ЛIыIужъу Гъэфурэ ищыIэныгъ

Хэгъэгу зэошхом кIэлэ ибэу бэ къыгъэнагъэр. Ны-тыхэр зышъхьащымытыжьыгъэхэм ащыщыгъэх къуаджэу Тэхъутэмыкъуае щыпсэущтыгъэхэ ЛIыIужъухэу Чэмал, Юсыф, Рэмэзан, Мэдин ыкIи Гъэфур. Тыр — Даутэ, заом дэкIи, къыгъэзэжьыгъэп, бэ темышIэу хьылъэу къытеуагъэр фэмыщэчэу янэ МыIуминати идунай ыхъожьыгъагъ.

Ибэ щыIакIэр…Зэоуж илъэсхэм гъаблэу щыIагъэм бэмэ ядунай аригъэхъожьыгъ. Икъоу зэрэмышхэхэрэм къыхэкIэу ини цIыкIуи пщыщтыгъэх ыкIи зэгоутыщтыгъэх, хьантхъупсыр анахь шхыныгъо IэшIухэм а лъэхъаным ащыщыгъ. Зи ашхын щымыIахэу къызэнэхэм, анахьыкIэ дэдэу зэшымэ яIэгъэ Мэдинэ зы литрэныкъо зэрыфэрэ банкэр рати, ягъунэгъу къуа­джэу яIахьыл чыжьэхэр зыщыпсэущтыгъэхэм лъэIуакIо агъэкIогъагъ, натрыф къыратымэ, ащ хьантхъупс хашIыкIыным щыгугъыщтыгъэх. Ау шъэожъыем «тэри тшхын дгъотырэп» къыраIуи, IэнэкIэу къатIупщыжьыгъ.Мэдинэ къэкIожьызэ егупшысэщтыгъ: «ЗафымыIэжэжьэу, гъаблэм ыгъалIэу къысэжэрэ сшымэ сыда ясIощтыр?»Къызэсыжьым, сыд ышIэни, банкэ нэкIыр ышымэ аригъэлъэгъуи, къэгъыгъ…ГукIэгъу зыхэлъыгъэ якъоджэгъухэр зэхахьэхи, зэшыхэр гъаблэми хащыжьыгъэх, шIыхьафкIэ унэ цIыкIуи афашIыгъ. ЫшнахьыкIэмэ яфэIо-фашIэхэр зэкIэ анахьыжъэу Чэмалэ ыпшъэ дэфэгъа­гъэх, ары зэпстэури зэшIозыхыщтыгъэр. Хабзэм илIыкIохэр ядэжь къакIохи, сабыйхэр кIэлэцIыкIу Унэм ратынхэ гу­хэлъ зэряIэр къараIуагъ, Чэмалэ ерагъэу ахэр ауж ригъэкIыгъэх, ау къагъэзэжьыным тещыныхьэщтыгъ. КIэлэцIыкIухэр ыпIужьынхэм фэшI ащ ныбжьыкIэ дэдэу къыщагъ. Илъэс пшIыкIубл нахь зымыныбжьыгъэ Гощнагъо шъхьэгъусэу ащ фэхъугъ, ышнахьыкIэмэ ар ным ычIыпIэу яIагъ. Ящыгъынхэр зэIэпахыхэзэ, нахьыжъым щыгъыгъэр нахьыкIэм ратыжьызэ ахэр щыIагъэх, зэдеIэжьхэзэ, зэфэсакъыжьхэзэ ящыIэныгъэ гъогу пхыращыгъ.