Мыдэ-щэ толъкъун щэджащэу адыгэгур, адыгэпсэр къыщыкъубейрэ, апхуэдэ къабзэу, псэхугъуэ здигъуэтыж, а щытыкIитIри щыппкърыкI зы щIыпIэ гуэр щыIэххэмэ, апхуэдэщ Али-Бэрдыкъуэ къуажапщэр зи хэщIапIэ, Кавказ зауэжьыр емынэ узрэ мыкIыжын уIэгъэу къызытена лъэпкъым и фэеплъ щIыпIэр.
ХабзэфI зэрытхуэхъуауэ, тхыгъэщIэ, хъыбарыщIэ къыщытлъыхъуэу ар ди кIуапIэщ. Тхьэр арэзы къахухъу, сыт щыгъуи гуапэу къытпежьэ, гу къабзэрэ хьэрэмыгъэншэу, зи зэмани, зи гуащIи щымысхьыжу мы щIыпIэм щылажьэ Хутэ Аслъэнрэ Иуан Нурийрэ. Комплексым хыхьэ музейм щIэлъи-щIэти, зэрыжаIэу, дызыщымыгъуэза щыIэу къыпщыхъунт, ауэ, кIуэгъуэ къэс щIэщыгъуэ гуэр ди пащхьэ кърахьэ мы лIитIым.Мызыгъуэгуми дазэрыщыгугъауэ къытхукъуэкIащ, гупсэхуу дыхагъэплъащ музейм къыщIалъхьа хьэпшыпыщIэхэм, зэман зэхуэмыдэхэм къахуеблэгъа хьэщIэхэм къагъэна тхыгъэхэм, езыхэм я гукъэкIыжхэри къыщIагъужу. Хамэ къэралхэм щикъухьауэ щыпсэу, ауэ сыт щыгъуи гукIи-псэкIи я адэжь щIыналъэм къыхуеIэ ди лъэпкъэгъухэр, адыгэм и бынхэр хэгъуэгум къызэрихьэу, мы комплексым къокIуалIэ. Жагъуэ зэрыхъущи, дыхуеихукIэ дахуэзэфкъым абыхэм, ауэ я псэ щытыкIэм, я гум щыхъэм я тхыгъэхэр щыхьэт тохъуэ. Ахэр сыт щыгъуи урысыбзэкIэ, адыгэбзэкIэ тхауэ щыткъым, ауэ хьэрыпыбзэкIи, инджылызыбзэкIи зыщ жаIэр: дыфхуешащ, ди щIыгужь дыхуобампIэ, адыгэм дрибынщ…
2024 гъэм, жэпуэгъуэм и 3-м «Яра ЛIбзу» жэуэ зыкIэщIитхэжа тхыгъэр хьэрыпыбзэкIэщ зэрытхар. Зытхар зыхуэдэм дыщегъэгъуазэ Аслъэн:«Эмиратым къикIри къытхуэкIуат, а щIыпIэм щыIэ телевиденэм и цIыху, тэрмэш щIыгъуу. Сурэт куэд мыбдеж щытрихащ, хъыбархэр къыжыдигъэIэжащ, хьэпшыпхэм дыкъыхутепсэлъыхьащ. А псори зэхуихьэсыжу, зэригъэуIужу хамэ къэралым киноууэ щигъэлъэгъуэныр и гуращэу кIуэжащ Яра ЛIбзу.КъинэмыщIауэ, къыджиIат Адыгейм унэ къызэрыщищэхуар, и ныбжьыр нэсу пенсэм кIуэмэ, и хэкужь къигъэзэжу, а унэм щыпсэун мурадыр зэриIэр.Догугъэ и мурадыр къыдэхъуну, лъэпкъым и зы нэрыбгэ иджыри къытхэхъуэжыну».АдэкIэ дроплъэ. Тхыгъэр зэрытха дыдэу къэтхьынщи: «Адыгагъэмрэ адыгэ лъэпкъымрэ псэуным папщIэ тхьэ солъэIу. Узыншагъэ быдэ диIэу, гуфIэгъуэ куэд тлъагъуу, адыгэбзэр тIурылъу, адыгэ хабзэр тIыгъыу илъэс куэдкIэ дунейм дытетыну Тхьэм насып тхуищI. УгъащIэ, Адыгэ!ЖЫКЪУЭ Щампил,Тыркум и адыгэ щIалэгъуалэм я цIэкIэ».
