ИгукъэкIыжьхэр непэ хъугъэм фэдэх

Хэгъэгу зэошхом ТекIоныгъэр къыщыдэхыгъэным зэрэкъэралыгъоу щыпсэурэ цIыфхэр фэбэнагъэх. Дзэ Плъыжьым идзэкIолIхэр фронтым Iутхэу зышъхьамысыжьхэу техакIохэм язэуагъэх, тылым щыIэхэр псэемыблэжьэу заводхэм, фабрикхэм, колхозхэм ащылэжьагъэх.

А лъэхъаным мэхьанэшхо зиIэгъэ гущыIэхэу «ЗэкIэри фронтым пай, зэкIэри текIоныгъэм пай» зыфиIорэм пстэури арыгъозагъэх. Тылым Iутыгъэу ыкIи зэоуж илъэсхэм щыIэкIэ-псэукIэм зыкъе­гъэIэтыжьыгъэным зиIахьышIу хэзылъхьэ­гъэ Анна Булатовам ТекIоныгъэм и Мафэ ипэгъокIэу «Адыгэ макъэр» IукIагъ.Украинэм ит селоу Вернополье щыпсэущтыгъэ Долженкэмэ яунагъо ар къихъу­хьагъ. СабыиплIэу зэрэхъущтыгъэхэм ащыщэу Аннэрэ ышыпхъоу Марфэрэ зипсауныгъэкIэ пытэу къахэкIыгъэхэр, зэпахырэ узэу къекIокIыщтыгъэм ашнахьыжъитIу ящыIэныгъэ зыдихьыгъ.Заор къызежьэм Анна Булатовам илъэс 12 ыныбжьыгъ. Ау ащ емылъытыгъэу нахьыжъхэм аготэу чIыгур адилэ­жьыгъ, окопхэр адитIыгъ, гъэрэу аубытыгъэхэм ахэтыгъ, гъаблэр зэпичыгъ. Ахэр зэкIэ непэ хъугъэм фэдэу къе­шIэжьы, хэз имыIэу къеIотэжьы, ыныбжь емылъытыгъэу ащ иакъыл чаны, губзыгъэу мэгущыIэ.— Джыри заор къемыжьэзэ, 1938-рэ илъэсым, сятэ дащыгъагъ. ЦокъэшIэ бэлахьэу ар щытыгъ, иунэе Iоф зэри­шIэщтыгъэр амыдэу хьапсым чIадзэ­гъагъ. ЧIыунэ чъыIэм тисэу сянэ изакъоу тыкъызыфанэм, ащ ятэ къакIуи, зыщыпсэущтыгъэ селоу Ивановкэм тищэжьыгъагъ. Ащ пэмычыжьэу фронтыр щытыгъ, псэупIэм нэмыцхэр дэтыгъэх. ЦIыфхэр рагъэзыхэзэ окопхэр арагъэтIы­­щтыгъ, зы унагъом зы нэбгырэ икIын фэягъ. Сятэжъ-сянэжъхэр жъыгъэх, сянэшыпхъу ныбжьыкIэ исыгъ, ар агъэбылъыщтыгъ. Сыда пIомэ, бзылъфыгъэ дахэхэр Германием ращыщтыгъэх. Къанэрэр сэ зыр арыти, гъунэгъухэу окоп зытIынэу кIощтыгъэхэм саригъусагъ, — къеIуатэ Анна Григорий ыпхъум.ТигущыIэгъу игукъэкIыжьхэм ахэмыкIокIэжьын лъэужэу къахэнагъ псэупIэм дэсхэм ащыщхэр нэмыцхэм зэхаугъуаехи, нэмыкI станицэхэри ягъусэхэу, товархэр зэрэзэращэрэ вагонхэм арысхэу гъэрэу зэрэращэжьэгъагъэхэр. Гъаблэм ригъэзыгъэхэу зэхэфагъэхэр бэу къахэ­кIыгъэх. Зыдащэхэрэр зыми ышIэщтыгъэп, къэуцупIэхэм ащыщ нэсыгъэхэу вагоным къызекIыхэм, псыхъоу Днепрэ къалъэ­гъугъ, джыри ячIыгу зэрисхэр къагуры­Iуагъ. ЧIыпIэ зэжъу ифагъэхэр агу кIодыгъэу зэхэсхэзэ, чэщым разведкэ щыIэ кIэлитIу къахэхьагъ ыкIи ахэм яшIуагъэкIэ бэхэр къаIэкIэкIыжьынхэ алъэкIыгъ. Аннэ ышыпхъу нахьыкIэу Марфэ кIыгъугъ.— ЛъапцIэу, щыгъын хъати тщымыгъэу етIэ-мыжъо зэхэлъ зэтетхъуагъэхэм тапхырыкIи, дзэ штаб горэм теолIагъ. Ащ ипащэ «Сыдэущтэу мыщ шъукъыдэфагъа?» ыIуи къытэупчIыгъ. Тызщыпсэущты­гъэм тыкъэсыжьыфэ, тлъэгъурэм гур ыгъэцIыкIущтыгъ, псэупIэхэр умышIэжьынхэу тырагъэстыкIы­гъагъэх, — ынэпсхэр къетэкъохызэ Аннэ къеIуатэ.Нэмыцхэм афэмыубытэу къаIэкIэкIы­жьыгъэ былымхэм ащыщхэр цIыфхэм къаубытыжьынхэ алъэкIыгъ. А чэмхэм къакIахыщтыгъэ щэр зэтырагуащэщтыгъ, коцыр агъажъощтыгъ, чъыгхэм къапыкIэрэ пхъэшъхьэ-мышъхьэхэм «узвар» ахагъэ­жъукIыщтыгъ, гъучI лъэкъуищ хьакум бзылъфыгъэхэр щыпщэрыхьэщтыгъэх. ТидзэкIолIэу чэщым къяуалIэщтыгъэхэм гъомылапхъэ аIуагъафэщтыгъ.