ЗэIухыгъэ къэбарлъыгъэIэс амалхэр
ЦIыф лъэпкъ пстэухэмкIэ анахь мэфэкI лъапIэу — ТекIоныгъэр къызыдахыгъэр илъэс 81-рэ мэхъу. Я Хэгъэгу паемэ, жъи кIи псэемыблэжьыгъэх.
Хэгъэгу зэошхом иапэрэ мэзищ-плIым аныбжьыкIэ къатефэу ыкIи ежьхэм яшIоигъоныгъэкIэ Адыгеим икIыхи, нэбгырэ мин 20-м нахьыбэ заом кIуагъэ.Заом илъэхъан шъолъырым изытет зэхъокIыгъагъ. Оккупацием ыпаIоу СССР-м и Апшъэрэ Совет и Президиум Унашъо къыдигъэкIыгъагъ зэо лъэхъаным зэрэзекIощтхэм фэгъэхьыгъэу. Ащ къызэрэщиIоу, ыныбжьыкIэ къызытефэхэрэр заом дащыщтыгъэх. Хъулъфыгъэхэр фронтым зыIохьэхэм, ахэр зыIутыгъэ IофшIапIэхэр нэкIы къэхъугъэх, ахэм ачIыпIэ бзылъфыгъэхэр ыкIи Iэтахъохэр иуцощтыгъэх. Ау хъулъфыгъэ IофшIэныбэр къызэрыкIуагъэп, ахэм зафэгъэсэгъэн фэягъ.Мыекъопэ псэолъэшI фабрикэм заом иапэрэ тхьамафэ бзылъфыгъэ нэбгырэ 250-рэ Iухьэгъагъ ыкIи ахэм дзэм ищыкIэгъэ продукцием икъыдэгъэкIынкIэ псынкIэу загъэсагъ, япшъэрылъхэр чанэу агъэцакIэщтыгъ.Ольга Федоренкэр заводэу М. Фрунзем ыцIэкIэ щытым, илI ычIыпIэ Iухьагъ ыкIи станок къыдэгъэкIынымкIэ анахь чаныгъ, планыр процент 210-м нэсэу ыгъэцакIэщтыгъ. Мыекъопэ тхьацушI фабрикэми ишъхьэгъусэ ычIыпIэ Iухьагъэу Анна Качура щылажьэщтыгъ, иплан проценти 140-м нигъэсыщтыгъ.Заом иапэрэ тхьамафэхэм къащыублагъэу «ЗэкIэ фронтым, текIоныгъэм апай» зыфиIорэм пстэури тегъэпсыхьэгъагъ. Хэгъэгум илъэпкъ хъызмэт зэрэщытэу дзэ-зэо уахътэм фэлажьэщтыгъ. Анахь пшъэрылъ шъхьэIагъэр лъэпкъ хъызмэтым ыкIи фронтым яфэныкъуагъэхэр ягъэгъотыгъэнхэр ары.Зэо мафэхэм адыгэ бзылъфыгъэхэу, Тэхъутэмыкъое МТС-м итрактористхэу Жэнэ Рахьмэтрэ Шъоумыз ФатIимэтрэ ятракторхэр псынкIэу агъэцэкIэжьыгъэх, нэмыкI мэкъумэщ Iэмэ-псымэхэр гъэкIэжьыгъэнхэмкIэ къаготхэм адеIагъэх.«Заготзерном» иконторэ ивесовщикэу И. Ф. Потасевым ычIыпIэ ишъхьэгъусэу Антонинэ иуцуагъ. ЛъэIу тхылъэу ытхыгъэм къыщиIощтыгъ: «Дзэ Плъыжьым кIогъэ сишъхьэгъусэ ичIыпIэ сиуцо сшIоигъу, хэти къэсымыгъэукIытэжьэу, зэрифэшъуашэу Iоф сшIэщт ыкIи пIэлъэ кIэкIым мы Iофыр сIэ къизгъэхьащт».Джащ фэдэу зекIуагъэх нэжъ-Iужъхэри. НыбжьыкIэхэр ыкIи хъулъфыгъэ чъэпхъыгъэхэр дзэм загъэкIуатэхэм, Теуцожь районымкIэ нэбгырэ 200-м ехъурэ нэжъ-Iужъхэр колхоз правлением къакIохи къыкIэлъэIугъэх акъохэм, якъорэлъфхэм ачIыпIэ рагъэуцонхэу.