«Налкъутэ кIэим» щыпсэурэ къуадж

ПсышIопэ районым итемыр лъэныкъо щыIэ къоджэ цIыкIоу Шъхьафит щыпсэухэрэм лъэпкъ шIыкIэ-гъэпсыкIэхэр агъэфедэхэзэ неущырэ мафэмкIэ гугъэпIэ инхэр къэзытырэ этнозекIоным зырагъэушъомбгъу.

НэмыкIхэм ямыIэ, ямышIыкIэхэр — ахэр ары анахьэу зыIэпызыщэщтхэр — апагъохызэ зекIохэмкIэ нахь хъопсагъо ашIыным ыуж итынхэ фаеу елъытэ Шъачэ имэрэу Андрей Прошуниным. Лъэпкъ нэшэнэ баеу Урысыем икъыблэ къэлэ шъхьаIэ зэлъязыгъэшIагъэр Iэу­бытыпIэ шIыгъэмэ зыпари къы­темыкIощтэу ащ еIо.IэшIоу уахьэкIэщтШъачэ ипсэупIэ кой хэхьэрэ адыгэ къуаджэхэм зекIоным хэпшIыкIэу зыщырагъэушъом­бгъу. БлэкIыгъэ лIэшIэгъум ия 90-рэ илъэсхэм зызгъэпсэфынэу къэкIуагъэхэм апае лъэпкъ нэшанэ зиIэ пчыхьэзэхахьэхэр зэхащэнхэу пстэумэ апэу ахэм рагъэжьэгъагъ, щагухэм музей­хэр ащагъэпсыщтыгъэх, лъэпкъ шхыныгъохэр хьакIэхэм апа­гъохыщтыгъэх.

Кавказым ис лъэпкъхэм яшхы­ныгъохэр зикIасэхэмкIэ ахэр джэнэтых. Къуаджэ пэпчъ пIоми хъунэу адрэхэм ямыIэу, ямышIыкIэу гъэшIэгъон горэ къыщыбгъотын плъэкIыщт. Къа­лэм дэт е хы Iушъом Iут шхапIэ­хэм ащыщ учIэмысэу, чIыопсым ухэсэу ушхэмэ, иIэшIугъи нэмы­кIэу зэхэошIэ, гушIохэу къыппэ­гъокIых, уиунэ уисым фэдэу къыпфаупщэрыхьэ, къыпфызэты­рафы, хьалэлэу лагъэр къаушъэ.ЗимыгъэшхэкIыгъэу зыпари дэкIыжьырэп. Мыщ щашIыгъэ шхыныгъом хэти ыгъэрэзэщт. «Гастрономическэ бизнесым» къалэм тIоу зэголъэу шIуагъэ къыфехьы. ШхапIэхэр зиехэм ямызакъоу, мэкъумэщ гъомылэпхъэшIхэри мыщ къыхэлажьэх.

Шъачэ ифермерхэр экологием ишапхъэхэм адиштэрэ лэ­жьыгъэ дэгъу къагъэкIыным ыкIи къыдагъэкIыным нахьыбэу анаIэ тет, арышъ, япродукцие тонн пчъагъэкIэ къэплъытэщтэп. Унэе хъызмэтшIапIэхэм, гущыIэм пае, ШэхэкIэй псэупIэ коим щыла­жьэхэрэм, пцэжъые лъэпкъэу «форель», «мраморный сом» зыфаIохэрэр ахъух. ТыдэкIи зигъо пхъэшъхьэ-мышъхьэхэр, къуаехэр, лыр хъои. Страус­хэри Шъачэ щахъунхэу зэра­гъэшIагъ, ахэм къатырэ лыри бгъо­тыщт. Чэтылым къыще­гъэ­жьагъэу ныбгъу анэхэм къа­тыгъэ лым анэсыжьэу, нэкулъхэр, IэшIу-IушIухэр, дэшхо-дэ­жъыехэр, щай ыкIи шъоу зэфэшъхьафхэр… Джыри бэ зыцIэ къепIон плъэкIыщтыр.