Шъхьадж илъагъо теуцуагъАнахьыжъхэу Чэмалрэ Юсыфрэ илъэ­сипшI пчъагъэхэм мэкъумэщ IофшIэныр агъэцэкIагъ, гъэхъагъэхэри ашIыгъэх. Совхозэу «Прикубанскэм» икомбайнэ паркэу техникэ тIокIищым ехъу зыдэтыгъэм Чэмалэ ипэщагъ. ИIофшIэнкIэ лъэгэпIэ инхэм зэранэсыгъэм пае Быракъ Плъыжьым иорден къыфагъэшъошагъ. Рэмэзанэ экономистэу Тэхъутэмыкъое (а лъэхъаным Октябрьскэ) районым игъэцэкIэкIо комитет щылэ­жьагъ. Мэдинэ гъэсэныгъэмкIэ отделым щытхъу пылъэу Iоф щишIагъ. ЗэкIэмэ анахьыкIэу Гъэфурэ щыIэныгъэ гъогоу къыкIугъэри бэмэ щысэтехыпIэ афэ­хъугъ.Гъэфурэ ышнахьыжъхэр къыдеIэхи, ТIопсэ техническэ училищым чIагъэ­хьагъ, гъучIгъэжъэ сэнэхьатыр ащ щызэригъэ­гъотыгъ. Практикэр зэлъашIэрэ заводэу «Ростсельмашым» щикIугъ. Нэужым къалэу Шъачэ ар агъакIо, къатыбэу зэтет унэхэр ащ щызышIыхэрэм ахэ­тыгъ. Ащ къыкIэлъыкIоу Краснодар дэт экспериментальнэ заводэу Калининым ыцIэ зыхьырэм щэлажьэ. Сыд фэдэрэ Iоф фагъэ­загъэми, ащ дэгъу дэдэу ыгъэцакIэщтыгъ, ау гъэсэныгъэ икъу уимыIэмэ, ыпэкIэ узэрэлъымыкIотэщтыр кIалэм къыгу­рэIо ыкIи гъомылэпхъэшIынымкIэ Московскэ институтым заочнэу щеджэнэу чIэхьажьы. Ар ихтиологиемрэ пцэжъыехъунымрэ афеджагъ, ащ фэдэ сэнэхьатхэр зиIэхэр Къыблэ Урысыем щымэкIагъэх. Гъэфурэ я 4-рэ курсыр къызеухым КПСС-м и Теуцожь район Комитет итхьаматэу ЖэнэлI Нурдин Исмахьилэ ыкъом Октябрьскэ пцэжъые совхозым пащэ фишIы шIоигъоу къыриIуагъ. Ау ренэу зэдэIущтыгъэ ышнахьыжъ Чэмалэ ар къыфидэгъагъэп:— О джыри уныбжьыкIащ (илъэс 24-рэ ыныбжьыгъ), пшъэдэкIыжьышхо зыпылъ IэнатIэр бгъэцэкIэнымкIэ жьыIо.Гъэфурэ ыш дыригъэштэгъагъ.БлэкIыгъэ лIэшIэгъум ия 70-рэ илъэс­хэм Гъэфурэ Адыгэ хэкум игъэцэкIэкIо комитет мэкъу-мэщымкIэ иотдел пцэ­жъые­хъунымкIэ специалистэу щылэ­жьагъ.

