ШIэныгъэр ищыIэныгъэ лъагъу

Философие шIэныгъэхэмкIэ докторэу, профессорэу, АР-м шIэныгъэмкIэ изаслуженнэ IофышIэу, Дунэе Адыгэ Академием иакадемикэу, философиемкIэ Урысые обществэм хэтэу, гуманитар ушэтынхэмкIэ Адыгэ республикэ институтым философиемкIэ ыкIи социологиемкIэ иотдел ипащэу Хьанэхъу Руслъан Асхьад ыкъом жъоныгъуакIэм и 1-м ыныбжь илъэс 85-рэ хъугъэ.

Философием ыкIи социологием алъэ­ныкъокIэ Темыр Кавказым щашIырэ ушэтынхэр лъыкIотэнхэмкIэ Хьанэхъу Руслъан ишIогъэшхо къэкIуагъ, мы шъо­лъырым щыпсэурэ лъэпкъхэм нэмыкIы­нэкIэ аригъэплъыгъэх. Ахэр къахэзгъэщырэ шэн-хабзэхэр зэхифыгъэх, шIэныгъэм къыпкъырыкIызэ къытхыхьагъэх. Лъэпкъ культурэм, адыгэ философием, адыгагъэм къыхиубытэрэ зекIуакIэхэм, лъэпкъым итарихъ шIэжь афэгъэхьыгъэ ушэтынэу Хьанэхъум ышIыгъэхэм тикъэ­ралыгъо имызакъоу, IэкIыбми уасэ ащафашIыгъ.Социальнэ ушэтынхэмкIэ шъолъыр шIэныгъэ еджапIэ ащ зэхищагъ. Темыр Кавказым икультурэ зэфэшъхьафхэр уахътэм диштэу зэхъокIыгъэ зэрэхъухэ­рэр ащ щызэхафы. ЕджапIэм изэхэщэн лъапсэ фэзышIыгъэр 1993-рэ илъэсым гуманитар ушэтынхэмкIэ Адыгэ респуб­ликэ институтым философиемкIэ ыкIи социологиемкIэ отделэу къыщызэIуахыгъагъэр ары. Культурэм философие ыкIи социологие нэшанэу къыхафэхэрэр, кавказ шэн-хабзэхэр, зэгъунэгъу культурэхэр, бзэхэр зэпхыгъэ зэрэхъухэрэр, унагъом имэхьанэ ыкIи нэмыкI лъэныкъуабэхэр игъэкIотыгъэу щаушэтых.Лъэпкъхэр нахь зэкIунхэм, социальнэ-экономическэ ыкIи культурнэ хэ-хъо­ныгъэхэр ашIынхэм, Урысыем изы Iахьэу къэралыгъом ищыIэкIэ-псэукIэ чIыпIэ хэхыгъэ щаубытыным шIэныгъэ­лэ­жьым иIофшIагъэхэр афэлажьэх. Ушэтын Iоф­шIэным ищыIэныгъэ зэрэщытэу фигъэшъошагъ. ШIэныгъэ, кIэлэ­егъэджэ ыкIи зэхэщэн IофшIэныбэ Хьа­­нэхъу Руслъан ыгъэцэкIагъ. Филосо­фиемкIэ ыкIи социо­логиемкIэ отделэу зипащэм IофшIэныр дэгъоу щызэхэ­щагъ ыкIи япшъэрылъхэр щыкIагъэ имыIэу агъэцакIэх.«Философиер. Социологиер. Культурологиер» зыфиIорэ журналыр отделым къыдегъэкIы. Хьанэхъу Руслъан иIофшIагъэхэр республикэм имызакъоу, гъу­нэгъу шъолъырхэми къашъхьапэ. Дунэе ыкIи урысые форумхэм шIэныгъэлэжьыр чанэу ахэлажьэ. 2003-рэ илъэсым Истам­был щыкIогъэ конгрессым, 2008-рэ илъэсым Сеул щызэхащэгъэ зэфэсым ахэлэжьагъ. «Я XIX — XX-рэ лIэшIэгъу­хэм Урысыем ыкIи СНГ-м исоциологхэр», «Я XIX — XX-рэ лIэшIэгъухэм Урысыем ифилософхэр» зыфиIорэ тхылъхэм Хьа­нэхъу Руслъан ыцIэ къадэхьагъ. ШIэныгъэлэжьым иIофшIагъэхэм Дунэе Адыгэ Академием осэшхо къафишIыгъ.