшхэнхэ иIэп… Ащ фэдэу ар зыдеIагъэр къэпчъыгъуай.— ЦIыфхэм сызщырящыкIагъэм сыщыI. СишIуагъэ язгъэкIыныр егъашIэм апшъэ сшIыгъэ, — еIо Кимэ.Ар къыдэхъугъ. Мы муниципальнэ образованием шIушIэгъабэу щыриIэм изы шыхьат къуаджэхэу Аскъэлае, Гъобэ­къуае, Нэшъукъуае, Хьэлъэкъуае, Очэпщые, Едэпсыкъуае ыкIи поселкэу Псэкъупсэ яцIыф гъэшIуагъэу зэрэщытыр.

ПстэумкIи илъэс 14-м ехъурэ администрацием ипэщэ IэнатIэ Iутыгъ Ким Салымчэрые ыкъор. Ащ зы лъэхъан горэ къыдэфэгъагъ шъолъырым ипащэ зызэблахъум текIыжьи гъунэгъу Краснодар краим икъалэу Псыфабэ, ар Адыгэкъалэ пэблагъ, кIожьыгъагъэу. Илъэсищырэ ащ иадминистрацие чIыгу ыкIи мылъку зэфыщытыкIэхэмкIэ иотдел ипэщагъ. Ащ ыуж етIани Адыгэкъалэ, Теуцожь рай­оным ар а лъэхъаным щыщыжьыгъэп, къэкIожьи зы пIалъэрэ пэщэныгъэр дызэрихьагъ. Ежь-ежьырэу IэнатIэр къы­гъэтIылъыжьыгъ.Кимэ Адыгэкъалэ ипэщэ IэнатIэ зыIокIыжьым Адыгэ Республикэм иполномочнэ ЛIыкIоу Краснодар краим щы­Iагъ, етIанэ къалэу Псыфабэ игъэпсэфыпIэ-IэзапIэу «Предгорье Кавказа» зыфиIорэм ипащэ игудзэу агъэнэфэгъагъ. Ежь зэриIоу «ащи илъэуж къыщигъэнагъ». Ау ар шIукIэ, дахэкIэ агу къэзгъэкIыжьырэ лъэуж.— Синыбджэгъоу сыд фэдэрэ уахъти къызготыгъэхэм сафэраз, — къыхегъэщы Кимэ. — IэнатIэм уIотыфэкIэ ныбджэгъу фэдэу къыбготыщтыр бэ, ау ныбджэгъу шъыпкъэхэр ащ укъыIукIыжьыгъэми, уипсауныгъэ къыщыкIагъэми, гъотэу уиIэр нахь макIэ хъугъэми уигъусэхэр ары. Хъот Заур, Хъунэго Рэщыд, КIэрэщэ Аслъанбый, ХъутIыжъ Ким… Сыдигъуи ахэр згокIыгъэхэп. Шъхьэ сшIот, слъа­къохэр тIэкIу къызэкIэкIуагъэхэми, макIох, ныбджэгъу дэгъухэр сиIэх. Ащ нахьыбэ сыфаеп.Къоджэ къогъу цIыкIоу псэукIэ амал тэрэз зыдэмылъыгъэм къыдэкIыгъэ кIалэу милицием иполковник цIэм зэрэнэсыгъэм, цIыфхэм шIуагъэ къафихьын, ыцIэ тарихъым хигъэхьан зэрилъэкIыгъэм рэгушхо Кимэ. Тын зэфэшъхьафхэмкIэ, гущыIэм пае, «Адыгеим и Щытхъузехь», АР-м и Къэралыгъо Совет — Хасэм итынэу «Закон.Пшъэрылъ.ЦIыфыгъ» зыфиIорэр, «Хэгъэгум ыпа­шъхьэ гъэхъагъэу иIэхэм апай» зыфиIорэ орденым имедалэу я II-рэ шъуашэ зиIэр, АР-м хэгъэгу кIоцI IофхэмкIэ и Министерствэ изаслуженнэ IофышIэ цIэр, УФ-м и Президентэу Владимир Путиным ирэзэныгъэ тхылъ, нэмыкIхэр, пстэумкIи 80-м ехъу, иIофшIагъэ, ишIушIагъэхэр къыхагъэщыгъэх. Ахэри зэрыгушхохэрэм ащыщых.