А уахътэм Гъэфурэ унагъо ышIэ­гъагъ. Зыгъэпсэфыгъо уахътэ зыщыриIэм Тэхъу­тэмыкъуае къэкIуагъэу, ащ икъоджэгъу пшъэшъэжъыеу Кушъэкъо Мае, анахь пшъэшъэ дахэу чылэм щалъытэщтыгъэр, ыгу рихьыгъ ыкIи нэIуасэ зыфишIыгъ. Бэ тырамыгъашIэу ахэр къэзэрэщагъэх.А илъэсхэм Краснодар краими Адыгеими пынджлэжьыным зыщырагъэушъом­бгъущтыгъ. Пынджыр къызщагъэкIырэм шIокI имыIэу псыр щыIэн фай. 1964-рэ илъэсым къыщыублагъэу тэ тирайон Октябрьскэ псыIыгъыпIэр щатIупщы­гъагъ, 1967-рэ илъэсым СССР-м и Совмин иунашъокIэ Краснодар псыIыгъыпIэм ишIын аублагъ. Ащ ипшъэрылъыгъэр пынджлэжьыныр псыIыгъыпIэм епхы­гъэу зэхэщэгъэныр ыкIи Пшызэ иохыпIэ чIыпIэмэ псыкъиунэу ащыхъухэрэм ащыухъумэгъэнхэр арыгъэ. Илъэсищым къыкIоцI псыIыгъыпIэм псы рагъэхъуагъ, 1975-рэ илъэсым ар хьазырыгъ. А псыIыгъыпIэм ишIын зичэзыу тхьамыкIагъо адыгэмэ къафихьыгъ, къоджабэ агъэкощыгъагъ, Адыгэкъалэу афашIыгъэм ыкIи поселкэу Лъэустэнхьаблэ цIыфхэр агъэкощыгъагъэх.Пцэжъыехъунми а уахътэм фежьа­гъэх, ащ пае амалхэр щыIэхэ хъугъэ. 1973-рэ илъэсым поселкэу Лъэустэнхьаблэ осетрэ пцэжъые лъэпкъыр зыщахъурэ заводэу «Адыгейский» зыфиIорэр къыщызэIуахыгъ, нэужым ащ ыцIэ «Къыблэ производственнэ осетровэ-пцэжъые заводкIэ» зэблахъужьыгъагъ. Советскэ лъэхъаным иинагъэкIэ ар Астраханскэ заводым ыуж къикIыщтыгъ. А завод закъор ары икра ыкIи пцэжъые щырхэр зэрэхэгъэгоу аIэкIэзгъахьэщтыгъэр. 1980-рэ илъэсхэм заводым пцэжъые щыр миллион 12-м ехъу зы илъэсым щаIыгъыщтыгъ.Пцэжъыехъуным епхыгъэ специалистхэр икъущтыгъэхэп. 1976-рэ илъэсым ЛIыIужъу Гъэфурэ заводым къырагъэб­лэгъагъ. Бэ темышIэу ар хъызмэтшIапIэм ицех ипащэ хъугъэ, ащ ыуж пащэм игуадзэу агъэнэфагъ. Гъэфур ипшъэрылъхэр щытхъу пылъэу ыгъэцакIэщтыгъэх, джары ипащэ Никитенкэр Краснодар краим защэжьым, Iо хэмылъэу, ежь тхьамэтэ IэнатIэр къызкIыратыгъагъэр. Хъызмэтым хэшIыкIышхо фызиIэ Гъэфурэ заводым ипащэу щэтыфэ хэхъоныгъэ­шхохэр ащ ригъэшIыгъэх. Хэгъэгуми ар щалъэгъугъ ыкIи ЛIыIужъум щытхъуцIэу «РСФСР-м ипцэжъые хъызмэт изаслуженнэ IофышI» зыфиIорэр къыфагъэшъо­шагъ, иунагъо фэтэр-унэ Краснодар къыщыратыгъ. ЛIыIужъу Гъэфур илъэс 25-рэ а заводым ритыгъ. 2001-рэ илъэ­сым зигъэпсэфынэу тIысыжьыгъэ. Ау ащ пае къымыгъанэу пцэжъыехъуныр зэхэмызыжьыным фэгумэкIыщтыгъ, иакъыл фигъэIорышIагъ, ишIуагъэ аригъэкIэу бэрэ хъугъэ.