Зэкъошныгъэм иджэныкъу

«Зэкъошныгъэм иджэныкъу» зыфиIорэ апэрэ гастрофестиваль иныр Адыгэкъалэ щыкIуагъ. Хэти IэшIоу зыщышхэн зыщилъэкIыгъэ мэфэкIыр псэупIэм изыгъэпсэфыпIэ чIыпIакIэу ашIыгъэм щызэхащагъ. Урысыем илъэпкъхэм языкIыныгъэ и Илъэс къыдыхэлъытагъэу ар рагъэкIокIыгъ. ИзэхэщакIор АР-м иминистрэхэм я Кабинет.

Iофтхьабзэм хэлэжьэгъэ хьакIэхэм программэ гъэшIэгъон афызэхагъэуцуагъ. ЫпэрапшIэу ахэр лъэпкъ шхыныгъо зэфэшъхьафхэм яуплъэкIун, къашъохэр, зэнэ­къокъухэр, джэгукIэ зэфэшъхьафхэр. Адыгеим ирайонхэм ыкIи икъалэхэм ямызакъоу Пшызэ шъолъырым, Къэрэщэе-Щэрджэс Республикэм, Луганскэ Народнэ Республикэм къарыкIыгъэ лIыкIо купхэри мэфэкIым хэлэжьагъэх. Хэушъхьа­фыкIыгъэу къуаем икъуаджэ мэфэкIым щыгъэпсыгъагъ. Адыгэ къуаем ыкIи ащ хэшIыкIыгъэ шхыныгъо зэфэшъхьафхэр ащ щагъэхьазырыгъэх.

МэфэкIыр аублагъАР-м и ЛIышъхьэу КъумпIыл Мурат мэфэкIыр къызэIуихыгъ. «Зэкъошныгъэм иджэныкъу» зыфиIорэ апэрэ республикэ фестивалым илъэтегъэуцо хэлажьэхэрэм шIуфэс къарихыгъ, мэфэкIымкIэ къафэгушIуагъ.— Тиапэрэ фестиваль Урысыем илъэпкъхэм языкIыныгъэ и Илъэс фэдгъэ­хьыгъ. ЦIэу фэтшIыгъэми ар къеушыхьатыжьы. Джэныкъом фэбагъэр, рэхьатыныгъэр къыуеты, анахь гупсэхэр ыпа­шъхьэ щеугъоих. Джащ фэдэу, лъэпкъ зэфэшъхьафхэм ащыщхэр зы Iанэ зэдыпэтIыс­хьэхэу хьалыгъур зэдагощымэ, зэныбджэгъуныгъэ шъыпкъэр азыфагу илъ мэхъу.Адыгеир бэшIагъэу зекIо кIуапIэ хъугъэ. Урысыем ишъолъыр зэфэшъхьафхэм ыкIи IэкIыбым къарыкIэу къытфакIохэрэм япчъагъэ илъэс къэс хэхъо. Лъэс лъа­гъоу тишъолъыр пхырыкIхэрэр, экстремальнэ зыгъэпсэфыкIэ амалэу тиIэхэр, зекIоным къыдыхэлъытэгъэ мэфэкIэу редгъэкIокIхэ­рэр ахэм къыхахых. Ащ фэд «Адыгэ къуаем» ифестиваль. БлэкIыгъэ илъэсым мэфитIум къыкIоцI нэбгырэ мин 70-рэ ащ къыугъоигъ. Непэрэ мэфэкIыр Адыгэкъалэ щыретэгъэкIокIы. Ар федеральнэ гъогубгъум Iус, Краснодар пэблагъ. Арышъ, тадэжь къэкIонэу фаехэмкIэ ар Iэрыфэгъу. Зэбгъэлъэгъунэу ыкIи икIэрыкIэу къыфэбгъэзэжьынымкIэ гъэшIэгъонэу тиIэр бэ. Ар тихьакIэпэгъокIыкIэрэ ыкIи фэбагъэу къытфакIорэ пэпчъ пэдгъохырэ, зэкъошныгъэу зы джэныкъом дэжь тыщызыугъоирэр, — къыIуагъ ЛIышъхьэм.

