ИзехьакIо щымыIэжьми, мэпсэу

Непэ зипчъагъэкIэ макIэ хъурэ чIыдэлъф лъэпкъхэм я Маф. Уахътэр зэрэ­зэхъокIыгъэм емылъытыгъэу, бзэхэм, культурнэ шIэжьым якъызэтегъэнэн ыкIи шэн-хабзэу лъэпкъхэм къахэнагъэхэм уатегущыIэнымкIэ ар зы ушъхьагъу.­

Убыххэр — адыгэ дунаим изы Iахь, итарихъ нэкIубгъохэм ащыщ. Непэ ахэм ялIэужхэр, Урысыери Тыркуери зэрахэтэу, дунаим икъэралыгъо зэфэшъхьафхэм ащэпсэух. Ежь убыхыбзэр кIодыжьы­гъэхэм ахалъытэ: аужырэу ащ рыгущыIэщтыгъэ Тевфик Эсенч 1992-рэ илъэ­сым дунаим ехыжьыгъ. Ары нахь мышIэми, убыхыбзэри культурэри ашIогъэшIэгъонэу непэ къэнэжьы. Ушэта­кIохэми, ныбжьыкIэхэми ащ зыфагъазэ — къэбар къэкIуапIэхэм, тхыгъэхэм адэ­лажьэхэзэ, зэрадзэкIыхэзэ, непэрэ мафэм итехнологиякIэхэр агъэфедэхэзэ.ТигущыIэгъоу Бакъ Инал убыхыбзэр, тарихъыр ыкIи культурнэ кIэныр зэзыгъэшIэрэ ныбжьыкIэхэм ащыщ, къэбар зэфэшъхьафхэр къызэригъэхьэрэ канал егъэлажьэ. Непэ ар Москва щэпсэу. Лъэпкъ ушэтэкIо университетым экономикэмкIэ иапшъэрэ еджапIэ чIэс. Къэ­бэртэе-Бэлъкъар Республикэм икъэлэ шъхьаIэу Налщык щыщ. КъохьэпIэ Кавказым илъэпкъхэм ямузыкэ, абзэ ыкIи яIорIуатэхэр зэрегъашIэх. Адыгэм идунай убых лъэпкъым чIыпIэу щиубытырэмкIэ еплъыкIэу ыкIи хэшIыкIэу фыриIэмкIэ Бакъ Инал къыщыддэгощагъ.

— Инал, сыд фэдизэу инэу ­адыгэ культурэр уищыIэныгъэ хэта, сыдигъуа ар къызежьа­гъэр? Ащ изэгъэшIэн пшIогъэшIэгъон зыхъугъэр уицIыкIу­гъор ара, хьауми нахь кIасэу укъыфэкIуагъа?— Ар къызщежьагъэр Москва сы­кIожьи, илъэс 12 сыныбжьэу лъэпкъ къашъохэмкIэ ансамблэу «Черкесиер» зыфиIоу Щорэ Анзор зипащэм сызыхахьэр ары. Тилъэпкъ шIулъэгъоу фысиIэм ащ иIахьышIу хилъхьагъ. Ары мыхъугъэмэ, джы сыздэлажьэрэм фэшъхьаф горэм сыпылъыщтыгъэу сэлъытэ.— Убыхыбзэм, культурэм, тарихъым сыда уахэзыщагъэр, язэгъэшIэн утезыгъэгушIухьагъэр?— Къашъом сыщы­Iэу мы лъэпкъым икъэ­бар зызэхэсэхым сшIогъэшIэгъон хъугъэ, ащ зэу сызэлъиштагъ. Дунэе хъытыум заулэрэ сызщылъыхъогъэ уж убыхыбзэр зэхэсхыгъ ыкIи икъэIукIэрэ ибзэ хабзэрэ згъэшIэгъуагъ. Ащи изакъоп. Сятэ ылъэныкъокIэ сянэжъ убыххэм ащыщыгъ.