АР-м и ЛIышъхьэ ипресс-къулыкъу
ПшъэдэкIыжьэу ыхьырэмкIэ гъунэпкъэ гъэнэфагъэ зиIэ обществэу «Культурнэ кIэным» иIофышIэхэм Iэзэщ бгышъхьэм тет Iуашъхьэхэр, исп унэхэр аушэтыгъэх.
Бгышъхьэ нэзым зэпэблагъэу Iут Iуашъхьэхэу «Рыфабгъо-2», «Рыфабгъо-4» ыкIи «Рыфабгъо-40» зыфиIорэхэм археологие IофшIэнхэр гъэтхапэм ащызэшIуахыгъэх.«Рыфабгъо-2» зыфиIорэ Iуашъхьэм цIыф къупшъхьэхэр къыщагъотыгъэх. ШIомыкI тэкъуафэхэр, зэрегуцафэхэрэмкIэ, пцашIом хэшIыкIыгъэ дыухьэ тхылъ, штаукIым ыкIи гъучIым ахэшIыкIыгъэ пкъыгъохэр ащ бэу къыщагъотыгъэх. УшэтакIохэм зэралъытэрэмкIэ, тиэрэ ия XIII-рэ лIэшIэгъу ахэр къыхеубытэх, Шытхьэлэ культурэм епхыгъэх.«Рыфабгъо-4-м» къэхэлъэжъитIу мыжъорэ ятIэрэкIэ усэигъэхэу къыщагъотыгъ. Ахэр Темыркавказ культурэм епхыгъэхэу алъытэ. Апэрэ къэхэлъэжъым джэрз шъэжъые, етIэф гъэжъагъэм хэшIыкIыгъэгъэ хьакъу-шыкъум икъутафэхэр ыкIи мыжъом хэшIыкIыгъэ Iэпэщысэхэр къыщагъотыгъэх. ЯтIонэрэу ащ къыготым хьакъу-шыкъухэм якъутафэхэр, джэрз Iэпэщысэхэр ыкIи джэрзым хэшIыкIыгъэ Iэпэщысэхэм якъутафэхэр къычIахыгъэх.«Рыфабгъо-40» зыфиIорэ Iуашъхьэр нэбгыритфмэ якъэхалъэу къычIэкIыгъ. Тиэрэ къыпэу я XVII — XVI-рэ лIэшIэгъухэм ар япхыгъ, исп унэ культурэм ыуж къекIы. Бэным ыкIоцI мыжъо плитэхэр къегъэтIылъэкIыгъэх, ышъхьагъи ащ фэдэ телъыгъ. ИтеплъэкIэ исп унэм фэдагъ. Зэхэмыоным фэшI ащ мыжъошхохэр кIэгъэкъуагъэх. Ащ емылъытыгъэу ижъырэ зэманхэми, я XIX — XX-рэ лIэшIэгъухэми ар пчъагъэрэ зэрахъункIагъэр, зэракъутагъэр къэлъагъо. ШтаукIым ыкIи мыжъом ахэшIыкIыгъэ пкъыгъохэр, етIэф плъыжьым хэшIыкIыгъэ хьакъу-шыкъухэм якъутафэхэр, гъучI налым икъутафэхэр къыщагъотыгъэх.Республикэм икъушъхьэхэм археологхэр джыри ащэтIэх. ШIэныгъэ гупчэу «Адыгеим иархеологие» иIофышIэхэм Iошъхьэ къэхалъэу «Усть-Сахрай-7» зыфиIорэм ушэтынхэр щырагъэкIокIых. ПсэупIэу Усть-Сахрай идэкIыгъо лъэныкъокIэ ар щыт. Археологхэм зэралъытэрэмкIэ, мы саугъэтыр Мыекъопэ культурэм епхыгъэу щыт.— ДжэгокIо гъэхъунэми ушэтыныкIэхэр шIэхэу щаублэщтых. Ащ гъэшIэгъоныбэ къыщагъотын алъэкIыщт. Адыгеим тарихъ кIэн баеу иIэм археологическэ лъэхъаныкIэм хэхъоныгъэшIухэр зэрэфишIыщтым сицыхьэ телъ. ТичIыгу щыпсэущтыгъэ лъэпкъхэм якультурэ лъэпсэ куу зэриIэр мыщ фэдэ ушэтынхэм къагъэшъыпкъэжьы. Ахэр тэркIэ лъапIэх, — хигъэунэфыкIыгъ АР-м и ЛIышъхьэу КъумпIыл Мурат.