ЦIыфхэм яеплъыкIэхэм язэгъэшIэн дэлэжьэрэ Урысые Гупчэм къызэритырэмкIэ, тикъэралыгъо щыпсэухэрэр аужырэ илъэсхэм тхылъхэм нахьыбэу яджэхэ хъугъэ. Ащ ригъэкIокIыгъэ ушэтыным зэригъэунэфыгъэмкIэ, процент 66-мэ еджэныр якIасэу къаIуагъ. ИлъэсипшIыкIэ узэкIэIэбэжьмэ, ащ зэхищэгъэгъэ уплъэкIуным егъэпшагъэмэ, пчъагъэр процент 18-кIэ нахьыб.
Тэри республикэм итхылъеджэпIэ шъхьаIэ ищысэкIэ адыгабзэкIэ еджэхэрэм ахэхъуагъэмэ, ары хъумэ анахьэу къызкIэупчIэхэрэр, зыхэдэнхэ щыIэмэ ыкIи тхылъхэм яхъарзынэщ агъэкIэжьын амал яIэмэ зэдгъашIэ тшIоигъоу АР-м и Лъэпкъ тхылъеджапIэ шъолъыр шIэныгъэмкIэ иотдел тыкIуагъ.ТхылъхэмягъэкIэжьынШъолъыр шIэныгъэмкIэ отделым тхылъ мин 20 фэдизыр непэ чIэлъ. А пчъагъэм щыщэу 4300-р адыгабзэкIэ тхылъых. Ащ хэхьэх художественнэ, шIэныгъэ ыкIи нэмыкI лъэныкъохэм афэгъэхьыгъэ тедзэгъухэр. Илъэс къэс ахэр агъэкIэжьых. Анахь макIэмэ, тхылъишъэм ехъу илъэсым къыIэкIэхьэ.— Гъэ къэс тхылъ пчъагъэу къытфакIорэр зэфэшъхьаф. Зым — 140-рэ, адырэм — 150-рэ. Ахэр тхылъхэр ары. Джащ фэдэу журналитIу къытIэкIахьэ: «Зэкъошныгъэмрэ» «Жъогъобынымрэ». НахьыбэмкIэ къытIэкIахьэхэрэр художественнэ тхылъых. Сыдэущтэу тхылъхэр зэдгъэгъотыхэра? КъызыхаутыкIэ шIокI имыIэу къытатын фаеу зэрэщытым къыдыхэлъытагъэу къытфэкIох, ежь тхылъеджапIэми къещэфых, джащ фэдэу цIыфхэми къытфахьых, — къэкIуапIэхэм тащигъэгъозагъ АР-м и Лъэпкъ тхылъеджапIэ шъолъыр шIэныгъэхэмкIэ иотдел иIофышIэу Унэрэкъо Джэнэт.
Хъарзынэщ байИуцун зыригъэжьагъэм къыщегъэжьагъэу непэрэм нэс адыгабзэм гъогоу къыкIугъэр отделым ихъарзынэщ чIэлъ тхылъхэм къаIуатэ. Анахьыжъэу ифонд хэлъхэм ащыщ «Псалъ» зыфиIоу арап хьарыфылъэм илъ адыгабзэкIэ 1924-рэ илъэсым къыдагъэкIыгъагъэр. Ар тхылъ саугъэткIэ макIо, итын гъэмэкIагъэу къагъэгъунэ.— ЕгъашIэм тыухъумэн фэе тхылъхэм ар ащыщ. Тиотдел чIэлъыр ащ тырашIыкIыгъэр ары. Ежь тхылъыр депозитарнэ отделым щаухъумэ, — тыщегъэгъуазэ Джэнэт. — ЦIыфхэм яттымэ унэм ахьыни зэджэщтхэм ащыщэп. Тадэжь, тхылъеджапIэм укъакIомэ ущеджэнэу ары.