Илъэс 75-рэ зыныбжь Кушъу Хъохъу къыIуагъ: «УмыгъэшIагъо, Нэхай (колхоз тхьаматэр ары), ошIэ сикIали нэмыкIхэри Дзэ Плъыжьым зэрэкIуагъэхэр. Тэ, лIыжъхэм, итхъухьагъ тэр-тэрэу ахэм ашIэщтыгъэр зэшIотхынэу, фронтым кIуагъэхэм ащкIэ тадеIэнэу».Адыгэ автоном хэкум щыпсэухэрэр къэралыгъом афэлъэкIырэмкIэ деIэхэзэ, хэгъэгум ыкIи дзэм яшIуагъэ зэрарагъэкIыщтым лъэшэу пылъыгъэх. АщкIэ щысэшIухэри псынкIэу къагъэлъэгъуагъэх: илъэс 75-рэ зыныбжь лIыжъэу Гъыщым мэфи 10-кIэ гектари 3,5-рэ тыгъэгъазэу ыпкIагъ. Адыгеим пшъэрылъэу иIагъэр проценти 100-у ыгъэцэкIагъ, хэгъэгум сомэ миллиони 100-м нахьыбэ аосэ промышленнэ продукциер ритыгъ.Зэо илъэсхэм Адыгеим лъэныкъуабэкIэ фэлъэкIырэр ышIагъ, иамал къызэрихьэу танкхэр ышIыщтыгъэх. Тыгъэгъазэм и 5-м, 1941-рэ илъэсым Джэджэ рйоным илэжьакIохэм сомэ мини 10 къаугъоигъ танк колоннэр шIыгъэным пае ыкIи зэкIэ рабочхэм, къулыкъушIэхэм, Адыгеим иколхозникхэм закъыфагъэзагъ мы Iофым дырагъэштэнэу. Хэкум ис лэжьакIохэм ащ дырагъэштагъ, 1941-м ыкIэм ыкIи 1942-м ищылэ мазэ сомэ миллиони 2-рэ мин 250-рэ аугъоигъ, зы миллионыр — рабочхэм ыкIи къулыкъушIэхэм, адрэр — колхозникхэм.Фронтым Iут дзэкIолIхэм ыкIи Дзэ Плъыжьым икомандирхэу госпитальхэм ачIэлъхэм мэфэкIхэм яхъулIэу шIухьафтынхэр – щыгъын фабэхэр ыкIи гъомылапхъэхэр афарагъащэщтыгъ. Адыгеим икIэу фронтым Iут дзэкIолIхэм почтэ къутамэхэмкIэ шIухьафтын килограмм мин 20 афатIупщыгъ. Адыгеим ирайонхэм къащаугъоигъэ щыгъын пкъыгъо 4615-рэ СССР-м ихэкухэу тидзэхэм шъхьафит ашIыжьыгъэхэм ащыпсэухэрэм афарагъэщагъ. Къэлэ-лIыхъужъэу Ленинград гъомылэпхъэ вагон 11 афатIупщыгъ. Зыныбжь имыкъугъэ ныбжьыкIэхэри яшIуагъэ къагъэкIоным пылъыгъэх, Родинэм афэлъэкIырэмкIэ гъэпсэфыгъо лъэхъаным етIупщыгъэу IэпыIэгъу фэхъущтыгъэх, лэжьэпIэ зэфэшъхьафхэм, губгъохэм ащылажьэщтыгъэх. ЦIыкIуи ини, Хэгъэгур чIыпIэ къин зэриуцуагъэр къагурыIощтыгъ. Заом ыпэкIэ фэдэу зэрэпшIоигъоу упхъэн-упкIэнэу е улэжьэнэу щытыгъэп, мы лъэныкъомкIэ къиныгъохэр багъэ, ауми, апэрэ зэо лъэхъанэу илъэсым ехъурэм экономикэр зэрэпсаоу заом фытырагъэпсыхьан алъэкIыгъ. ТекIоныгъэр къэгъэблэгъэным ылъапсэр социальнэ-классовэ ыкIи Адыгеим илэжьакIохэм яполитическэ зыкIыныгъэу, зэкIэ Темыр Кавказым ыкIи зэрэщытэу СССР-м щыпсэухэрэм язэдеIэжь-зэфэсакъыжьэу, ялIыгъэ хабзэ, язэгурыIо-зэрэлъытэу зэрэщытыр къэнэфагъ. Пытэу зэрэIыгъхэу шышъхьэIум, 1942-рэ илъэсым оккупацием илъэхъан кIуагъэ. Германием Мыекъопэ чIыдагъэр ие хъупагъэм фэдэу, ар зэригъэфедэщтыр къыридзэщтыгъ, ау къадэхъугъэп.