Хэкужьыр зыIуащэ

Тыркуем къикIыгъэ адыгэхэр мы мафэхэм Адыгеим щыIэх. Хэкум щагъэкIощт тхьамафэр рахъухьэ зэхъум, адыгэ лъэпкъым инепэрэ шъыгъо-шIэжь Мафэ фэгъэхьыгъэ Iофтхьабзэм хэлажьэхэ ашIоигъоу зыкъытырагъэфагъ. Пчыхьашъхьэ Пушкиным иунэ щыкIощт шIэжь зэхахьэм ахэр еблэгъэщтых.

Тыркуем ит адыгэ чылэхэм Хьалъэ­къуае, ПчыхьалIыкъуае, Щынджые, Гъо­бэкъуае, Бурсэ ыкIи нэмыкI къалэхэм къарыкIыгъэ нэбгырэ 22-рэ купым хэт. АнахьыкIэм илъэс 16, анахьыжъым 80 фэдиз аныбжь. Хэкум мызэу къэкIуагъэ­хэр ахэм ахэтых, ау нахьыбэр апэрэу къеблэгъагъ. ГущыIэм пае, СтIашъу Джаавид блэкIыгъэ илъэсым Адыгеим щыIагъ. Амал иIэ зэхъум мыгъи игуапэу къеблэгъагъ, ау джы ишъхьэгъусэу Мелек къыздищагъ.— Сэ Пэнэшъумэ сащыщ, Чанаккале сыкъекIы. Хэкум сыкъызэрэкIуагъэм лъэшэу сегъэгушIо. Адыгабзэр сIулъэу сыкъэхъугъ. Тиунагъо сыдигъуи ары тызэрэщыгущыIэщтыгъэр. ЕджапIэм сызэкIом тыркубзэр зэзгъэшIэгъэ къодый, — еIо ащ адыгэбзэ IупкIэкIэ. — Сянэ янэжъ хэкум лъэшэу кIэхъопсыщтыгъэу сянэ къыIожьыщтыгъ. ПчъэIупэм Iусэу мазэм еплъызэ гъыщты­гъэу ыгу къэ­кIыжьыщтыгъ. Хэку­жъым къыринэгъэ игуп­сэхэм афэзэщыщтыгъ. Ышъхьэ къырихыжьын зэхъум, зэпэзырыз хъухэ­мэ пчыхьэрэ мазэм зэдеплъынхэу ышыпхъу езэ­гъыгъагъ, «ащыгъум тызэрэлъэгъугъэм фэдэщт» зыфэпIощтыр къикIэу.

Мастырыкъо Эжьдэр илъэс 77-рэ ыныбжь. КъызэриIорэмкIэ, илIакъокIэ хьатикъуай. Ятэжъэу хэкур къэзыбгынэгъа­гъэм ыцIагъэр Озымхьадж (тыркубзэкIэ Хьаджэ-Тимур раIощтыгъ). Болгарием апэ кIогъагъэ, ащ икIи Тыркуем щетIысэхыгъагъ.— Илъэс пчъагъэкIэ узэкIэ­Iэбэжьмэ, IофшIэным епхыгъэу Москва, Запорожьем, Кривой Рог сащыIагъ. Адыгеим сыкъэсыгъагъэп. Хэкум сыкъэ­кIонэу егъашIэм сыкIэхъопсыгъ. Сижъышъхьэм ар къыздэхъугъ ныIэп. СиIахьыл горэ щызгъоты­гъэмэ сигуапэщтыгъ, — еIо ащ.

Мафэхэр зыфэдэхэрТилъэпкъэгъухэм Хэкум мэфэ гъэшIэгъонхэр щагъакIох. Шъолъырым икъэлэ шъхьаIэ нэIуасэ зыфашIыгъ, АР-м и Лъэпкъ музей чIэхьагъэх. Джащ фэдэу къушъхьэлъэ Адыгеим щыIагъэх. Кавказ заповедникым икордонэу Гъозэрыплъэ ыкIи ащ екIурэ гъогум илъэгъупхъэ чIыпIэхэр зэрагъэлъэгъугъэх. Хэкужъыр IотэжькIэ зэрашIэрэм фэдэу ар анэмэ къакIэуцуагъ: мэзылъэ бгыхэр, осылъэ Iуашъхьэхэр, жьы къабзэр.