ЧъыIэрпэрыохъугъэпМэфэкI мафэм ом изытет зыпкъитыны­гъэ хэлъыгъэп: ощх-жьыбгъэ зэхэтыр къе­бэкIэу чъыIагъэ, загъори тыгъэм зыкъыгъэлъагъощтыгъ. Ары нахь мы­шIэми, мэфэкIым иIэшIугъэрэ ифэбагъэрэ икъоу зэхашIэнымкIэ ар цIыфхэм пэрыохъу афэхъугъэп. Ары пакIошъ, «Зэкъошны­гъэм иджэныкъо» ифабэкIэ ахэр ыушэтыгъэх. Адыгеим ирайон, икъалэ пэпчъ ищагу гъэлъэгъуапIэхэм пчэдыжьым къыщегъэ­жьагъэу ащыжъотыгъ. Адыгеим ис лъэпкъ зэмылIэужыгъохэм ябагъэ къаушыхьатэу яшхыныгъохэр ащагъэхьазырыгъэх, якульутрэхэм ябаигъэ, яшэн-хабзэхэр къащагъэлъэгъуагъэх. ГущыIэм пае, Джэджэ районым игъэлъэгъуапIэ гупшысэ шъхьаIэу иIагъэр лъэпкъхэм язэкъошыныгъ. Адыгэ ыкIи урыс джэгукIэхэр щызэхащагъэх, къэзэкъ ыкIи адыгэ шхынхэр щагъэхьазырыгъэх, къэшъуагъэх, лъэпкъ зэфэшъхьафхэм янысхъапэхэм якъэгъэлъэгъон Iоф щишIагъ.

Красногвардейскэ районми ифэшъуа­шэу мэфэкIым зыфигъэхьазырыгъ. Пшызэ шъолырым и Лэбэпэ район игъусэу ащ хэлэжьагъ. Пхъэдзхэр, мастер-классхэр рагъэкIокIыгъэх, лъэпкъ IэпэIасэхэм яIоф­шIагъэхэм якъэгъэлъэгъон зэхащагъ. А пстэуми шхыныгъо зэфэшъхьафхэр къя­шIэкIыгъагъэх.— Сиунагъо сигъусэу псэупIэу Динскоим сыкъикIыгъ. Къызэрещхырэми тыкIигъэгъожьыгъэп. Тлъэгъурэр зэкIэ тыгу рехьы, тшхырэр зэкIэ тшIоIэшIу. «Адыгэ къуаем» ифестивали тыщыIагъ. Тигуапэ ащ фэдэ мэфэкIыр джы нахь къытпэблагъэ зэрэхъугъэр, — къыIуагъ гъунэгъу Пшызэ шъолъырым щыщ Анвар Гайсиным.

ГъэлъэгъопIэ ин зыгъэпсыгъэхэм ащыщ Шэуджэн районыр. Луганскэ Народнэ Республикэм илIыкIо купи ащ игъус. Ашраим къыготэу украинэм иборщ псэупIэу Дьяковэ къикIыгъэхэм агъэхьазырыгъ. Шъугу къэдгъэкIыжьын, Луганскэ Народнэ Республикэм и Антрацитовскэ районрэ Шэуджэн районымрэ Советскэ Союзым илъэхъаным къыщегъэжьагъэу зэкъошых. ТичIыгогъоу, Советскэ Союзым и ЛIыхъужъэу Андырхъое Хъусен Хэ­гъэгу зэошхом илъэхъан псэупIэу Дьяково дэжь щыфэхыгъагъ. Къызщыхъугъэми, аужырэу жьы къызщищагъэми ащ ишIэжь зэфэдэу щагъэлъапIэ. Ащ ихьатыркIэ районитIум азыфагу илъэсипшI пчъагъэхэм къакIоцI зэкъошныгъэ илъэу, хъяркIи, нэшхъэигъо­кIи IэпыIэгъу зэфэхъух.