Гулъытэр яхьэху Молэ Лэвэнт журналым щитха тхыгъитIым. Ахэр зэритха дыдэу фи пащхьэ къыдолъхьэ, Хутэ Аслъэн и гукъэкIыжри щIыдгъуу.«Лэвэнт тIэунейрэ къэкIуат. Зэм нэрыбгэ зытIущ щIыгъуащ. Ялъэгъуари зэхахари фIэмащIэу, и гур мызагъэу, аргуэру къытридзэри къэкIуауэ щытащ, нэрыбгэ 25-рэ хуэдиз хъууэ гупышхуэ щIыгъуу. Ахэр псори адыгэ лъэпкъым щыщу хамэщIым ирахуа я адэжьхэм я щIэблэт. Пэжщ, псори къэкIуэжыным, мыбдеж щыпсэуным хуэпабгъэу жаIакъым, ауэ: «Ди адэжь хапIэ тлъагъуну дыкъежьащ», — жыхуаIари куэд и уасэт. Мы фэеплъ Iуащхьэжьым тет мывэр зи жэрдэму псори къыздежьа си къуэш Михаил дунейм зэрехыжам и цIэкIэ и щхьэгъусэ ФатIимэти хуэщыгъуауэ щытащ, ди гуапэ къащIу», — игу къегъэкIыж Хутэ Аслъэн.
Аргуэру зыгъэ гупышхуэ къахуеблэгъауэ щытащ, нэрыбгэ 50 хуэдиз хъууэ. ЦIыхухъурэ бзылъхугъэу зэхэт гупышхуэр я ныбжькIи зэхуэмыдэт, ауэ псоми зыт я гупсысэр — адэжь хэку! Бзылъхугъэхэм я нэпсхэр къежэхыу, лъэгуажьэмыщхьэу щысу пщIантIэкум деж тхьэ зэрыщелъэIуари, Iуащхьэжьым гъыбзэу щыжаIари нобэ Аслъэнрэ Нурийрэ ягу къыщыкIыжкIэ, езыхэми ягу къызэфIонэ.«Нэрыбгэ зытIу щымыхъукIэ, адыгэбзэр зыцIыху яхэттэкъым. НыбжьыфI иIэу, адыгэбзэри фIыуэ игъэIурыщIэу зылI ящIыгъути, къызэупщIмэ, жэуапхэр естурэ, сынми, музейми, щIыпIэми сыкъыхутепсэлъыхьащ. Ауэрэ, уэрэд гуэркIэ къызоупщI. АрщхьэкIэ, неIэмал, уэрэдым хэт псалъи, щIэлъ макъами, зы псалъэ закъуэ щымыхъукIэ — «шэ» — зыри имыцIыхуу къыщIокI.Зи гугъу ищIыр Хэку зауэшхуэм къыдэхъея, адыгэхэм жаIэу щыта «Шэ шынакъ» уэрэдрауэ хуэзгъэфащэри, уэрэдыр жесIащ, «шэ шынакъыри къыщискIутым, шэр къыптихуэ къызжепIай…» жэуэ есшажьэри. Езыр зыщIэупщIэ, Тыркум хуабжьу щыцIэрыIуэ, адыгэлъ зыщIэтым я бзэгупэм телъ уэрэду къыщIэкIащ ар. Абы къыдэкIуэуи къытхуиIуэтэжащ зы хъыбарыжь. И адэм иIа япэ фызым щыпыкIыжым, фызым мы лIыри сабийуэ щIыгъуу Тыркум Iэпхъуэжауэ щытащ, абдежми къинащ. Аращ абы адыгэм жаIэ уэрэдыр и гум щIыхэпщIар. Гупыр щыдэкIыжым, псом яужь зыкъригъэнащ. КъеплъэкIыжри и нэпсхэри щIилъэщIыкIыжащ мо лIышхуэм», — жеIэж Аслъэн.
