Джы щыIэхэм ашIэнэу, лIэужхэм ащымыгъупшэнэу

ТекIоныгъэм ия 81-рэ илъэс игъэкIотыгъэу Адыгеим щы­хагъэунэфы­кIыгъ. Титарихъ кIамытхыкIыжьынымкIэ, ащ ишъыпкъапIэ ныбжьыкIэ­хэм ашIэнымкIэ, лIэшIэгъухэм къапкъырыкIэу ар аухъумэнымкIэ Iофтхьабзэхэм яшIуагъэ къэкIо. Зэрэкъэралыгъо фэдэу, тиреспублики зэрифэшъуашэу мэфэкIыр щызэхащагъ. Пстэури зэкIэлъыкIоу.

МэфэкI зэхахьэрКъэралыгъом имэфэкI шъхьаIэ ипэгъокIэу Адыгеим ифилармоние зэхахьэ щызэхащагъ. Ащ хэлэжьагъ АР-м и ЛIышъхьэу КъумпIыл Мурат. АР-м и Къэралыгъо Совет — Хасэм и Тхьаматэу Владимир Нарожнэр, федеральнэ инспектор шъхьаIэу Сергей Дрокиныр, АР-м и Къэралыгъо упчIэжьэгъоу Тхьа­кIущынэ Аслъан, АР-м иапэрэ Президентэу Джарымэ Аслъан, УФ-м и Федеральнэ ЗэIукIэ ФедерациемкIэ и Совет Адыгеир къыщызыгъэлъэгъохэрэ Хъопсэрыкъо Муратрэ Александр Наролинымрэ, УФ-м и Къэралыгъо Думэ АР-р къыщызыгъэлъэгъорэ Хьасанэкъо Мурат, хэбзэухъумэкIо къулыкъухэм япащэхэр, АР-м иминистрэхэм я Кабинет хэтхэр, депутатхэр, патриотическэ организациехэм ялIыкIохэр, хэушъхьафыкIыгъэ дзэ операцием иветеранхэр, дзэкъулыкъушIэхэр, общественнэ IофышIэхэр, ныбжьыкIэхэр ащ джащ фэдэу къекIолIагъэх.Хэгъэгу зэошхом хэлэжьагъэхэу Iоф­тхьабзэм къэкIошъугъэхэм анахьэу анаIэ атырагъэтыгъ. Непэрэ мафэм ехъулIэу республикэм щэпсэух заом хэлэжьэгъэ ветеран ыкIи сэкъатныгъэ хэзыхыгъэ нэбгырэ 14. ЗэкIэмкIи заом иветеранэу нэбгырэ 281-рэ Адыгеим ис, ахэм ахэтых зэокIыбым Iоф щызышIагъэхэр, концлагерьхэм адэсыгъэхэр, блокадэм хиубытагъэхэр.

ТекIоныгъэу къэблагъэрэмкIэ ЛIы­шъхьэр къэзэрэугъоигъэхэм афэгу­шIуагъ. Ащ къыхигъэщыгъ Урысыем тятэжъхэмрэ атэхэмрэ лIыгъэу зэрахьагъэр зэрэщагъэлъапIэрэр, дунаир нацизмэм щыу­хъумэгъэнымкIэ ахэм яIахьэу халъхьагъэр зэращымыгъупшэрэр. Зэо илъэсхэм Адыгеим икIи, зэуапIэм Iухьагъэм ипчъа­гъэ нэбгырэ мин 80 мэхъу, ящэ­нэрэ пэпчъ къыгъэзэжьыгъэп. Мамыр цIыф мини 5 мэзихым къыкIоцI хьазаб арагъэщэчызэ аукIыгъэх фашистхэр къызыдахьэхэм. ЗэуапIэм ищыкIагъэр егъэгъотыгъэным нэбгырэ мин пчъагъэ зэокIыбым щыдэлэжьагъ. ТичIыгогъу 52-мэ Советскэ Союзым и ЛIыхъужъ Жъуагъохэр къафагъэшъошагъэх, Щытхъум и Орден ишъошэ пстэури нэбгырэ 13-мэ къалэжьыгъ. Хэгъэгу зэошхом итарихъ пытэу хэуцуагъ Советскэ Союзым и ЛIыхъужъэу Андырхъое Хъусен лIыгъэу зэрихьагъэр. Ар Хэгъэгум иухъу­макIохэм япытагъэрэ япсэемыблэжьыныгъэрэ янэпэеплъ хъугъэ.«ТекIоныгъэр тфэзыуIучIыгъэхэм, Iашэр яIэдэжьэу пыим псэемыблэжьэу жэхэхьагъэхэм, партизан отрядхэм ахэ­тыгъэхэм, уIагъэ зытелъхэр зэуапIэм къизыхыжьы­гъэхэм, зэокIыбым щылэжьагъэхэм шъхьащэ афэтэшIы. Ветеранхэм тызяплъыкIэ къыдгурэIо щысэ шъып­къэр зыфэдэр: непэ джащ фэдэ псэемыблэ­жьыныгъэ къызхагъафэ хэушъхьафыкIыгъэ дзэ операцием хэлажьэхэрэми», — къы­Iуагъ КъумпIыл Мурат.