Художественнэ тхылъхэмкIэ зыбгъазэмэ, адыгабзэкIэ апэрэ романэу «Щамбул» зыфиIоу 1943-рэ илъэсым къыдэкIыгъагъэр тхылъеджапIэм икIэн бай щыщ. Апэ ар латин хьарыфылъэм илъ, адыгабзэкIэ КIэрэщэ Тембот ытхыгъагъ. ЫужкIэ, 1940-рэ илъэсым, джырэ адыгабзэмкIэ къыхиутыжьыгъагъ. ГъэшIэгъон дэдэхэм ащыщых кIэлэцIыкIухэм апае тхылъхэу 1930 — 1940-рэ илъэсхэм къыхаутыгъагъэхэр. ГущыIэм пае, Меркицкэ Рэщыдэ итхылъэу «ЛIыжъымрэ иныжъымрэ»(1938-рэ илъ.). Сурэтхэр дэтэу тхылъ мыIужъур гъэпсыгъэ. Я 30-рэ илъэсхэм урысыбзэкIэ тхыгъэхэр адыгабзэкIэ жъугъэу зэрадзэкIыщтыгъэх. Ахэр: Н.В Гоголым и «Ревизор» (1939-рэ илъэс), зэзыдзэкIыгъэр — Чэмышъо М., Д. Дефо и «Робинзон Крузо»(1940-рэ илъэс), адыгабзэм изылъхьагъэр Уджыхъу А., В. Гюго иIофшIагъэу «Отверженные» изы пычыгъоу «Козета» (1939-рэ илъэс) зыфиIоу Мэрэтыкъо Къ. зэридзэкIыгъэр ыкIи нэмыкIхэр. Ащыщхэр бэмышIэу аштагъэхэу тхылъхэм адэлъ тхьапэхэм затесэлъагъом згъэшIэгъуагъэ.
— АдыгабзэкIэ тхылъхэр зышIогъэшIэгъон ныбжьыкIэхэр нахьыбэ хъугъэх. Ащ лъэшэу тегъэгушIо. Илъэс 18 — 19-р аныбжь. Анахьэу къызкIэупчIэхэрэр художественнэ тхылъхэр ары, классикэр, КIэрэщэ Тембот, Лъэустэн Юсыф. ЕтIанэ МэщбашIэм иехэр аштэх. Лъэш дэдэу къызкIэупчIэхэрэр лIэкъо тамыгъэм ыкIи ащ епхыгъэ къэбархэр ары. ПэIудзыгъэуи Iоф тэшIэба, арышъ, ахэм афэгъэхьыгъэу тхьамафэм заулэрэ къытфэтхэх сIомэ сыхэукъощтэп. Ащ фэдэу зэрашIогъэшIэгъоным пае проектыкIэу «Генеология, геральдика» зыфиIорэр едгъэжьагъ. ЛъэкъуацIэхэм, къызхэкIыгъэхэм, тамыгъэхэм афэгъэхьыгъэу тиIэр зэкIэ цифрэм итэлъхьэ, — еIо Джэнэт.Адыгэбзэ тхылъхэр цифрэкIэАры, унэм уисэуи джы адыгабзэкIэ тхылъеджапIэм чIэлъ тхылъхэм цифрэм ишIуагъэкIэ уяджэн плъэкIыщт. Шъыпкъэ, пстэуми арэп, ау узхэдэн щыI. Тхылъ 373-рэ цифрэм рагъэкIугъ. Ахэм ащыщых МэщбэшIэ Исхьакъ, Цуекъо Юныс, Дэрбэ Тимур ыкIи нэмыкIхэм ятхыгъэхэр.
— Мыхэм зэзэгъыныгъэкIэ Iоф адэтшIагъ. Цифрэм итлъхьанхэмкIэ Iизын къытатыгъ. Арышъ, тыдэ ущыIэми, хъытыумкIэ ухэхьан, уяджэн плъэкIыщт. Ащ фэдэу зэзэгъыныгъэ зыдытимыIэхэри электроннэ шъуашэм етэгъэкIух, ау ахэм компьютерымкIэ узщяджэн плъэкIыщтыр титхылъеджапIэ укъызыкIокIэ ары, — къыхегъэщы Джэнэт.КъэIогъэн фае, адыгэбзэ тхыбзэм иуцун фэгъэхьыгъэ тхылъэу IэкIэлъыр зэкIэ тхылъеджапIэм цифрэм ригъэкIугъ ыкIи «Адыгабзэм итарихъ» зыфиIорэ проектыр къэралыгъо Iофтхьэбзэ иным хигъэлэжьагъ.Анцокъо Ирин.