Лъэпкъхэр ижьау чIэтых

Непэ Адыгэ Республикэм и Къэралыгъо быракъ и Маф. Ащ лъапсэ фэ­хъугъэр я XIX-рэ лIэшIэгъум ия 30-рэ илъэсхэм адэжь Черкесием (Адыгеим) быракъэу иIагъэр ары. Инджылыз журналистэу Кавказ заом илъэхъан Черкесием щыIэгъэ Э. Спенсер итхылъэу «Путешествие в Черкесию, Крым — Татарию…» (Лондон, 1839-рэ илъэс) зыфи­Iорэм а быракъым исурэт дэт. Авторыр «Черкесием ипщы­хэм язэзэгъыныгъэ ибыракъ лъапIэу» ащ еджагъ.

ШIэныгъэлэжьхэм къызэра­IорэмкIэ, я ХIХ-рэ лIэшIэгъум ар апэрэу къызщаIэтыгъэр 1830-рэ илъэсым адыгэ дзэкIолIхэм язэхахь. Тыркуем исыгъэ адыгэхэкI бзылъфыгъэм адыгэ быра­къыр иIэрышIыгъ. Спенсер итхылъ къызэрэщитхыжьыгъэмкIэ, Истамбыл къыфырахыгъэ ныпыр дзэпащэм къызызэкIоцIехым, зэдырагъаштэу гушIо макъэр дзэкIолIхэм къабгъодэкIыгъ.Зэман зэблэкIыгъохэм ауж 1990-рэ илъэсым, мэлылъфэгъум и 25-м Адыгэ Хасэм изэфэсэу Адыгэкъалэ щырекIокIыгъэм адыгэ быракъыр апэрэу къыщаIэтыгъ. Ащ къыщыублагъэу Адыгэ Хасэм итамыгъэ шъхьаIэу ­ар хъугъэ. Гъэтхапэм и 24-м, 1992-рэ илъэсым адыгэ ныпыр республикэм и Къэралыгъо быракъэу Парламентым ыштагъ. 2013-рэ илъэсым быракъым и Мафэ мэлылъфэгъум и 25-м хэдгъэунэфыкIызэ тшIынэу ащ унашъо ышIыгъ.Непэ тинып АР-м икъэралыгъо тамыгъэ къодыеп, адыгэу дунаим тетхэм ябыракъ, языкIыныгъэ ишыхьат. Культурнэ, спортивнэ, шъолъыр ыкIи къэралыгъо мэхьанэ зиIэ Iофтхьэбзэ зэфэшъхьафхэм адыгэ быракъыр ащаIэты. Лъэпкъым ихъугъэ-шIэгъэ шъхьаIэхэм зэкIэми ар ягъогогъу ыкIи тарихъ баеу, шэн-хэбзэ дахэу иIэхэм янэпэеплъ. Непэ ащ ижьау лъэпкъ зэфэшъхьафи 100-м ехъу чIэт.Адыгэ быракъыр ищыIэныгъэкIэ гъу­сэшIоу зиIэхэм ащыщ гъогогъу 11-рэ Дунаим ичемпионэу, Адыгеим ыцIэкIэ Къэралыгъо Думэм идепутатэу, хэбзэихъухьэу Хьэсанэкъо Мурат.

Хьэсанэкъо Мурат:«ЗыкIыныгъэм, адыгагъэм ятамыгъэу ташъхьагъ ерэт»