ЛIышъхьэм къыхигъэщыгъ ятэжъхэм афэдэу джырэ дзэкIолIхэми я Къэралыгъо къызэраухъумэрэр. Зэпэуцужьхэм ахэлэжьагъэхэу ахэкIодагъэхэм зэрафэшъыгъорэр ащ къыIуагъ ыкIи ахэм яшIэжь зы такъикърэ аригъэгъэлъэпIагъ.«Илъэс чыжьэхэми, джырэ тимафэхэми ящыIэныгъэ халъхьэзэ зэуапIэхэм къэралыгъор къащызыухъумэхэрэм егъэшIэрэ щытхъур яфэшъуаш. Тэ типшъэрылъыр — ветеранхэу, дзэкIолIхэу непэ къытхэтхэм, ахэм яунагъохэм тынаIэ атетыныр ары. БлэкIыгъэми, непи тилIыхъужъхэр тыгу илъынхэ фае. Ащ ткIуачIи, тизыкIыныгъи хэлъ, — къыIуагъ АР-м и ЛIышъхьэ. — Джырэ уахътэм Президентэу Владимир Путиным зэрэкъэралыгъоу тыкъоуцуагъэу тидзэкIолIхэм, Донбассрэ УрысыякIэмрэ ащы­псэу­рэ цIыф мамырхэм IэпыIэгъу ятэгъэгъоты. Урысыем ис лъэпкъхэр зэпэгъэуцужьыгъэнхэу пылъхэм ар къадэхъущтэп. ТицIыфхэм языкIыныгъэ, Владимир Путиным къы­зэри­Iоу, джыри нахь пытэ хъугъэ. Ти­дзэкIолIхэм тицыхьэ ателъ. Те­джэ­­н­джэшырэп — тытекIощт тя­тэжъхэр зэрэтекIуагъэхэм фэ­дэу».КIэухым КъумпIыл Мурат ветеранхэм афэгушIуагъ ТекIоныгъэм и МафэкIэ, псауныгъэ пытэкIэ, щыIэкIэшIукIэ афэлъэIуагъ. Джащ фэдэу республикэ Парламентым и Тхьамати къэзэрэугъоигъэ­хэм афэгушIуагъ, Адыгеим итворческэ купхэм ямэфэкI къэгъэлъэгъон зэхэсыгъор зэфишIыжьыгъ.

