ТарихъымкIэ шIэжь лъапI

Кавказ заор заухыгъэр илъэси 162-рэ зэрэхъугъэм фэгъэ­хьыгъэ шъыгъо-шIэжь зэхахьэ А. Пушкиным ыцIэ зыхьырэ унэм тыгъуасэ щыкIуагъ.

АР-м и Къэралыгъо Совет — Хасэм, министрэхэм я Каби­нет хэтхэр, Тыркуем къикIыгъэ хэхэс тилъэпкъэгъухэу купышхо хъурэр, общественнэ ор­га­низа­циехэм, шIэныгъэ, творческэ ыкIи ныбжьыкIэ купхэм ялIыкIохэр, къэбар жъугъэм иамал­хэр ащ хэлэжьагъэх.Адыгеим и ЛIышъхьэу КъумпIыл Мурат ыцIэкIэ зэхахьэм къекIолIагъэхэм шIуфэс къарихыгъ АР-м иминистрэхэм я Кабинет и Тхьаматэ игуадзэу ЛIыхэсэ Махьмуд.Кавказ заор заухыгъэр ­илъэ­си 162-рэ зэрэхъугъэр, ар лъэпкъ тарихъымкIэ шIэжь лъапIэу зэрэщытыр, неущырэ мафэм имамырныгъэ зэригъэпытэрэр ащ хигъэунэфыкIыгъ. БлэкIыгъэр зыщытымыгъэ­гъуп­шэу, тиреспубликэ щы­псэурэ цIыф лъэпкъ зэфэшъхьафхэм зэгурыIоныгъэ азы­фагу илъыным ткIуачIэ етхьылIэн зэрэфаер, сыд фэдэрэ лъэхъани лъэпкъым, хэгъэгум якъэу­хъумэн пшъэрылъ шъхьаIэу къызэрэнэжьыхэрэр ащ къы­Iуагъ.