Игъорыгъозэ псэупIэхэр шъхьафит ашIыжьыщтыгъэх, апэу шэкIогъу мазэм Покровкэр, нэужым Николаевкэр, джаузэ къызэкIэлъыкIуагъэх. Заор зэраухыгъэ къэбарым игушIуагъо а лъэхъаным хэтыгъэхэм егъашIи ащыгъупшэщтэп.— ТекIоныгъэр къызэрэдахыгъэр — а къэбар гушIуагъор сыщэIэфэ сыгу илъыщт! Я 6-рэ классым сихьанэу щытыгъ, ащыгъум псэупIэ цIыкIухэм еджапIэхэр адэтыгъэхэп. Зыгъэпсэфыгъо мафэм тефэу тиIахьылхэм адэжь селоу Степок тыщыIэу къэткIухьэщтыгъ. Мыжъо гъогум иджабгъукIэ шъофым нэбгырэ заулэ итэу шитIурэ чэмитIурэ кIэшIагъэхэу чIыгур агъэушъэбыщтыгъ. ТапэкIэ къичъызэ зыгорэ къэчъэ, «заор аухыгъ, заор аухыгъ» ыIозэ мэкуо. Шъофым итэу зэхэзыхыгъэхэри, урамым тетыгъэхэри зэхэлъэдагъэ­хэу гушIо-куохьаум зэлъиштагъэх. Сэри сычъэзэ сыкъэкIожьи, «Дядько Иван, заор аухыгъ» есIуагъ. «ПцIы умыус» къысиIогъагъ, джащ фэдизым ашIошI хъущтыгъэп. Ау къэбарырыр зыщызэхэсхыгъэ мафэр гъэ­нэфагъэу къэсшIэжьырэп, — еIо Анна Григорий ыпхъум.Зэоуж лъэхъанри тигущыIэгъукIэ къы­зэ­рыкIоу щытыгъэп, 1947-рэ илъэс гъаб­лэри зэпичыгъ, псы гъуаткIоу аIуфэрэри ашIоIэшIугъ. Илъэсхэр кIуагъэх, зэшыпхъуитIуми аныбжь хэхъуагъ. ЕджэпIэ ужым Аннэ Кондратьевкэм кIуагъэ, ипшъэшъэгъоу ащ щыдэкIуагъэм чырбыщ заводым IофышIэхэр ищыкIагъэу къызыреIом. ТIэкIу шIагъэу Карл Маркс ыцIэкIэ щытыгъэ шахтэм ипщэрыхьапIэ Iухьагъ. Мыщ кIэлэ ныбжьыкIэу Iоф щызэшIыщтыгъэ Николай нэIуасэ щыфэхъугъ, къэзэрэщагъэх. Зэхэогъэ шахтэр зыпкъ изгъэуцожьыхэрэм ар ахэтыгъ, сэпэшхоу чIэтыгъэм тхьабыл уз хихыгъагъ.— Нэмыцхэм шэщэу аIыгъыгъэ унэр псэупIэу зэтыраутыжьи, фэтэрэу къытатыгъагъ. Унашъхьэм ыкIи дэпкъхэм анэмыкI зи иIагъэп нахь мышIэми, лъэшэу тыщыгушIукIы­гъагъ. Апэрэу шифонер къызытэщэфым тигушIокIагъэр къэIогъуай, — щхызэ къеIуатэ Аннэ.ЩыIэныгъэр лъыкIотагъ. Ышыпхъоу Марфэрэ ишъхьэгъусэрэ Красногвардейскэ районым ит селоу Садовэм щыпсэун­хэу къэкIожьых. Ахэм ауж бэрэ къимынэхэу Аннэрэ Николайрэ мыщ зыкъа­гъэзэжьи, колхозым хэхьагъэх. Илъэс 15 къызэдагъэшIагъэу ипсауныгъэ изытет къыхэкIыкIэ Николай идунай ыхъожьыгъ.Фронтовикыгъэу, бгъэхалъхьэхэм язе­хьакIоу Михаил Булатовым нэIуасэ фэхъу, унагъо зэдашIэнэу рагъажьэ. Ащ дэжьым ыпэрэ шъузым Михаил кIэлищ дыриIагъ. ГухэкI нахь мышIэми, Аннэ сабый къыпыфэнэу хъугъэп. Ишъхьэгъусэ икIалэхэм дэгъоу афыщытыгъ, непэ къызнэсыгъэми ахэр къыкIэупчIэх. Илъэс 30 фэдизрэ зэгурыIохэу зэдэпсэугъэх.Анна Григорий ыпхъур ипсауныгъэ къехьыфэ унэм исыгъ. Ылъакъо зэфыкъом ятIонэрэ лIым икIалэхэм яшъхьэгъусэхэр къылъыплъагъэх. Ау хэти хьылъэ зыфишIынэу фэмыеу, ежь ишIоигъоныгъэкIэ нэжъ-Iужъхэр зыщаIыгъхэ Унэм къэкIожьыгъ. АнаIэ къызэрэтырагъэтырэм, щыIакIэу щыриIэм зэрарыразэр тигущы­Iэгъу къыхигъэщыгъ.ТекIоныгъэошхом и Мафэ ар ежэ, юбилейнэ бгъэхалъхьэу иIэхэр зызэрэхилъхьащтхэр, дахэу зызэрифэпэщтыр Анна Булатовам къытиIуагъ.IЭШЪЫНЭ Сусан.