— Джэнэт чIыпI, — аIо зэкIэми зэдырагъаштэу.Адыгэкъалэрэ Тэхъутэмыкъое рай­онымрэ зы мэфэ дэкIыгъо тилъэпкъэгъу­хэм щыряIагъ. ЫпэрапшIэу республикэм иятIонэрэ къалэ игупчэ ихьагъэх, имэщы­тыкIэ зэрагъэлъэгъугъ, ащыщхэм нэмаз щашIыгъ. Тэхъутэмыкъое районыр ЩынджыекIэ аублагъ. Тэхъутэмыкъуае зынэс­хэм районым и Адыгэ Хасэ итхьаматэу Ацумыжъ Юсыфрэ къоджэ псэупIэм ипащэу Нэужьрэкъо Алыйрэ купым къыпэгъокIыгъэх.

— Тигуапэ хэкум шъукъы­зэреблэгъагъэр. Тызэпэапчъэми, зы гъогу непэ тырэкIо. Арышъ, зыкъэтыухъумэнымкIэ, тыбзи, тихабзи къызэтед­гъэнэнымкIэ мырэущтэу тызэхэхьан фае, — къариIуагъ Ацумыжъ Юсыф тилъэпкъэ­хъухэм.— Тэхъутэмыкъое районымрэ Тыркуемрэ илъэсипшIым къехъугъэу тызэдэлажьэ, — къыхигъэщыгъ къоджэ псэупIэм ипащэ. — Тэхъутэмыкъуаерэ Инегельрэ зэкъош зыхъугъэхэм къыщегъэ­жьагъэу тыркуе къалэм дэс адыгабэ тинэIуасэ хъугъэ. А зэкIэ зэпызгъэфагъэу Хьакъ Хьарыхъу тшынахьыжъым фэдэу тэгъэлъапIэ, адыгагъэм лъэшэу ыуж ит. Зэкъош псэупIитIум илъэс къэс тызэлъэкIо. Инегель щызэхащэрэ фестивальхэм тарагъэблагъэ, ащ къикIыхэрэри къытфэкIох. Тизэпхыныгъэ пытэным лъэныкъуитIум тыфэлажьэ.

КъэIогъэн фае, 2013-рэ илъэсым къуаджэу Тэхъутэмыкъуаерэ тыркуе къалэу Инегельрэ зэкъошхэкIэ зэзэгъы­ныгъэм зэдыкIэтхэгъагъэх. Ащ къыщегъэжьагъэу чанэу зэлъэкIох.— ТиныбжьыкIэхэр къэтэщэх. НэIуасэ зэфэхъунхэу, зэрэшIэнхэу, унагъо зэдашIэнэу тыфай. Ащ фэдэу зы пшъашъэ Хэкум къыращи ТыркуемкIэ къытфащагъ. Мыщ тыкъызэрэкIорэр зетэIом, къэлэ пащэми сэлам къытигъэхьыжьыгъ. Тилъэпкъэгъоу къэтщагъэхэми къазэрэпэгъокIыгъэхэр ягуап. Ахэм янахьыбэр бжъэдыгъу, шапсыгъэ лъэныкъом щыIэ чылэхэм афэдэу тыркуем итхэм къарыкIыгъэх. Арышъ, яунэкъощхэр алъэгъунхэм кIэгушIух, — еIо Тэхъутэмыкъуаерэ Инегельрэ зэкъошныгъэ азыфагу илъыным хэлэжьагъэу, хэхэс адыгэхэр хэкум къэкIонхэр зэпызгъэфа­гъэу Хьарыхъу Хьакъкъым.

ЗэкъошныгъэмкIэ зэзэгъыныгъэм Тэхъутэмыкъуаерэ Инегельрэ зыкIатхэхэм ыуж Кавказ заом хэлэжьагъэхэм яшIэжь саугъэт дэжь щагъэтIысхьэгъэ чъыгыр тилъэпкъэгъухэм зэрагъэлъэ­гъугъ, зичIыгу къэзыухъумэзэ фэхыгъэ­хэм яшIэжь агъэлъэпIагъ.ЗэIахьылхэр зэрэгъотыжьыгъэхХэкур зэрилъэгъущтым фэшъхьафэу, купым хэт нэбгырэ пэпчъ гухэлъ зыдиIыгъэу Адыгеим къэкIуагъ — яунэкъощ­хэр къыгъотынхэр, нэIуасэ афэхъуныр. Хьэблаукъо Нурджан, тыркуе Щынджые щыщ, ар къыдэхъугъ. Адыгеим и Шыу Хасэ хэт Хьэблаукъо Адам ар иунэкъо­щэу къэзэрэгъотыгъэх, къылъыкIуи ядэжь ыщагъ, ыхьэкIагъ. Ары пакIошъ, мафэкIэ ахэхьагъэ хъугъэ.— Нурджан сянэ дэжь дэсщэгъэ къодыеу сшыпхъу нахьыкIэ сабый къыфэхъугъэу макъэ къытагъэIугъ. Тшыпхъу зэрэдгъотыжьыгъэм фэшъхьафэу пхъорэлъфи тиIэ хъугъэ. Джащ фэдэу Нурджан мафэкIэ къытфэкIуагъ, — еIо Адам.