— Шэуджэн районым тыкъыригъэблэгъагъэти, тигуапэу тыкъэкIуагъ. Культурэм и Унэу типсэупIэ дэтым къакIорэ кIэлэцIыкIухэм ашIыгъэ Iэпэщысэхэр къэтщагъэх. Ахэм ащыщ Андырхъое Хъусен зыщыфэхыгъэ чIыпIэр цIыкIоу шIыгъэу. Мары чъыгэу къыщыкIырэри, саугъэтэу, исурэтэу тетхэри (IапэкIэ къегъэлъагъох сигущыIэгъу). Ар Шэуджэн районым къы­фэдгъэнэщт. Мыщ фэдэ мэфэкIхэм лъэпкъ зэныбджэгъуныгъэр гъэпытэгъэным­кIэ мэхьанэшхо яI. Зы Iулъхьэу зэдэбгощы­рэм зэпэблагъэ уешIы, — еIо псэупIэу Дьяково культурэм и Унэу дэтым ипащэу Александр Ткаченкэм.

— Сэ зэрэслъытэрэмкIэ «Адыгэ къуа­ем» ифестиваль анахь мэфэкIышхоу къэнэжьы. Ау «Адыгэкъалэ щызэхащэрэр мыщ фэдэмэ, къушъхьэхэм ащыгъум сыда щыхъурэр» аригъэIонымкIэ мы мэфэкIым мэхьанэшхо иIэу сэлъытэ. «Зэкъошны­гъэм иджэныкъо» зиушъомбгъумэ дэгъу хъунэу сэлъытэ, — къыддэгощагъ Шэуджэн районым иадминистрацие культурэмкIэ игъэIорышIапIэ ипащэу Къэрэбэт Айдэмыр.Адыгэ шхынхэм язэмы­лIэужыгъуагъэкIэ къахэщыгъэ­хэм ащыщ Кощхьэблэ районыр. Фэдз къоджэ псэупIэм хьалыу IэшIур хьакIэхэм къафигъэхьазырыгъ. Натырбыехэм пындж лы зэхэлъыр таджик шIыкIэкIэ упщэрыхьыгъэу (таджик плов) ышIыгъ. Еджэркъуаехэм хъычынхэр, блащэпсынэхэм къояжъэр агъэ­жъагъэх. Кощхьэблэ рай­оным икъош Адыгэ-Хьэблэ районым (КъЩР) къикIыгъэ­хэм лы гъугъэм щыпс хашIыкIыгъ. КъэIогъэн фае, зэ­къош зэрэ­хъу­гъэхэр къэзыушыхьатырэ тхылъым лъэныкъуитIур гъэ­рекIо зэдыкIэтхагъэх.

— Тыкъызэрэрагъэблэгъагъэр лъэшэу тигуапэ хъугъэ. Лы гъугъэ килограмм 30 къыздэтщагъ. Тэ тищыпсырэ мамрысэрэ тшIыщт. МэфэкIыр лъэшэу тыгу рехьы. Тэри тадэжь шъукъакIомэ тигопэщт. Адыгэ-Хьаблэ ыныбжь илъэси 100 зэрэхъурэр бжыхьэм хэдгъэунэфыкIы­щтышъ шъукъетэгъаблагъэ, — еIо Къэ­рэщэе-Щэрджэс Республикэм и Адыгэ-Хьэблэ район щыщ Лиля Каповам.— Тизэкъошныгъэ иджэныкъо непэ инэу дгъэблагъэ. Тирайон щыпсэухэрэм, тигъу­нэгъухэм, ткъош районым азыфагу илъ зэпхыныгъэ пытэм ренэу хэрэхъу, — къыхигъэщыгъ Кощхьэблэ районым ипащэу Хьамырзэ Заур.