— Я XIX-рэ лIэшIэгъум щы­Iэгъэ Кавказ заом хэкIодагъэхэр непэ тыгу къэтэгъэкIыжьых, тафэшъыгъо. Мы мафэм, тятэжъхэм яшIэжь дгъэлъапIэзэ, блэкIыгъэ хъугъэ-шIагъэхэр зыщытымыгъэгъупшэхэу ыкIи тихэгъэгушхо изы Iахьэу тызэ­рэщытыр къыдгурыIозэ, Адыгеим инеущырэ мафэ зыфэдэщтым тегупшысэн, тиреспубликэ щыпсэурэ цIыф лъэпкъ зэфэшъхьафхэм мамырныгъэ-зэ­гурыIоныгъэ азыфагу илъыным ткIуачIэ етхьылIэн фае. Сыд фэдэрэ пшъэрылъи тызэкъотмэ зэшIотхын зэрэтлъэкIыщтым тицыхьэ телъ. Непэ адыгэхэм ятарихъ, ащ къыхэфэгъэ нэкIубгъо тхьамыкIагъохэр зыщамыгъэгъупшэхэу, нэмыкI цIыф лъэпкъхэм ялIыкIохэм ягъусэхэу ти Хэгъэгушхо — Урысые Федерацием ифедэ къаухъумэ, ащ игъэпытэн, изэтегъэпсыхьан ыкIи ихэхъоныгъэ яIахьышхо хашIыхьэ.ТичIыпIэгъу лъапIэхэр, псауныгъэ пытэ, насып, щыIэкIэшIу шъуиIэнэу, Адыгеимрэ Уры­сыемрэ джыри нахь зэтегъэ­псыхьагъэ хъунхэм фэгъэхьыгъэ Iофэу жъугъэцакIэрэм гъэхъагъэхэр щышъушIынхэу шъуфэтэIо, — къыщеIо АР-м и ЛIышъхьэ ишIуфэс тхылъ.Адыгеим и ЛIышъхьэ ыкIи АР-м и Парламент идепутатхэм ацIэкIэ шIэжь зэхахьэм къыщыгущыIагъ УФ-м и ЛIыхъужъэу, АР-м и Къэралыгъо Совет — Хасэм и Тхьаматэ игуадзэу Цэй Эдуард.— Тарихъым тыфызэплъэ­кIыжьызэ ащ десэ кIуачIэхэр хэтхын фае, тапэкIэ ащ фэдэ къэмыхъужьынэу, дунаим тет лъэпкъхэм хэкур пшIокIодыным, ащ уфэзэщыным итхьамыкIагъо амышIэнэу тафэлъаIо. Мамырныгъэмрэ зэгурыIоныгъэмрэ анахь лъапIэ щыIэп. Тикъэралыгъо цIыф лъэпкъ зэмылIэужыгъохэм якультурэрэ ядин шIошъ­хъуныгъэрэ щызэкIух. Къинхэм тапхырыкIыныр, тигушIуагъо зэдэтIэтыныр тилъэпкъэу зэ­къотхэм акIуачIэ къехьы. Ащ фэдэу щытыгъ Хэгъэгу зэошхом илъэхъан, ащ фэдэу джыри хэушъхьафыкIыгъэ дзэ операцием тыпхырэкIы. ЗэуапIэм Iухьанхэм ыпэкIэ бзэ зэфэ­шъхьафхэмкIэ тхьэлъэIухэр къа­шIых нахь мышIэми, зэ­къотхэу, лIыгъэ ахэлъэу нацистхэм апэуцух, якъэралыгъо къау­хъумэ. Тятэжъ пIашъэхэм яшIэжь дгъэлъапIэзэ, тисабый­хэм тапэкIэ щыIэкIэшIу яIэным, Адыгэ Республикэм ыкIи Урысые Федерацием хахъохэр ашIызэ лъыкIотэнхэм апае тизыкIыныгъэ зэрэдгъэпытэщтым сицыхьэ телъ, — къыIуагъ Цэй Эдуард.— Жъалымыгъэшхо зыхэлъ заор илъэси 100-м ехъурэ кIуа­гъэ. ТилъэпкъкIэ чIэныгъэшхо тшIыгъэ, шъобжьышхо къыттырилъхьагъ. Заом хэмыкIодагъэу къэнагъэр тихэку къабгы­нэн фаеу хъугъэ. Хэкужъым икIыжьыгъэхэм къинышхо алъэ­гъугъ, ашъхьэ, яхабзэ, абзэ фи­мытхэу къиныбэ алъэгъугъ, къинагъэхэр заомрэ гъаблэмрэ апхырыкIыгъэх. Адыгэ лъэпкъыр сыд фэдэ чIыпIэ ифагъэми, сыд фэдэ зао хэлэжьагъэми, лIыблэнагъэ хэлъэу, лIыхъужъныгъэ зэрихьагъ. Тилъэпкъ тарихъым имыжъошъхьал дэфэгъагъ нахь мышIэми, и Хэкужъ, ыбзэ, икультурэ къыгъэ­нэжьын ылъэ­кIыгъ, Урысыем щы­­псэурэ лъэпкъ зэ­фэшъхьафхэу зы­кIыныгъэ ахэ­лъэу псэухэрэм ащыщ хъугъэ.Тилъэпкъ къырыкIуагъэр, къинэу зыпхырыкIыгъэхэр, адыгэхэм ячIыгу къабгынэни хымэ къэралхэм ащы­псэунхэу зыкIэхъу­гъэр тиныбжьыкIэ­хэм агурыдгъэIоныр типшъэрылъ. Лъэпкъыр, шэн-хабзэхэр, ныдэлъфыбзэр къэзыухъу­магъэхэр Адыгеим, Къэбэртэе-Бэлъ­къарым, Къэрэщэе-­Черкесым ащы­псэухэу хэкужъым къинагъэхэр ары. Джы тызэхахьэ, хэ­кужъым къэкIо­жьыгъэри бэ. Тызэ­гъусэу лъэпкъым ихахъо ты­фэлэжьэн фае. КъыткIэхъухьэхэ­рэм тихэку, тилъэпкъ, тихабзэ, тыбзэ къафэнэным, тиреспуб­ликэ, къэралыгъошхоу тызэ­рысыр шIу алъэгъухэу, цIыф лъэп­къэу исхэм зэгурыIоныгъэ азы­фагу илъыным апае мыщ фэдэ шIэжь Iофтхьабзэхэм мэхьанэшхо яI, — къыIуагъ ЛIымыщэкъо Рэмэзан.ШIэжь пчыхьэзэхахьэм хэлэжьагъэх АР-м и Театральнэ зэхахьэ, фольклор-этнографическэ купэу «Ащэмэзым» ыкIи АР-м и Къэралыгъо ансамблэу «Ислъамыем» яартистхэр.Шъыгъо-шIэжь зэхахьэм ыуж ЗыкIыныгъэмрэ зэгурыIоны­гъэмрэ ягупчэ Адыгэ Хасэр кIэщакIо зыфэхъугъэ шIэжь Iоф­тхьабзэу «Шэф остыгъи 101-рэ» зыфиIорэр щызэхащагъ. Заом хэкIодагъэхэм яшIэжь агъэлъапIэу шэф остыгъэхэр хагъэнагъэх, афэшъыгъуагъэх. Адыгэ Хасэм иныбжьыкIэ къута­мэ хэтхэр, творческэ куп зэ­фэшъхьафхэм яартистхэр Iоф­тхьабзэм хэлэжьагъэх.КIАРЭ Фатим.