— Тиунэкъощэу Тэхъутэмыкъуае дэсхэр зэзгъэлъэгъунхэу ары нахьыбэу сыкъызфэкIуагъэр ыкIи синасып къыхьыгъ, — къыхегъэщы шъхьаIэу Нурджан.ЦIэгъошIу Эрфани иунэкъощхэр Тэхъу­тэмыкъуае къыщыIукIагъэх. ЦIэгъошIу зэшищэу Инэм дэсхэм апэрэу аIукIагъ, нэIуасэ афэхъугъ.— Лъэшэу сыгушIуагъ, сигопэ­шхо хъугъэ. Сэбыбы, — еIо ащ ыгу ихъыкIырэр фэмыIажэу.Тэхъутэмыкъуае ыуж купыр Афыпсыпэ рагъэблэгъагъ. Кавказ заом илъэ­хъан лIыгъэшхо зыхэлъэу зыцIэ Iугъэ Тыгъу­жъыкъо (ШэрэлIыкъо) Къызбэч исаугъэт тилъэпкъэгъухэм арагъэлъэгъугъ. Хъи­шъэу пылъыр, ищыIэныгъэ гъогу къафаIотагъ. АшIогъэшIэгъонэу къуаджэр къаплъыхьагъ. Адыгэхэр Хэкум зэрэщыпсэухэрэр, Iофэу ашIэрэр, зыпылъхэр ахэр бэрэ къызкIэупчIэхэрэм ащыщых. Алъэгъугъэр зэкIэ агу рихьыгъ, къуа­джэхэр къабзэхэу, уащыпсэуным дэгъоу фытегъэпсыхьагъэхэу зэрэщытхэр къыхагъэщыгъ.Хэбзэихъухьэу ДзэлI Аскэр адыгэ хьакIэщэу Псэйтыку щигъэпсыгъэм хьакIэхэр рагъэблэгъагъэх. Пасэм фэдэу къамылыр зиунашъхьэу, ятIэкIэ игъэ адыгэ унэр зыфэдагъэр арагъэлъэгъугъ. БэшIагъэу щыIэгъэ зэманым ухэзыщэрэ унэ зэIыхыкIэу ащ илъым тилъэпкъэгъухэм бэ агу къыгъэкlыгъ.— Тэри тянэжъ-тятэжъхэм къакIэныгъэ пкъыгъохэр, остыгъэхэр къытфэнагъэх. Ахэр дгъа­шIохэу тэухъумэх, мэкIайхэм атетэгъэуцох, — еIо Тыркуем къикIыгъэ Пэнэшъу Мелек.Джыри мэфэ зытIур тыркуе адыгэхэм Мыекъуапэ щагъэкIощт. Республикэм и Адыгэ Хасэ еблэгъэщтых, Мэфэхьаблэ зэрагъэлъэгъущт, къэкIорэ къэкIогъум нэс афикъущт хэкужьыр къащэщт. Аныбжь елъытыгъэу къагъэзэжьыпэныр ежьхэмкIэ кIэсаIоу алъытэми, ялъфыгъэхэм ар къадэхъугъэмэ зэрягуапэщтыр, мыщ фэдэ гухэлъ зашIыкIэ зэрадырагъэштэщтыр ахэм къаIо. Ары нахь мышIэми, амал зэряIэкIэ къакIохэзэ ашIыныр пстэуми ягухэлъ. Къихьащт илъэсымкIи ащыщхэм мурадхэр ашIыгъахэх.Хэкур зыгъотыжьыгъэхэр ягъуазэхХэхэсыгъэхэу хэкурыс хъужьыгъэхэ Чэтэо Ахьмэдрэ Пэрэныкъо Феридунрэ тилъэпкъэгъухэм гъусэ афэхъугъэх. Ахэр ягъуазэхэу мы мафэхэр агъакIох.Чэтэо Ахьмэд зэгорэм Тыркуем щыпсэугъэми щыгъупшэжыгъ пIоми хъущт. Апэрэмэ ащыщэу Адыгеим къыгъэзэжьыгъагъ. 1991-рэ илъэсым ишъэ­огъухэм ягъусэу къэкIожьыгъагъ.— Мирач сапэ къэкIожьыгъэу егъэблэгъэ тхылъ къысфигъэхьи, къэзгъэзэжьынэу хъугъэ. Дыгъу Айтэч, Цэймэ ащыщ кIалэ гор – зэкIэмкIи нэбгыриплI фэдиз тыхъущтыгъэ. КъэсэшIэжьы Iоныгъуагъ. Мэфэ дэгъу дэдагъ, тыгъэпсышхуагъ, — еIо ащ.