Анахьэу ащ сызди­хьыхыгъэр непэ синыб­джэгъуитIумэ нэ­Iуасэ сазыфэхъур ары — Ор­дэн Эрастрэ Саид Джонуарэ. Сэ къэсымыгъотышъущт къэбарыбэ ахэм дунэе хъытыум къырагъуатэщтыгъ: гущыIэлъэ зэ­фэшъхьафхэр, тхыгъэ­хэр, хъишъэхэр ыкIи тхыдэхэр.— Убыххэм ятарихъ ыкIи якультурнэ лъэныкъоу сыда анахьэу бгъэшIэгъуагъэр?— СэркIэ згъэшIэгъон икъугъэр убыххэм бзабэ зэрашIэщтыгъэр ары. Ежь яныдэлъфыбзэ фэшъхьафэу абхъа­зыбзэр, адыгабзэр, загъорэ тыркубзэри арапыбзэри ашIэщтыгъ.— Непэ убыхыбэ Тыркуем щэ­псэу. Ахэм ащыщхэм уадэгущыIа, зэпхыныгъэ адыуиIа?— Ахэм анахьэу адэгущыIэрэр си­IофшIэгъоу ыкIи синыбджэгъоу Ордэн Эраст. Убых къуаджэхэм ащыIагъ, ныбжьыкIэхэми нахьыжъхэми нэIуасэ афэхъугъ. Ахэм яшIуагъэкIэ дунэе хъы­тыум имыгъотэщт къэбарыбэ тэшIэ.— Убыхыбзэм изэгъэшIэн сыда зыщебгъэжьагъэр?— Къэбар къэкIуапIэ хъущтхэм ялъы­хъункIэ сыублагъ. Апэрэ лъэбэкъухэр сшIынхэмкIэ IэпыIэгъу гущыIалъэхэр, тхыгъэхэр къэзгъотыщтыгъэх.— ЗэбгъашIэ зэхъум сыда ана­хьэу къиныгъэр?— Къиныгъо шъхьаIэр бзэр зыIулъ зэрэщымыIэжьыр ары.Убыхыбзэм ыбзэ хабзэ къины, уизакъоу ар къызIэкIэбгъэхьаныр хьылъэ дэд. Диалектхэм язэгъэшIэни псынкIагъэп, анахьэу абхъазыбзэр. Убыхыбзэр нахь дэгъоу къызгурыIоным пае ар джырэ нэс зэсэгъашIэ.— Бзэр зэхэпшIэнымкIэ Тевфик Эсенч сыда ишIуагъэу къакIо­рэр?Ащ ымакъэ уедэIу зыхъукIэ сыда угу ихъыкIырэр?— Тевфик Зейшуа (Эсенч) сэрыкIэ культурэм иухъумэкIо шъыпкъ. Исабыи­гъо хьылъагъэ, ищыIэныгъи зэрэщытэу къызэрыкIуагъэп. Ау ащ емылъытыгъэу лъэпкъым ыбзэ, икультурэ къыухъумагъэх. Ащ ымакъэу тетхагъэхэр умыгъэшIэгъонхэ плъэкIырэп: ащ фэдэ мэкъэ къинхэр къэпIонхэр, грамматикэ къиныр пшIэныр Iофышху, анахьэу зыныбжь хэкIотэгъэ цIыфымкIэ.— Бзэр къыбгурыIонымкIэ хэта джыри зишIуагъэ къэкIуагъэр?— Жорж Чарачидзе, Ганс Фогт ыкIи Жорж Дюмезиль бзэм иухъумэкIо шъып­къэх. Ахэм яIофшIагъэхэр ары мыхъугъэмэ, убыхыбзэм икубзыпIэ ухэхьаныр къины хъущтыгъ. БзэшIэныгъэм хэшIыкIышхо зэрэфыряIэм ишIуагъэкIэ ахэм бзэр непэрэ мафэм къынагъэсыжьыгъ.— ЧIыпIэ уеуцуа гущыIэм имэхьанэ, зэрагъэфедэщтыгъэр икъоу къыбгурымыIоу? Арэу зыхъурэм сыда пшIэрэр?— Ащ фэди мэхъу. ГущыIалъэхэр зэхагъэуцохэ зэхъум, гущыIэхэр къязы­Iуагъэхэми ащ имэхьанэ тэрэзэу амы­шIэу хъущтыгъ. Ащ фэдэ гумэкIыгъо къыхэкIымэ къэбар къэкIуапIэ хъущт-хэм салъэхъу.