АдэкIэ къыпещэ Нурий. Абы игу къегъэкIыж жыхуэтIэ гупым хэта зы бзылъхугъэ. «Езыр адыгэ щхьэкIэ, и унагъуэцIэр Нэгъуейт. Ар къызэлъэIуащ апхуэдэ унагъуэцIэ зиIэхэр ди хэгъуэгум къыщыхуэзгъуэтыну. Сэ Куэш-Хьэблэ щыщу тIу сцIыхути жесIащ. ИужькIэ, сымаджэщым сыщIэлъу, компьютер хэгъэнам деж щыслъэгъуащ Беслъэней деж Нэгъуей унагъуэцIэр зезыхьэу нэрыбги 100-м нэс зэрыдэсыр. Езы бзылъхугъэм адыгэбзэ имыцIыхуми, бзэр зыIурылъ, Канадэм щыпсэу и адэ къуэшыр ди тэрмэшу дызопсалъэ зэпыт. Адыгэбзэр зригъэщIэну сыкъызэригъэгугъар щIигъэбыдэжу, иужьрейуэ дыщызэпсалъэм: «Упсэу, Нурий», — жиIащ. Мы гъэм гъэмахуэм къэкIуэнущ, фэри фыкъедгъэблэгъэнщ», — жеIэ Нурий.ГъэщIэгъуэнщ Жьакуэ щыпсэуа Шыбзыхъуэ Исмэхьил и къуэ, хамэ къэралым ис, генерал Шыбзыхъуэм теухуа хъыбарри. А генералыр зэ ди хэгъуэгум щыIат, иордан пщым и къуэ Алийр къыщыкIуам щIыгъуу. АрщхьэкIэ апщыгъуэм и къулыкъу къалэнхэм хуагъэлъэкIакъым игу пэщу зыщиплъыхьыну.И ныбжь хэкIуэтауэ, нэхъ хуит щыхъум къакIуэри, музейми щIэтащ. Апщыгъуэращ Аслъэн и гум ехуэбылIэу зэрихьэ нэмэз щыгъэри, сурэкъэбж IэпэфIэлъхьэри тыгъэ къыщыхуищIар. «КъыджиIащ и гур мыбыкIэ сыт щыгъуи зэрыщыIэр», — жаIэ ди псэлъэгъухэм.Захуэдгъэзэнщ музейм щIэщыгъуэу къыхэхъуа хьэпшыпхэми. Апхуэдэщ, Адыгейм къикIа, хабзэхъумэ къулыкъухэм хэта зы генерал лIым къахуищIа тыгъэр —къамэшхуэр. Абы илъэс 1200-рэ и ныбжьу хуагъэфащэ. Дапхъэхэм ирикIуэу тетщ КIыщокъуэ Музэчыр адыгэм, Кавказ зауэжьым трищIыкIыу ищIа сурэтхэр. Бжэнахъуэ Сэхьид тыгъэ къахуищIащ кIэнутI хьэлэмэтыщэ. Зы мащIэ тIэкIущ къыхуэтыжыр музейм щIыхьэхэм киноуэ, документальнэ фильму хъыбарыжьхэр зэрырагъэлъагъуфыну Iэмалыр икIэм нэсу зэтегъэпсыхьа хъуным.ПщIантIэм дэт унэ цIыкIуитIыр хуагъэхьэзыр фэеплъ махуэхэм лэкъум щагъажьэу, цIыху щагъэтIысу, хьэщIэ щрагъэблагъэу зэтегъэпсыхьыным.«Iуэхур мащIэкъым. Зэрыхуэфэщэну щыгъуэ-щIэж махуэм дытехьэным, щIыпIэм къеблэгъэну цIыхубэм я пащхьэ дыкъыщымыукIытэным и Iэмалхэр зыдохьэ. Сыт щыгъуи хуэдэу, къыткъуэтщ Аргун Олег, псапащIэ цIыху щхьэхуэхэр, къуажэм и Iэтащхьэр, къарукIэ дэIэпыкъуэгъу зыкъытхуэзыщI щIалэгъуалэр», — жаIэурэ дыкъагъэкIуэтэж Аслъэнрэ Нурийрэ.ТУАРШЫ Ирэ.