УщэIэфэкIэ пфэлъэкIырэр ошIэ

Мы чIым щыпсэурэ нэбгырэ пэпчъ ренэу Iоф горэ зэшIуехы, зы мафэр адрэ мафэм зэрэтекI щымыIэм фэдэу, уахътэр макIо. Хэти ышъхьэ Iоф етIупщыгъэу зэрефэ.

СиIагъ сэри нэмыкIхэм зыкIи къахэмыщырэ нэхъой зиIэ пенсионер-гъунэгъу лIыжъ — Николай Долголенкэр. ТэркIэ, зекIохэмкIэ, ар лIыхъужъ шъыпкъагъ. Я 60 — 80-рэ илъэсхэм къэралыгъом ныбжьыкIэ патриотическэ пIуныгъэм мэхьанэшхо фишIыщтыгъ. Слетхэр, къушъ­хьэдэкIуаехэр, советскэ дзэкIолIхэм язэо щытхъу чIыпIэхэр зэгъэшIэгъэнхэмкIэ зекIонхэр зэхащэщтыгъэх. IофшIэн лъэныкъомкIэ зекIохэм гъусэгъу-упчIэ­жьэгъу къафэхъущтыгъэх нахьыжъ Iушхэр, фронтовикхэр.Сигъунэгъу Н. Я. Долголенкэр сыдигъуи зекIо слетхэм ахэлажьэщтыгъ, КъохьэпIэ Кавказым ичIыпIэхэу заохэр зыщыкIуагъэхэм адэкIуаещтыгъ. Сыдигъуи зекIо тызежьэкIэ, зэо щытхъум ичIыпIэхэр зэдгъэшIэнхэу тигъэкIуатэщтыгъ. Ау хэти гу лъимытахэу ар дунаим ехыжьыгъ. Уахътэм зэплъэкIыгъо уригъафэрэп, щымыIэгъахэхэм фэдэу граждан заом хэтыгъэ лIэужыр, ащ ыужыIоу Хэгъэгу зэошхом хэтыгъэхэр цIыкIу-цIыкIузэ тхэкIыжьых… Ауми, тишIэжь ныб­жьырэу къыхэнагъэх фронтовикхэм блэкIыгъэ зэошхом фэгъэхьыгъэу къаIо­тэжьыщтыгъэхэр. А къушъхьэхэу непэ зызщыдгъэпсэфхэрэм боу къиныбэ советскэ дзэкIолIхэм щалъэгъугъ, ау ЧIыгур, Хэгъэгур, сыд хъункIи фашистхэм арагъэштагъэп. ЩыIагъэх а охътэ плъыр-жъэрым джащ фэдэ цIыф лъэшхэр.Н. Я. Долголенкэр тыгъэгъазэм и 15-м, 1924-рэ илъэсым Мыекъуапэ къы­щы­хъугъагъ, 1942-м щегъэжьагъэу 1945-м нэс Хэгъэгу зэошхом хэтыгъ. Дзэ альпинистыгъ, я 11-рэ къушъхьэ-щэрыокIо отрядым идзэкIолIыгъ, тикъушъхьэхэм язэпырыкIыпIэ лъагэ (метрэ 2865-рэ хъурэр) къыухъумагъ, кIымэфэ зэо-зыкъэухъумэжьым ихьылъагъэ ышъхьэкIэ зэхишIагъ; гъабли, чъыIи, ос къеохи, зэо мэшIошхо хьазаби ахэтыгъ, фашист дзэ хэшыпыкIыгъэ дивизиеу «Эдельвейсым» зэрэпэIутыгъэхэр, осым хэкIуадэхэу, чъыIэ-щтыргъукIым ыгъэдыкъыхэу, пыищэр зэпымыоу къатетакъоу, ауми, тикъушъхьэ-дэпкъхэм ахэр аухъумагъэх, кIуачIэ зыхагъотэжьыгъ анахь чIыпIэ хьылъэ зетхэми агу амыгъэкIодынэу.