Пцэжъыеешэныр бэмэ якIас. ЧIыпIэ рэхьат дахэхэм зыпарэми уимыгъэгумэкIэу пцэжъые ущешэным фытегъэпсыхьэгъэ псыутIэхэр ащагъэпсых. Ор-орэу къыхэбдзыгъэ пцэжъыер уапа­шъхьэ къыщыпфаупщэрыхьащт. Ар зымыуасэ щыIэп!Хэхъоныгъэхэм афэIорышIэхэрэрАужырэ уахътэм Шъоджэикъо коими зекIоным ылъэныкъокIэ зиушъомбгъугъ. Ащ хэхьэрэ псэупIэхэу Шъхьафитым, Къэлэжъым, Лыгъотхым, Хьаджыкъом чъыгэу, куандэу, уц дахэу къащыкIырэр зэрэбэм къыхэкIэу «налкъутэ кIэйкIэ» яджэх. Мы чIыпIэм зекIоным зыщиушъомбгъунэу амалышхо иI, къэра­лыгъо IэпыIэгъу ыгъотымэ, Шъачэ инэмыкI гупчэу этнозекIоным зызщиушъомбгъу-хэрэм апэшIуекIон ылъэкIыщт.

Мурадхэр, амалхэрКъалэм иадминистрацие ­къызэрэщаIуагъэмкIэ, Урысыем щыпсэурэ лъэпкъхэм языкIыныгъэ и Илъэс къыдыхэ­лъытагъэу зекIохэм апае маршрутыкIэхэр Шъачэ ыгъэхьазырыгъэх. Ахэм ахагъэхьагъэх ПсышIопэ этнографическэ музеир, этнокультурнэ Гупчэу «Аше» зыфиIорэр, «Шапсыгъэ щагу цIыкIу» зыцIэ шхапIэр, Шъхьафит дэжь щыIэ планта­циеу шапсыгъэ щаир къызщагъэкIырэр, Къэлэжъ дэжь щыIэ псыкъефэххэу «Шапсыгъэмрэ» «Псыдахэмрэ». Лъэпкъ нэшанэр къыхэгъэщыгъэу зекIоным зегъэушъомбгъугъэным фытегъэ­псыхьэгъэ проект гъэшIэгъонхэр пхырыщыгъэнхэм къалэм ипащэхэр ыуж итых.