— Заводым амалышхоу IэкIэ­лъыгъэхэр ыгъотыжьынхэу, япащэмэ ягуIакIэ шIуагъэ къытынэу Тхьэм селъэIу, — джащ тетэу ихъызмэт гупсэ фэ­лъаIо Гъэфур Даутэ ыкъор.Сыд фэдэрэ лъэхъани Гъэфур иIэпыIэгъугъэр ыкIи игугъэпIагъэр ишъхьэгъус ары.Мае фармацевт сэнэхьатэу зэригъэгъотыгъэмкIэ Iоф ышIагъ, ау ащ къыщыуцугъэп, еджэныр лъигъэкIотагъ ыкIи АКъУ-м биологиемкIэ ифакультет къыухыжьыгъ. Краснодар краим исанитар уплъэкIун системэ IофшIэныр щыпи­дзэжьыгъ. ЫIорэм темыкIэу, пшъэдэ­кIыжьышхо хэлъэу ЛIыIужъу Мае зэрэщытыр иIофшIэгъухэм къыхагъэщы­щтыгъ. Ащ дакIоу ар гуфэбэныгъэ зыхэлъ ны шIагъо хъугъэ, ишъхьэгъусэрэ ежьыррэ лъфыгъитIу — Муратрэ Заремэрэ зэдапIугъэх, илъэс 56-рэ зэдыщыIагъэх, бэмэ щысэтехыпIэ афэхъугъэх.Зыгъэпсэфыгъо уахътэм зэтIысыжьхэм, зэшъхьэгъусэхэр лъапсэм къекIу­жьыгъэх, Тэхъутэмыкъуае къагъэзэ­жьыгъ. Ины хъугъэх якIалэхэр, ахэр Краснодар къыдэнагъэх, ащ щэлажьэх.Муратэ ятэ илъэуж техьагъ, ащ къы­ухыгъэгъэ институт дэдэр къыухыгъ, пцэжъыехъунымкIэ апшъэрэ класс зиIэ специалист, ищыIэныгъэ наукэм чIыпIэ щеубыты. Ар биологие шIэныгъэхэмкIэ кандидат. Ежь иунэе Iоф пылъ, пцэ­жъые­­хъунымкIэ ыкIи псым ибиологическэ амалхэр къэухъумэгъэнхэмкIэ фэIо-фашIэхэр егъэцакIэх. Унагъо ышIагъ.Япшъашъэу Заремэ къызэрэхъугъэр нымкIэ лIыхъужъныгъ. Я 70-рэ илъэсхэм Мае ижъэжъыехэр къэузыгъагъэх ыкIи операцие ащ пае ашIыгъагъ. Ащ ыуж бэ темышIэу лъэрымыхьэ хъугъэ, врачмэ сабый къыгъэхъу зэрэмыхъущтыр, ипсауныгъэ къызэрегоощтыр къыраIо­гъагъ, ау ным сабыир ыгъэкIодыжьы­гъэп. Уахътэр кIуагъэ, врачхэр зэремынэгуягъэхэу Iофыр къычIэкIыгъ, пшъэшъэ­жъые цIыкIоу ЗаремэкIэ зэджагъэхэр къафэхъугъ. Заремэ ны хъугъэ, кIэлитIу — Щамилрэ Тимуррэ епIух. Джырэ уахътэм ар УФ-м и Социальнэ фонд икъутамэу Краснодар краим щыIэм и ГъэIорышIапIэ ипащ. ИIофшIэгъумэ алъытэ, щытхъу пылъэу зэрэлажьэрэр, гъэсэныгъэ ин зэриIэр къыхагъэщы.2021-рэ илъэсым унагъом тхьамыкIагъо къыфэкIуагъ — илъэс 75-м итэу Гъэфурэ ишъхьэгъусэ дунаир ыхъо­жьыгъ.Джы унагъом ибысым щызыгъаIэрэр, щыIэныгъэм имэхьанэ зэхезыгъашIэрэр икIалэхэмрэ ипхъорэлъфхэмрэ, ахэм фыщытыкIэ дахэу къыфыряIэр ары. Гъэ­фурэ игъусэх иныбджэгъухэр, иIахьылхэр, игъунэгъухэр, ахэм гущыIэгъу афэхъу, якъини адеIэты, яхъяри адегощы.АкIэгъу Разиет.