Сигъунэгъу нахьыжъэу Н. Я. Долголенкэм къэралыгъо тын бэдэдэ иIагъ, ахэм ащыщыгъ Хэгъэгу зэошхом иорден, медальхэу «За оборону Кавказа», «За боевые заслуги», болгар медалэу «За участие в Великой Отечественной войне» — румын къэлэ-портэу Констанцэ зэраштагъэм ыкIи Болгариер шъхьафит зэрашIыжьыгъэм паер.Зэо ужым старшэ лейтенантэу Н. Долголенкэм мэкъуогъум, 1948-рэ илъэ­сым Мыекъопэ мэзмеханическэ техникумыр къыухыгъ. Ащ ыуж илъэсыбэрэ Мыекъопэ БТИ-м техническэ инвентаризациемкIэ ибюро инженерэу Iоф щишIагъ.Хэгъэгу зэошхом иохътэ анахь плъы­рэу щытыгъ 1942-рэ илъэсым бэдзэ­огъум ыкIэр. Джа уахътэм Кавказыр пыим рамыгъаштэу пэIутыгъэ советскэ дзэ­кIолIхэм ар ащыщыгъ. Пыир дэгъу дэдэу уIэшыгъагъэ, сыдкIи фэныкъончъагъ. Тэ тидзэкIолIхэр зыIыгъыгъэхэр я Хэгъэгу фыряIэ шIулъэгъу мыухыжьыр ары. ЧIышъхьашъом, чIыгу зэщизым ущызэоным фэдахэп къушъхьэхэм — лъагэхэм, зандэхэм уащызэоныр; пыир хэмытми, къушъхьэ гъогу лъагъохэр щынагъох, псэхэхых, зы лъэбэкъу пхэндж пшIымэ, удэфэщт укъыздэмыкIы­жьыщт бгы куум, тхьапша советскэ дзэ­кIолIхэм мы заом къинэу, хьазабэу щащэчыгъэр?! Мышха­гъэхэми, мычъыягъэхэми, Iашэр ямакIэми, къызэкIакIо ямыIэу пыим пэIуты­гъэх. 1942-рэ илъэ­сым ыкIи 1943-м иублэгъум Мыекъуапэ пыидзэм гупчэ фэхъугъагъ. Къалэр къызаухъурэим, а I-рэ къушъхьэ­щэрыокIо дивизиеу «Эдельвейсыр» Мыекъуапэ тIогъогогъо къыдэхьагъ. Мыекъуапэ икIыхи, «эдельвейсовцэхэр» къохьэпIэ кавказ Iуашъхьэхэм алъапэ щызэонхэу кIогъагъэх. Къушъхьэ шыгу лъагэхэм укъяплъыхымэ, шъхьэр уназэщтыгъ, метрэ 3000-кIэ хым шъхьэщыIэ­тыкIыгъа­гъэх, чъыIэшхуагъ, ос пхъап­хъэр куу дэдагъ ыкIи жьыбгъэшхуагъ. Уздэуцущти, узщызэощти зэхэфыгъуаеу, тыдэкIи Iумылышхуагъ. Дзэ Iэшэ-шъуа­шэхэр, гъомылапхъэхэр зыдэбгъэтIы­лъын лъэгу щызи бгъотыщтыгъэп.1942-рэ илъэсым фашист авиациер къашъхьащытыгъ. Дивизием иштаб ирадиосвязь Iоф ышIэщтыгъэп. Къушъхьэ лъагэхэм зы псэупIи, зы гъэпскIыпIи, зы пхъэ кухьи, машIо пшIынэу, ахэбгъо­тэщтэп. Джащ фэдэ чIыпIэ хьылъэ дэдэ итыгъэх тидзэхэр мы уахътэм; ом изытет дэй дэдагъ: ренэу ныбэ нэкIхэу чъыIэшхом хэтыгъэх дзэ альпинистхэу техакIом пэIутыгъэхэр ыкIи фашистхэм хы ШIуцIэмкIэ кIонхэ амал язымытыгъэ­хэр.