Пчэдыжьым къыщегъэжьагъэу цIыфыбэр зыIутыгъэмэ ащыщ Теуцожь районым игъэлъэгъуапIэ. Муниципалитетым щыпсэурэ адыгэхэм, урысхэм, урымхэм, ер­мэлхэм яшхыныгъохэр Iанэшхомэ ащыубгъугъагъэх ыкIи ыпкIэ хэмылъэу шIоигъоныгъэ зиIэхэм зэкIэм яIэшIугъэ ауп­лъэкIугъ, къэшъуагъэх, чэфыгъэх.Тэхъутэмыкъое районым ищагу лъэпкъ шхыныгъохэм адакIоу Европэм щаупщэ­рыхьэхэри щагъэхьазырыгъэх. Муниципа­литетым икъошэу, Краснодар и Гупчэ кой илIыкIохэм якъэзэкъ гъэлъэ­гъуапIи ащ щыгъэпсыгъагъ. Пстэумэ адакIоу кофемрэ Къыблэ Кореем ишхынхэмрэ хьакIэхэм апагъохыгъэх. А къэралыгъом щыщхэр Тэхъутэмыкъое районым жъугъэу щэп­сэух.Мыекъопэ районми лы гъэжъэгъэ IэшIукIэ, къашъохэмкIэ ыкIи орэдхэмкIэ хьакIэхэр зэрищэлIагъэх. Къушъхьэ шъо­ум изэмылIэужыгъуагъэ къыщыгъэлъэгъо­гъагъ. Ини цIыкIуи къызкIэрымыкIышъущтыгъэр псэушъхьэ IыгъыпIэу щыгъэпсыгъэр ары. Альпакхэр, пчэнхэр, мэлхэр агъэшхагъэх, сурэтхэр зытырахыгъэх.Фестивалым зэлъиубытыгъэ чIыналъэм игупчэ итыгъ республикэм икъэлэ шъхьаIэ игъэлъэгъуапIэ. Мафэм къыкIоцI мыщи Iофтхьэбзэ зэфэшъхьафхэр щыкIуагъэх. IэшIу-IушIу зэфэшъхьафхэр хьакIэхэм ежь аIэкIэ ашIыгъэх, ятIэм пкъыгъо зэмы­лIэужыгъохэр хашIыкIыгъэх, шIоигъоныгъэ зиIэхэм хьалыжъом ишIыкIэ зэрагъэ­шIагъ. А пстэумэ адакIоу зэнэкъокъухэр, джэгукIэхэр чIыпIэм щыкIуагъэх, орэдхэр къыщаIуагъэх, къыщышъуагъэх.МэфэкIым ибысымэу Адыгэкъалэ ищагу фабэу, дахэу ыкIи IэшIоу гъэпсыгъагъ. Лъэпкъ шэн-хабзэхэм творческэ екIо­лIакIэр ахэгъэщэгъагъ. Шхыныгъоу къыщекIокIыгъэм изэмылIэужыгъуагъэ къэ­пчъыгъуай. Лъэпкъ шхыныгъохэм адакIоу хьаджыгъэхэкI зэфэшъхьафхэр, къуаехэр, IэшIу-IушIухэр, пхъэшъхьэ-мышъхьэхэр, псыIэшIухэр иIанэхэм атетыгъэх.Джащ фэдэу фестивалым хэлэжьагъэх хы ШIуцIэ Iушъом щыпсэурэ шапсыгъэхэм я Адыгэ Хасэ илIыкIохэр. Лъэпкъ музей цIыкIу гъэлъэгъуапIэм щагъэпсыгъагъ ыкIи шапсыгъэ шхыныгъохэр хьакIэхэм апагъо­хыгъэх. Ахэм ащыщ мэтазыр. Къэбэртэе шы лъэпкъ тесыкIэм «Шыу Хасэм» хэтхэм кIэлэцIыкIухэр фагъэсагъэх.