«Мэлылъфэгъум и 25-р сэркIэ мэфэпчъым имэфэ къодыеп. Адыгэ пэпчъ, тыдэ щыIэми, Мыекъуапэ къыщегъэжьагъэу Стамбул нэсэу, Иорданием къыщыкIэдзагъэу Германием нэсэу, ынапIэ къыIэтэу ошъогум зыдэплъыекIэ, нэрмылъэгъу зэпхыныгъэу тятэжъ пIашъэхэм адыриIэр зэхешIэ. Непэ алырэгъум сытемытыжьэу Къэралыгъо Думэм сыщылажьэзэ, ытамэхэм ателъэу а тамыгъэр къезыхьакIыгъэ цIыфыр къызэрэгущыIэшъущтым фэдэу къэсIонэу сыфай.Зэгорэм бэшIагъэу бэнапIэм сызихьэкIэ, быракъитIу зыдасштэщтыгъ. Зыр — Урысыем иеу, сыгушхоу тикъэралыгъо дунаим къызэрэщызгъэлъагъощтыгъэр ары. ЯтIонэрэр — уцышъоу, дышъэ щэбзащэхэмрэ жъогъо 12-мрэ зытешIыхьагъэр. Дунаим, Европэм ячемпион сыхъущтыгъ. ЩытхъуцIэ анахьыбэ къэзылэжьыгъэу, гъогогъу 11-рэ Дунаим ичемпион хъугъэ самбистэу сыкъэнэжьы. НэмыкI текIоныгъэхэр непэ сиIэхэми, джырэ нэс а гъэхъагъэхэм сыгу къагъэфабэ. Ау ащ дэжьым, кIуачIэу сиIэр зэкIэ зыщызэсхьылIэу, пшъыгъэм сызэлъиштагъэу сижьыкъащэ зыщызэпиубытыкIыщтыгъэм, тIысыпIэхэу сигупсэ быракъыр зыщыбыбатэщтыгъэ чIыпIэм ылъэныкъокIэ сыплъэщтыгъ. Ащ сы­къыгъэфабэщтыгъэ. Куо макъэкIэп. Сы­къыз­щыхъугъэ чIыгум фэдэу фэбагъэ зы­хэлъ кIым-сымыгъэмкI. Ащ сыгу къы­гъэкIы­жьыщтыгъ: уакIыб дэтыр уикуп, уишъо­лъыр къодыеп — уилъэпкъ зэ­рэщытэу.IофшIэгъу илъэсхэр зы тедзэгъу кIыхьэ фэдэу кIуагъэх, ау быракъитIум ачIэгъ сычIэтэу алырэгъум сыкъызэрэтехьэщтыгъэ шэныр къысфэнагъ. Джы сызфэбанэрэр дышъэп — щыIэныгъэмкIэ мэхьанэ ин зиIэ Iофых. Непэ Къэралыгъо Думэм ихэбзэихъухьэу сэлажьэ, Адыгеир къыщызгъэлъэгъонэу сишъо­лъыр лIыкIоу сигъэкIуагъ. Теубытагъэ хэлъэу къасIо сшIоигъу: политическэ алырэгъум непэ сыкъызэрэтехьэрэр а адыгэ быракъ дэдэм ычIэгъ сычIэтэу ары. Ау тедзэгъухэм, бэнэгъухэм ачIыпIэ джы сызфэгъэзагъэр хэбзэгъэуцугъэхэр, гъэтэрэзыжьынхэр, гукъэкIхэр. Гушхо зиIэ тиреспубликэ цIыкIу ифедэхэр мафэ къэс къэсэгъэгъунэх. Тикъуаджэхэм адэт еджапIэхэр нэкIы мыхъунхэм, гъогухэм унэхэм уафащэнхэм, абзэ, якультурэ, ябыракъ зэрэмыкIодыгъэр, зыпсэ къытеорэ кIуачIэу ахэр зэрэщытхэр тиныбжьыкIэхэм ашIэным апай.Слъапсэ къызщежьэрэр сыдигъуи сщыгъупшагъэп. Ар бгъэхалъхьэхэр арэп — слъы. Арышъ, хэбзэихъухьэ IофшIэным фэшъхьафэу а быракъыр нахь чыжьэуи сэхьы. «Выбор сильных» зыфиIорэ къэ­ралыгъо проектым сырикоординатор. Хъулъфыгъэ шъыпкъэхэу зэкIакIо зымышIэхэрэм ар афэгъэхьыгъ. Ащ къыдыхэлъытэгъэ зэнэкъокъухэр е зэIукIэхэр тиIэхэ зыхъукIэ, адыгэ быракъыр ренэу къызгот. Урысыем самбэмкIэ ифедерацие итхьаматэ сыригуадз. Ащи, спортымкIэ хэгъэгу пащэхэм сахэтэу, сырыгушхоу тиадыгэ нып къыщысэ­гъэлъагъо, сыда пIомэ укъызхэкIы-гъэр пщыгъуп­шэжьыгъэу улъэшын плъэ­кIыщтэп.СэркIэ адыгэ быракъыр шэкI уцышъо къызэрыкIоп. Ар тынап, тишъхьэлъы­тэжьыныгъ. АщкIэ щымыIэжьхэм бзэмыIоу тадэгущыIэ, тинеущырэмэ гъэсэпэтхыдэ ятэIо. Зэхэсыгъохэми, спортым иордэунэхэми, мы сатырхэр зыстхыхэрэми ар сигъус.Тибыракъ имафэкIэ сышъуфэгушIо! Ренэу ташъхьагъ ар ерэт — заом итамыгъэу арэп, зыкIыныгъэм, лIыгъэм ыкIи ракIыкIын амылъэкIыщт адыгагъэм инэпэеплъэу!».