Ахэм ащыщыгъ къушъхьэтхэу Наур фашистхэм язымыгъэштагъэу Н. Долголенкэр. Ащ изэо мафэхэу къушъхьэ шыгухэм ащыкIуагъэхэу къытхыжьыгъэ­хэм уяджэ зыхъукIэ, кIышъоцыр мэтэджы, гур зэIопкIэ, нэпсыр къыпшIокIо, сыдэу хьазабышхо-дунэекъутэжьыгъа мы зэо мафэхэу кавказ къушъхьэхэм ащыхъушIагъэхэр?! Ау советскэ дзэкIолI­хэм Родинэу — Ныр, Хэгъэгушхор, якъуаджэхэр, къутырхэр, къалэхэр, лажьи-хьакъи зимыIэ кIэлэцIыкIухэр, нэжъ-Iужъхэр анэ къыкIэуцощтыгъэх. «Зыкъяшъумыгъэгъащт, тэ тышъуигъус, шъо шъуичIыгу, шъуикъушъхьэхэм шъуа­ухъумэщт!» къараIоу, къызэхэтаджэхэти, пыим текIуатэщтыгъэх… Зэо къодыягъэп КъохьэпIэ Кавказым икъушъхьэхэм ащыкIогъэ зэошхо мафэхэр, хьадэгъу шъыпкъагъэх. Хьылъагъэ ТекIоныгъэм игъогу, ау шIошъхъуныгъэ ащ фыряIагъ. Къэбарыр къэIотэжьыгъошIуми, зэо хъугъэ-шIагъэр анахь гуимыкIыжь тхьамыкIэгъо нэкIубгъоу тарихъым къыхэнагъ. «Псэр атызэ напэр ащэфыгъ» тидзэкIолIхэм. Мы чIыпIэм чIэнэгъабэ щашIыгъ тидзэхэми, ау псаухэр пытэу зэрэIыгъыгъэх. Джащ фэдэ хьазабышхом хэтхэу, Хэгъэгум иухъумакIохэм ялIыгъэ хабзэ псыхьагъэ хъугъэ. Iулъхьэ за­къори пшIэу агощыщтыгъ, сырнычыпэ закъоу къэнагъэмкIи машIо ашIыщтыгъ, тхьаусыхагъэхэп, пытэу зэрэIыгъыгъэх.Николай Долголенкэр нэмыкIэу кIодыгъэу къамыгъотыжьыгъэхэм ахэты­гъэу зэ гугъагъэх, ау зэхэщтыхьагъэу 1942-рэ илъэсым къагъотыжьи, госпиталым щеIэзагъэх бэрэ. Апэу къызэнахъэм баян мэкъэ дахэр зэхихыгъ, ыгу къихьа­жьыгъ. ЯлъэIуи, Iэмэ-псымэр ыштагъ. Ерагъэу Iэхъомбэ щтыгъэ зэхэпхыхьагъэхэмкIэ баян Iапэхэм атеIэбагъ ыкIи зыгу мыжъом фэдэ хъугъэ дзэкIолIхэм орэдэу «Синенький, скромный платочек…» зыфиIорэм имэкъэмэ дэхэ дэдэр агухэм арыхьагъ, ыгъэфэбагъэх. ЗэкIэ къиныр ащыгъупшагъэу, дзэкIолIхэм анэхэр къэжъыугъэх, уIэгъэ хьылъэхэр зытелъыгъэхэм анэгухэр къызэлъигъэ­нэфыгъэх, урыс гушхуагъэр зэхашIагъэу пыим зэрэримыкIыгъэхэм, чъыIэм, фыртынэм зэрапэшIуекIуагъэхэм агъэ­рэзагъэх.Иван Бормотов.АР-м иветеранхэм я Совет итхьаматэ игуадз.