— Адэ, Ахьмэд сыд фэдэу къы­чIэкIыгъ хэкур? УигугъапIэхэр къыгъэшъыпкъэжьыгъэха?— Шъыпкъэр пIощтмэ, зыпарэ­кIи сыщыгугъыгъэп. Бэмэ сыщымыпсэушъунэу, згъэзэжьыщтэу аIоу къызнэсыжьыщтыгъэ, ау «ахэмэ сашIэрэп» сIогъагъ, — ыгу къэкIыжьы ащ.Джар икъэкIожьыкIэу ятэжъхэм егъэзы­гъэкIэ къабгынэгъэгъэ яхэгъэгу Чэтэо Ахьмэд ыгъотыжьыгъ ыкIи зы унэгъо дахэ щигъэпсыгъэу илъэс 40 хъугъэу щэпсэу. Хэкум щыщ адыгэ бзылъфыгъэу Псэунэ Светэ шъхьэгъусэ фэхъугъ, ялъфыгъэхэу Батыррэ Адыифрэ зэдапIугъэх, джы ахэм сэнэхьатхэр зэрагъэгъотыгъэхэу мэлажьэх.Ежь Ахьмэд ыуж илъэс заулэкIэ нахь кIасэу ышнахьыжъэу Ибрахьим янэ игъусэу хэкум къэкIожьыгъагъэх. ЯунагъокIэ ахэр Синоп щыпсэущтыгъэх. Ахьмэд къызэриIотэжьрэмкIэ, ятэжърэ янэжърэ Синоп щызэIукIагъэх. ТIури ялIакъокIэ Хъыдыжъ щыщыгъэх.— Сянэжъ ХьакIэцIыкIухэм ащыщыгъ. Ащ къызэриIожьыщтыгъэмкIэ, къушъхьэм къызычIафхэм, Хьаджэмыкъохьаблэ къащэхи дэсыгъэх, ау зыгорэ хъу къэс ( тыгъуагъэха, зыгорэ кIодыгъа) къатыралъхьэ зэхъум щыIакIэ ямыIэжьэу, 1888-рэ илъэсхэм адэжь ашъхьэ рахыжьыгъагъ, Синоп щетIысэхыгъагъэх. Ащ дэжьым сянэжъ кIэлэцIыкIугъ, илъэсий фэдиз ыныбжьыгъ. — ыгу къэкIыжьы Ахьмэд.Пэрэныкъо Феридун Ахьмэд егъэпшагъэмэ, хэкум къыгъэзэжьыгъакI — илъэс­рэ ныкъорэ фэдиз хъугъэ ныIэп. Ары нахь мышIэми, игупсэфыхьагъ. Ащ нэс ар Бурсэ дэсыгъ, ащ и Адыгэ Хасэ сыдигъуи чанэу щылэжьагъ, чылэкIэ тыркуе ПчыхьалIыкъуае щыщ. Илъэс 35-рэ хабзэм фэлэжьагъ.— 2022-рэ илъэсым сыкъакIуи мазэрэ сыдэсыгъ. Тхьаегъэпсэух, сиунэкъощэу Пэрэныкъо Казбек­рэ иунагъорэ лъэшэу къысфэсакъыгъэх, егъэблэгъэ тхылъри ахэм къысфагъэхьыгъ. СикIалэу Нарт Налщык щеджагъэти, хэкум сыщыпсэунымкIэ тхы­лъыр ащ ыцIэкIэ къыдэсхыгъ, — къыIотагъ Пэрэныкъом.— ЩыIэныгъэм иIахьышIу пкIугъахэу сыда утезгъэгушIухьагъэр хэкум укъэ­кIожьынэу?— Сэ сятэ янэу МуIуминат сипIугъ. ЕджапIэм сэкIофэ адыгабзэ фэшъхьаф сымышIэу, тихъишъэхэр, титарихъ ренэу стхьакIумэ итэу сыкъэхъугъ. «Зы шхончыпэ ифэрэ коцыр тицIыфхэм уасэ афэхъугъэшъ зыщымыгъэгъупш» къысиIощтыгъ. А зэкIэри тыгу, тшъхьэ итыубытагъэу щытыгъ. Арышъ, пасэми кIасэми хэкум сыкъызэрекIужьыщтыр сшIэщтыгъ, — еIо Феридун.

Анцокъо Ирин.