— Каналэу бгъэлажьэрэм икъэбар къытфэIуатэба. Сыда ащ къибгъахьэрэр? Хэта къыо­плъы­­рэр? Къэбар къэкIопIа­кIэхэр къыхэбгъэщынхэмкIэ ишIуагъэ къэкIуа?— Убыхыбзэм иIофыгъо нахьыбэ къесщэлIэнэу сыфаеу каналым иIофшIэн сыублагъ. Сипшъэрылъыр бзэм идэхагъэ къэзгъэлъэгъон къодыер арэп, ащ изэгъэшIэн ныбжьыкIэхэм егъэжьапIэ афэ­хъунэу ары. Къысэплъыхэрэр, семыжэгъахэу, зэмылIэужыгъоу къычIэкIыгъ — къыскIэтхагъэхэр лъэпкъ зэфэшъхьаф­хэм ащыщых. Убыхыбзэр зышIогъэшIэгъонхэм садэгущыIэн амал сэгъоты, ащыщхэм мэхьанэшхо зиIэ къэбархэр, ахэм якъэкIуапIэхэр къысфагъэхьых.— Музыкэм упылъ. Арырэ убыхыбзэм изэгъэшIэнрэ зэппхынхэу уфэягъэба?— Илъэс заулэкIэ узэкIэIэбэжьмэ Ордэн Эраст «Щылат» зыфиIорэ мэкъа­мэ къыдигъэкIыгъ. Ащ ыуж бэмэ убыхыбзэр зэрагъашIэ ашIоигъо хъугъэ. Нахь кIасэу Нэфэдз Адиль мэкъамэу «Лъэпэрышъо» тыритхагъ. Къуажъэй Те­мыркъанрэ Ордэн Эрастрэ сигъусэхэу убыхыбзэкIэ гущыIэхэр ащ фэттхыгъэх.— ТапэкIэ убыхыбзэр зыщыб­гъэ­федэн плъэкIыщтыр олъэ­гъуа?— Шъыпкъэр пIощтмэ, джэуап теубы­тагъэ къэстышъущтэп. Тэ тапэкIи убы­хыбзэм зырагъэужьыжьынэу макIэп фежьагъэр, ау ишIогъэшхо къэкIуагъэп. ЦIыфхэм яшIоигъоныгъэрэ зэрегушIущтхэмрэ зэкIэ елъытыгъ.— Убыхыбзэр щыIэныгъэм ­къыхэщэжьыгъэнымкIэ ныбжьыкIэхэм яIахьышIоу халъхьан алъэкIыщтыр сыд фэда?— Iо хэмылъэу, лIэужыкIэхэм яшIогъэшхо къэкIон ылъэкIыщт. Ау ыпэрэ упчIэм къыфэдгъэзэжьынышъ, зэкIэ зэутэкIырэр ежь ныбжьыкIэхэм яшIоигъоныгъ.— УиIофшIэн ыпэкIэ лъыбгъэ­кIотэщта? Арэу зыхъурэм, сыд фэдэ лъэныкъомкIэ?— Джыдэдэм убыхыбзэмкIэ зэдзэ­кIакIо тэгъэхьазыры. Ащ ишIуагъэкIэ цIыфхэм ар нахь дэгъоу къагурыIощт. ТапэкIэ бзэм нахь чанэу тыдэлэжьэн ыкIи еджапIэ къызэIутхы тшIоигъу.— Сэри сыубыххэкI. Арышъ, мэхьанэ ин зиIэ Iофэу ныбжьыкIэхэри зыхапщэхэрэм ыуж узэритыр къыосэIо. О ар икъоу зыдэошIэжьа? Сыда ар орыкIэ?— Убыхыбзэм ыуж ит пстэуми афэдэу сэркIэ ар къинэу, ау ищыкIагъэу щыт лъэбэкъушху. ТапэкIэ мы бзэ дахэм псэ къыпыдгъэкIэжьынышъ, агъэфедэу аублэжьыным сыщэгугъы. Чэщ мычъые­хэмрэ кIуачIэу хатлъхьэрэмрэ ар ауас: убыхыбзэм икъэу­хъумэнкIэ Iофышхо зэрэтшIэрэр къыдгурэIо.Кайхан Нэрис.