Адыгеим илэжьакIохэм анахь пшъэрылъ шъхьаIэу къапыщылъыгъэр заом зэхикъутэгъэ экономикэр зэтегъэпсыхьажьыгъэныр арыгъэ. Оккупацием илъэхъан акъутагъэр, зэщагъэкIукIыгъэр бэдэдагъ. А зэкIэми язэтегъэпсыхьажьын сомэ миллиардым ехъу пэIугъэхьэгъэн фаеу къалъытагъ. Мэкъу-мэщым чIэнэгъэшхохэр ышIыгъагъ. Колхозхэр, совхозхэр ыкIи МТС-хэр, сымэджэщхэр, культурэ лэжьапIэхэр, еджапIэхэр зэбгыратхъыгъагъэх.Ау анахь чIэнэгъэ ин хъугъэр цIыфэу хэкIодагъэхэр ары. Мыекъуапэ изакъоу нэбгырэ мини 4-м ехъу щагъэкIодыгъ, Кощхьэблэ районым — нэбгырэ 400 щаукIыгъ, Джэджэ районым — 300, Мыекъопэ районым — 200 фэдиз. Заом ижъалымыгъэ тыди щызэхашIагъ: Теуцожь, Шэуджэн ыкIи Тэхъутэмыкъое районхэм. Нэмыц техакIохэр хэкум зэрэрафыжьхэу, зэтегъэпсыхьажьын Iофхэр рагъэжьагъэх.Чъэпыогъум, 1944-рэ илъэсым Мыекъуапэ икомсомольцэхэм ыкIи иныбжьыкIэхэм къаугъоигъэ сомэ мини 100-мкIэ къухьэлъатэ Дзэ Плъыжьым фащэфын гухэлъ ашIыгъ ыкIи ащ епхыгъэу И. В. Сталиным письмэ фатхыгъ. Ащ къыщиIощтыгъ а ахъщэмкIэ самолет-истребителэу «Майкопский-комсомолец» зыфиIорэр къащэфынышъ, ячIыпIэгъу летчик-истребителэу, Советскэ Союзым и ЛIыхъужъэу Дмитрий Зюзиным фагъэшъуашэмэ зэрашIоигъор. И. В. Сталиным иджэуап-телеграммэ кIэкIэу къаIукIэжьыгъ, къадыригъэштагъ. Самолетыр мэфэкI шIыкIэм тетэу Д. Зюзиным ратыгъ ыкIи лIыхъужъыр къафэтхэжьыгъ, мы Iофыр зигукъэкIхэм лъэшэу зэрафэразэр, Мыекъуапэ зэрэщапIугъэр, цыхьэу къыфашIыгъэр къыгъэшъыпкъэжьэу, техакIор ныбжьи къэмыхъыежьынэу зэрэрикIыщтыр ащ къыщиIощтыгъ.Адыгеим илэжьакIохэм Iофышхоу ашIагъэм Родинэм осэшIу къыфишIыгъ. Щылэ мазэм и 19-м, 1944-рэ илъэсым СССР-м и Апшъэрэ Совет и Президиум иунашъокIэ Адыгеим илэжьэкIо 41-мэ орденхэр ыкIи медальхэр къаратыгъэх. Ахэм ащыщэу нэбгыри 2-м — ЛэжьэкIо Быракъ Плъыжьым иорден, 8-м — орденэу «Щытхъум и Тамыгъ», 20-м —щытхъу тхылъхэр къафагъэшъошагъэх.Адыгеим Хэгъэгу зэошхом ТекIоныгъэ къыщыдэхыгъэным иIахьышIу хилъхьагъ, тихэгъэгу фашист-техакIохэм къаIэкIэхыжьыгъэнымкIэ фэлъэкIырэр ышIагъ. Адыгеим щыщ нэбгырэ мин 80 зэошхом хэлэжьагъ, ти ЧIыгу, ти Хэгъэгушхо шъхьафит зышIыжьыгъэхэм ясатырэ хэтыгъэх, нэбгырэ мин 33-м ехъу щыфэхыгъэх, апсэ атызэ мамырныгъэм, щыIэкIэ тынчым къырагъэгъэзэжьыгъ.И. В. Бормотов.АР-м иветеранхэм я Союз итхьаматэ игуадз.