Питирим Сорокиным ыцIэ зыхьырэ Тыжьын бгъэхалъхьэр 2019-рэ илъэсым Хьанэхъу Руслъан къыфагъэшъошагъ. ШIэныгъэхэмкIэ Урысые Академием социологиемкIэ иинститутхэм 2008-рэ илъэсым ар агъэнэфагъ. Социологие шIэныгъэхэмкIэ къэралыгъом гъэхъэгъэ инхэр щызышIыхэрэм мы бгъэхалъхьэр араты.Хьанэхъу Р. иIофшIагъэхэр шIэныгъэ­лэжьхэм дэгъоу ашIэх. Тхыгъэ зэфэшъхьа­фэу 100-м ехъу ащ къыIэкIэкIыгъ. «Адыгэ Республикэм иофициальнэ бзэ­хэм язэгъэшIэн» зыфиIорэ тхылъыр Хьанэ­хъур зипэщэ шIэныгъэлэжь купым къыдигъэкIыгъ. Республикэм имызакъоу, ар IэкIыб къэралхэми ащагъэфедэ. Джащ фэдэу «Адыгэ философиемрэ культу­рэмрэ» зыфиIорэ энциклопедиер шIэныгъэлэжьым 2022-рэ илъэсым къыхиутыгъ. Адыгэ философием ыкIи культурэм ар афэгъэхьыгъ. ГУАРИ-м иушэтэкIо куп тхылъым икъыдэгъэкIын чанэу хэлэ­жьагъ. Адыгэ лъэпкъым ифилософие ыкIи икультурэ къыгъэлъагъозэ, этносым игушъхьэлэжьыгъэ бай тхылъым къыщыреIотыкIы. Лъэпкъ культурэм ыкIи литературэм ятамыгъэхэу, якIэнэу зэхафыгъэхэр ыкIи лъэпкъым ихъарзынэщ хэлъ баиныгъэхэр ушэтыгъэнхэмкIэ мы тхылъым ишIогъэшхо къэкIощт.Общественнэ еплъыкIэр гъэпсыгъэ зэрэхъурэм, цIыфхэр нахь зыфэщагъэ хъухэрэм язэгъэшIэнкIэ къэралыгъо ыкIи общественнэ организациехэм Хьанэхъу Руслъан ишIогъэшхо арегъэкIы. А Iоф­шIэнымкIи Урысыем и Къыблэ лъэныкъокIи (гущыIэм пае, Къэбэртэе-Бэлъкъа­рым, Краснодар краим) шIэныгъэлэжьым ыцIэ Iугъэ, иеплъыкIэхэр къыдалъытэ, упчIэ­жьэгъу ашIы.ШIэныгъэлэжь цIэрыIоу зэрэщытым диштэу Хьанэхъу Руслъан цIыф къызэрыкIу, ыгу зэIухыгъ ыкIи хьалэл. Шъы­рытэу, зыпкъ итэу, гушъабэу ары нахьыбэм зэрэтшIэрэр. ИIэпыIэгъу зищы­кIагъэм регъэкIы. А зэпстэум лъытэныгъэ фыуагъэшIы.Хьанэхъум бэ ригъэджагъэр, иIофшIэгъухэм ушэтын IофшIэныбэ адишIыгъ. Аспирантхэм, шIэныгъэлэжь ныбжьыкIэхэм IэпыIэгъушхо афэхъу. Тиреспуб­ликэ имызакъоу, къэралыгъом ишъо­лъыр зэфэшъхьафхэми шIэныгъэлэжь ныбжьыкIэхэр ащигъэсагъ, ныбжьыкIэ кадрэхэр щыIэнхэм ишъыпкъэу Iоф ди­шIагъ. АКъУ-м социологие шIэныгъэхэмкIэ ыкIи Абхъаз къэралыгъо университетым фило­софие шIэныгъэхэмкIэ ушэтынхэр къыз­щагъэшъыпкъэжьырэ Советэу яIэхэм ахэт.ШIэныгъэлэжьым имэфэкI иунагъо, иIахьыл-благъэхэм, ишъэогъухэм, иIоф­шIэгъухэм дагощыгъ. Ишъхьэгъусэрэ ежьыррэ пшъэшъитIу зэдапIугъ, пхъо­рэлъфищ яI.Хьанэхъу Руслъан тыгу къыддеIэу тэри тыфэгушIо, псауныгъэ пытэрэ щыIэкIэшIурэ иIэнэу, гъэхъэгъакIэхэр шIэныгъэм джыри щишIынхэу тыфэлъаIо!

Ольга Кускарова.Социологие шIэныгъэхэмкIэ кандидат, ГУАРИ-м философиемкIэ ыкIи социологиемкIэ иотдел иIофышI.