ЦIыфхэм афишIэшъугъэм рэгушхо, ау гъэхъэгъэ ин ышIыгъэ фэдэу ылъытэрэп.— ТиIэх цIыфхэр гъэхъэгъэ тIэкIоу ашIыгъэм пае лIыхъужъхэм захалъытэу, щытхъузехьэ е легендэ хъугъэхэу къащыхъоу. Сэ сишIошIкIэ, ащ сытекIыщтэп ыкIи, легендэр Адыгэ хэкур краим, Москва ащязыгъэшIагъэу, гъогу езытыгъэ Бэрзэдж Нухь, щытхъузехьэхэр республикэ статус къытязыгъэтыгъэ Джарымэ Аслъанрэ адыгэхэм анахь баеу къахэкIыгъэу, шIушIэгъабэ зиIэ Шъэумэн Хьазрэтрэ, лIыхъужъхэр Хэгъэгу зэошхом хэлэжьагъэхэу, тимамыр щыIакIэ фэбэнагъэхэмрэ непэ ахэм яIоф лъызгъэкIуатэу, зэо-зэпэуцужь машIом хэт тикIалэхэмрэ. Ахэм анэмыкI щытхъузехьи, лIыхъужъи, легенди тиIэп, — къыIуагъ ащ.Ныбжьыми, зыпари зыхэмышIыхьа­шъущт тхьамыкIагъоу ыпэ къэкIыгъэм яIахь аштагъ, ипсауныгъэ къыщыкIагъ, ау ащ пай тхьаусыхэу зэхэпхыщтэп. ЩыIэныгъэм сыд фэдэ къин чIыпIэ ригъэу­цуагъэми, ащ фэдэ мэхагъэ къызхигъэфагъэу хэти ылъэгъугъэп. Джыри ащкIэ зэ­хъокIыгъэп.— Утхьаусыхэмэ, цIыфмэ агу къыпщыкIыщт. Адэ илъэс 80 къэбгъашIэмэ зыгорэ къыоузын. Iыгъын умыхъоу, плъэ утетэу унэтIэгу итхагъэр къэбгъэшIэным упы­лъын фае. Джар къыбдэхъумэ, шыкур пIонэу щыт. СикIэлэ нахьыжъэу щымыIэжьыр мыхъумэ, сэщ нахь насыпышIо щыIэщтыгъагъэп, — еIо ащ.Зэрихабзэу джыри пчэдыжьым жьэу, сыхьатыр им шIомыкIэу, IофшIапIэм къэкIо, къычIэмыхьэзэ чIыпIэу ащ къыпэIулъхэр къекIухьэх, етIанэ икабинет чIэхьэ. ХьакIэ щыкIэрэп, мэфэ реным упчIэжьэгъу зышIыщтхэр, иIэпыIэгъу зищыкIагъэхэр щызэблэкIых. Тэ ащ ишыхьат тыхъугъ. Непэ къызнэсыгъэми, юридическэ Iофхэм ямызакъоу, нэмыкI лъэныкъохэмкIи адеIэнэу къелъэIух. Ежь зэрихабзэу «хьау» ыIошъурэп, зэкIэми ишIуагъэ арегъэкIы.— Псэр Алахьталэм ий, гур — бзылъфыгъэм, пшъэрылъыр — Хэгъэгум, цIыфыгъэр зыпарэми естыщтэп. Джар сидевизэу егъашIэм сэпсэу, сыщэIэфэкIи ащ сытекIыщтэп, — еIо Кимэ.Джаущтэу джыри бэрэ Iоф ышIэшъу­нэу, ипсауныгъэ ащ нахьэу къыщымыкIэнэу, ишъхьэгъусэрэ ежьыррэ зызэкIыгъухэр мыгъэ илъэс 50 мэхъушъ, джыри бэрэ зэдэпсэунхэу Кимэ Салымчэрые ыкъом тыфэлъаIо, июбилейкIэ тыфэгушIо!ХЪУТ Нэфсэт.