Мэфэ реным пчэгу шъхьаIэм Адыгеим ыкIи Пшызэ шъолъырым ятворческэ куп цIэрыIохэм, орэдыIохэм концерт къыщатыгъ, лъэпкъ IэпэIасэхэм яIэшIагъэхэм якъэгъэлъэгъонхэм Iоф ашIагъ.ЛIышъхьэр яхьэкIагъАР-м и ЛIышъхьэу КъумпIыл Мурат «Адыгэ къуаем» ифестиваль хабзэ зэрэщыфэхъугъэу муниципалитет пэпчъ ищагу къыкIухьагъ, зэригъэлъэгъугъ, цIыф­хэм гущыIэгъу афэ­хъугъ.— Сигуапэу мэфэкIым хэлэжьагъэхэм садэгущыIагъ. Республикэм зыщыбгъэпсэфыныр гъэшIэгъоныныр ыкIи IэшIуныр тэркIэ шъхьаIэ. Анахьэу цIыфыбэ зыфэзыщагъэр адыгэ къуаем икъуадж. ШIоигъоныгъэ зиIэхэм зэкIэм тишъолъыр ыцIэ рязыгъэIорэ къуаем иIэшIугъэ ауплъэ­кIугъ ыкIи ащэфыгъ, — къыхигъэщыгъ ЛIы­шъхьэм.Краснодар щыщэу Теуцожь районым хэпIэ тедзэ щызиIэ Ермаковхэм яунагъо адыгэ къуаем фэшъхьафэу бжьыныфщыгъу Iалъмэкъышхуи мэфэкIым щищэфыгъ. Мы мафэм чъыIагъэми, Адыгеим ицIыф­хэр гуапэкIэ, фабэкIэ къызэрятагъэхэр ахэм къыхагъэщыгъ.— ЗэкIэ тшхыгъэр IэшIу дэд. Ау къы­хэдгъэщымэ тшIоигъор хьакIэпэгъокIыкIэмрэ мэфэкIыр зэрэзэхэщагъэмрэ ядэгъугъ. Фестивалыр инышху, Iофышхо зэрэдашIагъэр къэлъагъо. ГъэлъэгъуапIэ пэпчъ зы дунай шъхьаф. Адыгэ культурэр лъэшэу тикIас. Щыгъу къызэрыкIор зытымыгъэфедэжьырэр бэшIагъэ. Бжьыныфщыгъур къызытшIагъэм къыщегъэ­жьагъэу тэщэфы.КъумпIыл Мурат тхьауегъэпсэушхо етIомэ тшIоигъу. ХэпIэ тедзэ Адыгеим зыщытиIэр илъэсий хъугъэшъ ащ ышIэрэ зэхъокIыныгъэшIухэр тэлъэгъух, — аIо Ермаков зэшъхьэгъусэхэм гущыIэр зэIэпахызэ.Адыгэкъалэ мэфэкIым ыушэтыгъАры, фестивалыр ушэтыпIагъ пIоми хъущт, сыда пIомэ мыщ фэдэ гастрофестиваль иныр ащкIэ апэр.Адыгэкъалэ хэхъоныгъэшIухэр зышIырэмэ яз. МэфэкIыр зыщыкIогъэзыгъэ­псэфыпIэ иныр аужырэ уахътэм къыдэхъугъэмэ ащыщ. Квадрат метрэ мин 90-рэ фэдиз хъурэ чIыналъэр зэлъы­зыубытырэ паркыр аужырэ шапхъэхэм адиштэу гъэпсыгъэ. Урысыем икъэлэ цIыкIухэм япроект анахь дэгъухэм язэнэкъокъу къыщыдихыгъэ текIоныгъэм ишIуагъэкIэ гъэпсыгъэ хъугъэ. «Зе­кIоныр ыкIи хьакIэпэгъокIыныр» зыфиIорэ лъэпкъ проектым ихьатыркIэ ищыкIэгъэ псэуалъэхэр щагъэпсыгъэх. МэфэкI зэфэшъхьафхэр ренэу щызэхащэх, джы апэрэ гастрономическэ фес­тивалэу «Зэкъошныгъэм иджэныкъо» бысым фэхъугъ.