ШIэжьыр пстэуми апшъТекIоныгъэм и Мафэ аублагъ Къэралыгъор къаухъумэзэ фэхыгъэхэм ясаугъэт щызэхащэгъэ шIэжь зэхахьэмкIэ. Республикэм ирайонхэм зэкIэми ащ фэдэхэр ащызэхащагъэх. Мыекъуапэ щыкIуагъэм хэлэжьагъ Адыгеим и ЛIышъхьэ, республикэм ихэбзэгъэуцу ыкIи игъэцэкIэкIо хабзэ ялIыкIохэр, федеральнэ хэбзэгъэуцухэм Адыгеим ыцIэкIэ ахэтхэр, хэбзэухъумакIохэр, общественнэ IофышIэхэр, ныбжьыкIэхэр.Къэзэрэугъоигъэхэм ЕгъэшIэрэ ма­шIом къэгъагъэхэр кIэралъхьагъэх, къэ­зымыгъэзэжьыгъэхэм зы такъикърэ афэ­­шъыгъуагъэх.АР-м и ЛIышъхьэ къызэриIуагъэмкIэ, ТекIоныгъэм и Мафэ — зэо мэхъаджэм къыхэкIыжьыгъэхэм арыгушхогъэным дакIоу яунэхэм къэзымыгъэзэжьыгъэхэм зэкIэми афэшъыгъогъэным имаф.ТекIуагъэхэм шъхьэкIэфэныгъэу афа­шIырэм ишыхьатэу республикэм щыпсэухэрэр зэкIэ урамхэм къатехьагъэх, бэмэ яIахьылхэу заом хэлэжьагъэхэм ясурэтхэр аIыгъыгъэх, зиунэ шъхьаныгъупчъэхэм, ямашинэхэм сурэтхэр къа­тезыгъэуцуагъэхэри бэу къалэм щыплъэ­гъунхэу щытыгъ. «ЕгъэшIэрэ полкым» онлайн шIыкIэкIэ хэлэжьагъэри макIэп.

Урамым къырыкIуагъэхТекIоныгъэм и Мафэ Мыекъуапэ ихъугъэ-шIэгъэ шъхьаIэхэм ащыщыгъ Мыекъопэ гарнизоным идзэкъулыкъушIэ­хэмрэ Адыгеим ихэбзэухъумэкIо къулыкъухэм ялIыкIохэмрэ урамым мэфэкI шIыкIэкIэ къызэрэрыкIуагъэхэр. Iофтхьабзэр Лениным ыцIэ зыхьырэ гупчэм ыIупэ щыкIуагъ, къалэм щы­псэухэрэмрэ ихьакIэхэмрэ ащ бэу къыу­гъоигъэх.Анахь хьэкIэ лъапIэхэу щытыгъэхэр Хэгъэгу зэошхом иветеранхэр ары. Ахэм чIыпIэ хэхыгъэхэр щысынхэу афагъэ­шъошагъэх. Рэзэныгъэ гущыIэхэр ахэм афагъазэщтыгъэх, мэфэкIымкIэ афэгу­шIощтыгъэх.

АР-м и Правительствэ зычIэт унэм ыIупэ къыIууцуагъэх куп-купэу зэхэтхэу Мыекъопэ чIыпIэ гарнизоным, Росгвардием АР-мкIэ и ГъэIорышIапIэ, хьыкум приставхэм АР-мкIэ и ГъэIорышIапIэ, хэгъэгу кIоцI IофхэмкIэ министерствэм, бзэджэшIагъэ зезыхьагъэхэр гъэпщынэгъэнхэмкIэ къулыкъум АР-мкIэ и ГъэIорышIапIэ, ошIэ-дэмышIэ IофхэмкIэ къулы­къум ыкIи МКъТУ-м и Дзэ-егъэджэн гупчэ ячастьхэм ядзэкъулыкъушIэхэр. Ахэр Жуковскэм иурам зэхэтхэу мэфэкI шIыкIэкIэ къырыкIуагъэх. Iофтхьабзэм пэщэныгъэ дызэрихьагъ Мыекъопэ чIыпIэ гарнизоным ипащэ ипшъэрылъхэр охътэ гъэнэфагъэкIэ зыгъэцэкIэрэ подполковникэу Алексей Ковалевым. Маршым зэхэт ротэхэр зэрэфэхьазырхэмкIэ ащ макъэ ригъэIугъ Адыгеим и ЛIышъхьэу КъумпIыл Мурат.