— «Выбирай Сочи» зыфи­Iорэм къыдыхэлъытагъэу адыгэхэм япсэукIэ, яшэн-хабзэхэм нэ­Iуасэ афэзышIыхэу, къуаджэ­хэм янепэрэ щыIакIэ хэзыщэхэрэ маршрутыкIэхэр дгъэ­хьазырыгъэх, — къыхигъэ­щыгъ Шъачэ иадминистрацие зыгъэпсэфыпIэхэмкIэ ыкIи зекIонымкIэ и Департамент ипащэ иIэнатIэ зыгъэца­кIэгорэ Мария Епишенковам.ГъэпсэфыпIэм икартэ щыгъэнэфэгъэ чIыпIРайон гупчэу поселкэу Псы­шIуапэ километриблыкIэ пэ­чыжьэу, нэбгыришъэрэ шъэ­ныкъорэ нахьыбэ зыдэмыс Шъхьафитыр гъунэгъу псэупIэ зэтегъэпсыхьагъэхэм ягъэпшагъэми, апэ зэришъыныбэ иI. АпэрэмкIэ, хым пэблагъ, километритIу ныIэп азыфагу илъыр. ЯтIонэрэмкIэ, псыхъоу Аше «иналкъутэ кIэй» икъушъхьэ чIы­пIэ дахэхэр мыщ къыщежьэх. Анахь шъхьаIэр — рэхьат, гуIэтыпI. Дунаеу къэзыуцухьэрэм сурэт тепхыми хъущт, нэр зыгъэтхъэн дэхабэ иI. Жьыри, псыхъом псэу дэтыри мыщ щынэмыкIхэу, Iэзэгъухэу аIо щыпсэухэрэм.А зэпстэур ары зекIохэр зыIэпызыщэхэрэр. Анахьыбэу псыхъо нэпкъым Iут «Къушъхьэ цэкIэ фыжьыр», лъэпкъ шхы­ныгъохэр къызщатырэ шхапIэу «Шапсыгъэ щагу цIыкIур» къыхахых.КъежьапIэхэр1866-рэ илъэсым, Кавказ заор заухыгъэм ыуж илъэситIу тешIагъэу, псыхъоу Аше икъе­жьапIэ пэмычыжьэу, адыгэ къуаджэ зыдэщысыгъэ чIыпIэм къэтIысыгъ пачъыхьэ дзэм ипол­ковникэу Андрей Мухортовыр. ЧIыгу Iахь къырати, унэ тыри­шIыхьагъ. Охътабэ темышIэу ишъхьэгъусэу Марии къэкIо­жьыгъ ыкIи Шъхьэлахъохэм ащыщ шъэожъые цIыкIоу зэо ужым ибэу къэнагъэр апIунэу аштагъ. Сабый зимыIэ Мухортовхэм шъэожъыер гупсэ афэ­хъугъ, апсэ хэтIагъэ хъугъэ.Зэшъхьэгъусэхэм къушъхьэ­чIэсхэр цIыкIу-цIыкIоу къызэращэлIагъэх, къапэблагъэ хъугъэх. КъызэраIотэжьырэмкIэ, цыхьэ зэрафашIэу, зэралъытэхэрэм ишыхьатэу ащыгъум хабзэу щыIагъэм тетэу пшъашъэр къы­затыгъукIэ, Андрейрэ Мариерэ яунэ рагъэбылъыхьэщтыгъ.ИлъэсипшI пчъагъэрэ мы чIы­пIэм Мухортовхэр щыпсэугъэх, ау, гухэкIыми, тхьамыкIагъо къафыкъокIыгъ. 1899-рэ илъэсым апIунэу аштэгъэ кIалэр сымаджэ хъуи, игъонэмысэу дунаим ехыжьыгъ. Ар ыгукIэ фэмыщыIэу, тхьамафэ нахь темышIагъэу Андрей лIагъэ. Ахэм ауж илъэситф ныIэп Марие къыгъэшIэжьыгъэр.БлэкIыгъэм иегъэшIэрэ шыхьатИлъэс пчъагъэхэм Мухортовхэм яныбджэгъугъэ гъукIэу Бэусэ Исмахьилэ зым ыуж зыр итэу дунаим ехыжьыгъэ уна­гъор, Андрей илъэIу ыгъэца­кIэзэ, иунэ пэмычыжьэу щыт дольменэу ащ ыгу хэпкIэгъа-гъэм дэжь щигъэтIылъыжьыгъ.Къуаджэм «Мухортова По­ляна» зэреджэщтыгъэхэр. Блэ­кIыгъэ лIэшIэгъум ия 20-рэ илъэсхэм нэмыкI псэупIэхэм къарыкIыгъэ унагъохэр къы­дэтIысхьажьыгъагъэх. ШъхьафиткIэ зэджэгъэхэ псэупIэм (Шъачэ хэхьэрэ псэупIэхэм яреестрэу непэ щыIэм «Мухортова Поляна» зэрэхэтыр) дэсхэр колхозхэм язэхэщэн хэла­жьэщтыгъэх, зэдеIэжьхэзэ унэ­хэр ашIыщтыгъэх, сабыйхэр апIущтыгъэх.Хэгъэгу зэошхом илъэхъан мы поселкэ цIыкIум дэкIыгъэу нэбгырэ 29-рэ зэуапIэм Iухьагъ, я Хэгъэгу къаухъумэзэ ахэм азыныкъор хэкIодагъ.