Илъэс 86-рэ зыныбжь Рэщыдэ Едэпсыкъуае къызагъэкощыжьыгъэм къыщегъэ­жьагъэу Адыгэкъалэ щэпсэу. Игуапэу мэфэкIым къеблэгъагъ ыкIи мыщ фэдэ гукъэкIыр игъоу елъытэ.— Тызэхахьэмэ, шIу тызэрэлъэгъущт, зэпэблагъэ тыхъущт. Лъэпкъ зэфэшъхьафхэм тызэфэдэгъумэ ишIуагъэ къэ­кIощт, мамырыщт, — еIо ащ.— МэфэкI шIагъо зэхащагъ, тэгушIо. СикIэлэцIыкIухэр сигъусэхэу сыкъэкIуагъэу зэкIэ ясэгъэлъэгъу. Федеральнэ гъогушхом тыкIэрыс, арышъ, блэкIэу къыдэхьащтыр бэ. Тилъэпкъ ишэн-хабзэхэр, икультурэ, итарихъ тIотэнымкIэ, дгъэлъэгъонымкIэ къалэм амалышхо иIэ хъугъэ. ЗекIохэр къызэтщэлIэнхэмкIи непэрэ мэфэкIыр къэкIопIэшху, — еIо Адыгэкъалэ щыпсэурэ Хьапэпх Бис­лъан.Гастрономическэ фестивалыр зэрэре­кIокIыгъэм ыкIи нэбгырэ пчъагъэу къыугъоигъэм изэфэхьысыжьэу хъугъэ-шIэгъэ зекIоным имэфэпчъ зегъэушъомбгъугъэнымкIэ гъогу тэрэз къызэрэхахыгъэр къыщиIуагъ исоциальнэ хъытыу нэкIубгъо шъолъырым и ЛIышъхьэ.— Мыщ фэдэ Iофтхьабзэхэр лъэпкъ шэн-хабзэр къэухъумэгъэнымкIэ IэпыIэгъушIух, ахэм лъэпкъхэм азыфагу илъ зэкъошныгъэр агъэпытэ ыкIи Адыгеир зекIохэм къафызэIуахы. Джащ пае, хъугъэ-шIэгъэ зекIоным зегъэушъомбгъугъэ­ным, чIыпIакIэхэр къызэIухыгъэнхэм ыкIи унагъокIэ зыщыбгъэпсэфын плъэкIыным афытегъэпсыхьэгъэ IофшIэныр лъыд­гъэ­кIотэщт. Ащ пае къэралыгъо IэпыIэгъур, лъэпкъ проектэу «ЗекIоныр ыкIи хьакIэпэгъокIыныр» зыфиIорэр, «Единэ Россием» ипартийнэ программэхэр тэгъэфедэх. Сицыхьэ телъ гастрофестивалэу «Зэкъо­ш­ныгъэм иджэныкъо» уахътэм диштэу зы­зэриушъомбгъущтыр. «Адыгэ къуаем» ифестиваль изэхэщэнкIэ IэпэIэсэныгъэшхо тIэкIэлъ, — къыIуагъ республикэм ипащэ.ЛIышъхьэм къызэрэхигъэщыгъэмкIэ, Адыгэкъалэ щыкIогъэ апэрэ гастрофести­валыр аужырэщтэп. Илъэс къэс зэха­щэщт, ау чIыпIэр зэблахъузэ ашIыщт. КъумпIыл Мурат къызэриIуагъэмкIэ, къэкIорэгъым ар Тэхъутэмыкъое районым щырекIокIын ылъэкIыщт. Тарихъыр, культурэр, шэн-хабзэхэр зышIогъэшIэгъон цIыфхэр республикэм нахьыбэу къещэлIэ­гъэнхэм анаIэ тырагъэтыщт.Анцокъо Ирин.