ТекIоныгъэм ибыракъ, УФ-м и Къэра­ылыгъо быракъ, Адыгеим и Къэралыгъо быракъ якъыдэхын афагъэшъошагъ я 761-рэ егъэджэн авиационнэ полкым иофицерхэм: капитанэу Николай Исачки­ным, майорэу Сергей Выростковым ыкIи старшэ лейтенантэу Руслан Самоновым.Iофтхьабзэм хэлэжьагъэх дзэ Iофтхьа­бзэхэм яветеранхэу, хэушъхьафыкIыгъэ дзэ операцием хэлажьэхэу правительст­вэ тынхэр къызфагъэшъошагъэхэр.Урамым къырыкIощтхэм, республикэм щыпсэухэу ыкIи ихьакIэхэу къэзэрэугъои­гъэхэм КъумпIыл Мурат зафигъэзагъ. Ащ къыкIигъэтхъыгъ заом илъэхъан те­кIоныгъэр къэзыгъэблэгъагъэхэм, зэо­кIыбым щылэжьагъэхэм яшIэжь къызэтедгъэнэн зэрэфаем. Къэзэрэугъоигъэхэр зы такъикърэ афэшъыгъуагъэх къэзымы­гъэзэжьыгъэхэм.КIэухым Адыгеим и ЛIышъхьэ афэгушIуагъ ТекIоныгъэм ия 81-рэ илъэскIэ ыкIи ветеранхэм джыри зэ ирэзэныгъэ гущыIэхэр афигъэзагъэх Къэралыгъом фэшъыпкъэхэу псэемыблэжьэу зэрэзэуа­гъэхэм, къыткIэхъухьэхэрэр зэрифэшъуа­шэу зэрагъасэхэрэм апае.МэфэкIырлъэныкъуабэкIэХэгъэгу зэошхом ТекIоныгъэр тикъэ­ра­лыгъо къызэрэщыдихыгъэр респуб­ликэм зэрэпсаоу игъэкIотыгъэу щыхагъэунэфыкIыгъ. Ащ фэгъэхьыгъэ къэгъэ­лъэгъонхэр, концертхэр, спорт зэнэкъо­къухэр, теат­рализованнэ къэгъэлъэгъон­хэр, Iашэхэм, заом фэгъэхьыгъэ фильм­хэм якъэгъэ­лъэгъон, нэмыкI Iоф­тхьабзэхэр агъэхьазырыгъэх, жъоны­гъуакIэм и 9-р къимыхьэзи рагъэкIо­кIыгъэх.Адыгэ Республикэм и Лъэпкъ музей Хэгъэгу зэошхом фэгъэхьыгъэ къэгъэлъэгъонэу «Зэошхом инэкIубгъохэр» зыфиIорэр къыщызэIуахыгъ. ТекIоныгъэм ия 81-рэ илъэс фэгъэхьыгъэ Iоф­тхьабзэм зэкIэмкIи экспонат 200 фэдиз къыщыгъэлъэгъуагъ. Сурэтхэм, дзэкIолI­хэм ящы­гъынхэм, топыщэхэм, Iашэхэм, бгъэхалъхьэхэм, письмэхэм ар къагъэпсыгъ.