Мыщ шIэжьыр щэпсэу2023-рэ илъэсым имэзэе мазэ зекIохэм апае джыри зы псэуалъэ Шъхьафит иIэ хъугъэ. ТIэшъу унагъом иунэе музей цIыкIу Шъачэ дэсхэми, хьакIэу къакIохэрэми зэлъашIэгъэ этно­культурнэ Гупчэ псау илъэ­сищкIэ ашIыгъ.— Сятэ илъэсипшI пчъагъэ­хэм адыгэхэм ыпэкIэ агъэфе­дэщтыгъэ пкъыгъохэр къыу­гъоигъэхэу тихьэкIэ унэ илъыщтыгъэх. Коллекциер зэкIэ шIоигъоныгъэ зиIэхэм алъэгъуным фэшI музей ыгъэпсынэу зы мафэ горэм ыгу къэкIыгъ, — къаIуатэ ТIэшъу зэшыпхъу­хэу Щамсэтрэ Сафыетрэ. — Ар зэрэхъущтыр а уахътэм къыдгурыIуапэщтыгъэп, ау зэ­кIэми дедгъэштагъ.Мэзэ заулэкIэ заом ыкIи IофшIэным яветеранэу ТIэшъу Мурдинэ, илъэс 95-м ыныбжь нэсыгъэу гъэрекIо ар дунаим ехыжьыгъ, ипшъашъэхэр деIэ­хэзэ, адыгэхэм ятарихъ ыкIи якультурэ, лъэпкъ зэфэшъхьафыбэ зыщыпсэущтыгъэ Советскэ Союзым илъэхъан афэгъэ­хьыгъэхэу залитIу ыгъэпсыгъ. Нэужым зэIухыгъэу комплекс ышIыгъ.— Пкъыгъохэм анахьыбэр ицIыкIугъом щыIагъэхэу къы­зэ­ришIэжьыхэрэм тетэу ежь ыIа­шъхьэкIэ цIыкIу-цIыкIоу ышIы­гъэх, — еIо ТIэшъу Щамсэт. — ИгукъэкIыжьхэр, сурэтхэр, чертежхэр ыгъэфедагъэх. Хьэмбарэу адыгэхэм лэжьыгъэр, гъомылапхъэхэр зыщаIыгъы­щтыгъэхэр, бжьэ матэхэр, адыгэ къуаер зыщагъэгъуазэщтыгъэр, ижъырэ хьакур, мэтэ благъэхэр, шъхьалыр, лы гъэгъупIэр, санэ зэрашIыщтыгъэхэр, нэмыкIхэр ащ иIэшIагъэх.Шъачэ, ТIопсэ псэупIэ коим, Адыгеим ямузейхэр къэткIу­хьэхэзэ IэпэIэсэныгъэ зэдгъэгъотыгъ, адыгэ пIуаблэр зэ­рэ­п­шIыщтыр, дышъэидакIэр, ал­рэгъухэр зэрэублэщтхэр зэд­гъэшIагъ, ижъыкIэ агъэфедэ­щтыгъэ пкъыгъохэр къэтыугъои­гъэх. Ащ тетэу этнокультурнэ Гупчэу «Аше» зыфиIорэр щыIэ хъугъэ, — къеIуатэ Сафыет. — Мурад шъхьаIэу тиIэр, ары тяти зыфэягъэр, коллекциер зэпстэуми, анахьэу ныбжьыкIэхэм, алъэгъуныр ары. Гъогу гъэшIэгъон къэзыкIугъэ пкъыгъо пэпчъ джыри Iоф ешIэ, шIоигъоныгъэ зиIэм IэкIэ ащ яIэн ылъэкIыщт. Ары кIэлэцIыкIухэмрэ зихэхъогъухэмрэ ана­хьэу зыIэпызыщэхэрэр. Шъачэ имызакъоу, ТIопсэ псэупIэ коим яеджапIэхэм къарыкIырэ купхэр бэрэ къытфэкIох. ЗэкIэми типчъэхэр афызэIухыгъэх.Мыщ, гущыIэм пае, адыгэ къуаер пхъэ машIокIэ агъэ­гъуазэу щыплъэгъун е ор-орэу пIэкIэ хьаджыгъэ щыпхьаджын плъэкIыщт. Ижъырэ ­адыгэ джэгукIэхэмкIэ уджэгущт е музыкальнэ псэуалъэм мэ­къамэхэр къебгъэIощтых. Ща­бзэкIэ ущэ­рыон, пIуаблэ пшIын, дакIэ е хъакIэ щызэбгъэшIэн плъэкIыщт.— Лъэпкъ художественнэ IэшIагъэхэр къызэтегъэнэгъэнхэм ыкIи ахэр зэлъягъэшIэгъэн-хэм фытегъэпсыхьэгъэ программэу етхьыжьагъэм къыщыдэ­лъытагъэу кIэлэцIыкIу IыгъыпIэхэмрэ еджапIэхэмрэ къэткIухьэхэзэ мастер-классхэр ащызэхэтэщэх, — еIо ТIэшъу Щамсэт. — КъыткIэхъухьэрэ лIэужхэр ижъырэ IэшIагъэхэм ядунай хэтщэнхэ закъоу щымытэу, лъэпкъ творчествэм шIыкIэу щагъэфедэщтыгъэхэр аIэкIэдгъэхьанхэр тимурад. Тятэ, гухэкIыми, къыт­хэтыжьэп, ау ащ игупшысэ джыри мэпсэу…НЫБЭ Анзор.