ЗыкIи къэгъэлъэгъонхэм ахэмыхьэгъэ экспонатыкIэхэр мы проектым щагъэфедагъэх. Документхэу, сурэтхэу щыIэныгъэм щагъэфедэрэ пкъыгъохэр зыфытегъэпсыхьагъэхэр Пшызэ шъо­лъыррэ Адыгеимрэ ащыкIогъэ заохэр цIыфмэ анэгу къыкIэгъэуцожьыгъэнхэр ары.Проектым анаIэ щытырагъэтыгъ Советскэ Союзым и ЛIыхъужъхэу Андыр­хъое Хъусенрэ Нэхэе Даутэрэ яунэе пкъыгъохэм. Ахэр 2026-рэ илъэсым УФ-м зыкъэухъумэжьынымкIэ и Ми­нис­терствэ и Гупчэ хъарзынэщ АР-м и Лъэпкъ музей ифонд къыритыжьыгъэх. ЛIыхъужъитIум лIыблэнагъэу зэрахьа­гъэр къизыIотыкIырэ тхылъхэр, Iэмэ-псымэ зэфэшъхьафхэр, Пшызэ Суворовскэ учи­лищэу 1943 — 1948-рэ илъэсхэм Мыекъуапэ щыIагъэм итарихъ фэгъэхьыгъэ материал гъэшIэгъонхэр къагъэ­лъэгъуагъэх.АР-м культурэмкIэ иминистрэу Аулъэ Юрэ, АКъУ-м икIэлэегъаджэу, тарихъ шIэныгъэхэмкIэ кандидатэу, Мыекъуапэ иветеранхэм я Совет итхьаматэу Нэ­джыкъо Схьатбый, АКъУ-м тарихъымкIэ ифакультет истудентхэр, зекIохэр зэхахьэм хэлэжьагъэх.— ТищыIэныгъэ къытфэзыухъумэгъэ дзэкIолIхэм шъхьащэ афэт­шIыныр къатефэ. Ащ фэгъэхьыгъ тинепэрэ къэгъэлъэгъон. Заом ихьа­заб ныбжьыкIэхэм къагурыIоныр типшъэрылъ шъхьаI, — къыIуагъ Лъэпкъ музеим ипащэу Джыгунэ Фатимэ.— ТекIоныгъэр къызыдахыгъэр илъэс 81-рэ хъугъэ. ЛIыхъужъ лIэужэу зэо лъыгъачъэм ихьазаб зыщэчи, щытхъу хэлъэу къызэзы­нэкIыгъэм сыдигъуи тырыгушхощт. ТекIоныгъэу къыдэтхыгъэр тикъэралыгъо илъэшыгъэ итамыгъэу егъашIэм щытыщт. Хэгъэгу зэошхом хэлэжьагъэхэу, тикъэралыгъо ишъхьафитныгъэ пае зыпсэ зытыгъэ тилIыхъужъхэр тщыгъуп­шэщтхэп. Къэрэмыхъужь ащ фэдэ зао! — къыIуагъ Аулъэ Юрэ.Iофтхьабзэр лъигъэкIотагъ фольклор ыкIи этнографическэ материалхэм яугъоя­кIоу ыкIи яухъумакIоу, Лъэпкъ музеим иIофышIэ шъхьаIэу Нэгыежъ Нелли. Хэгъэгу зэошхом ихъугъэ-шIа­гъэхэм ар къатегущыIагъ, къэгъэлъэгъо­нэу «Зэошхом инэкIубгъохэр» зыфиIорэм кIэлэеджакIохэр ыкIи студентхэр нэIуасэ фишIыгъэх.АнаIэ шъхьафэу ветеранхэм атыра­гъэ­тыгъ. Ахэм зэкIэми ахъщэ тынхэр афатIупщыгъэх — сомэ мин 50 ыкIи мини 10 зырыз.Iофтхьэбзэ шъхьаIэхэр республикэм икъэлэ шъхьаIэ щыкIуагъэх. Къэлэ паркым дзэ техникэм икъэгъэлъэгъонрэ шъоф пщэрыхьапIэмрэ щызэIухыгъагъэх, ащ егъэджэнхэмрэ хэушъхьафыкIыгъэ дзэ операцием пае волонтерхэм агъэ­хьазырыгъэхэмрэ джащ фэдэу къыщагъэлъэгъуагъэх.ТекIоныгъэм ибульвар, гупчэ шъхьа­Iэхэм, паркым зэо лъэхъаным аусыгъэ орэдхэр къащыIущтыгъэх, мэфэкIым къекIолIагъэхэм джэгукIэ зэфэшъхьаф­хэр, зэнэкъокъухэр афызэхащагъэх.Лениным игупчэ пчыхьэм сыхьатыр 7-м зы такъикърэ заом хэкIодагъэхэм ащыфэшъыгъуагъэх. «ШIэжьым иостыгъае» ныбжьыкIэхэм ащ щызэхагъэнагъ. Нэужым республикэм иорэдыIохэм ыкIи икъэшъуакIохэм концерт къатыгъ, мэшIоустхъум пстэури зэфишIыжьыгъ.