Ветераныр IофшIэным фытегъэпсыхьагъ

Советскэ мэшIогъэкIосэ къулыкъум и Мафэ хагъэунэфыкIы. Ащ итарихъ 1918-рэ илъэсым къыщежьэ, мы мафэм СССР-м и Народнэ Комиссархэм я Совет «МашIор къэмыгъэхъугъэнымкIэ къэралыгъо мэхьанэ зиIэ организацие гъэпсыгъэныр» зыфиIорэ декрет ыштагъ, мэшIогъэкIосэ къулыкъум изэтегъэпсыхьанкIэ ыкIи хэхъоныгъэ ышIынымкIэ ар амалышIу хъугъэ.

Къулыкъум иIоф­шIэн зыщыригъэжьагъэм тIэкIу тешIагъэу гъуап­лъэ-латунь зэхэгъэкIухьагъэм хэшIыкIыгъэ мэшIогъэкIосэ паIохэр сыдж теплъэ яIэу ыкIи мэшIогъэ­кIосэ тамыгъэр атетэу къыдагъэкIы хъугъэ. МэшIо стафэм щыухъу­мэгъэнхэмкIэ гъучI паIор щынэгъончъэу щытыгъ. МэшIогъэкIуа­сэхэр ащ лъэшэу пы­лъыгъэх, цIыу охъуфэ алъэкIыщтыгъ. ПаIор 1930-рэ илъэсым нэс щыIагъ. Нэужым, заор къызежьэм, ар зыха­шIыкIыщтыгъэ гъу­чIыр гъотыгъуае зэ­рэ­­хъу­гъэм къыхэкIэу гъучI шIуцIэр агъэфедэ­щтыгъ. ЕтIанэ пластикэм хашIыкIэу ауб­лагъ.

Къэралыгъо учреждениеу «Федеральнэ мэшIогъэкIосэ къулы­къум иа 1-рэ отрядэу Адыгэ Респуб­ликэм щыIэм» илъэс 50-м ехъурэ Iоф щишIагъ отставкэм щыIэ полковникэу, АР-м ошIэ-дэмышIэ IофхэмкIэ игъэIорышIапIэ иветеранхэм я Совет итхьаматэу Константин Дударевым. Ар шъхьэ­кIэфэныгъэшхо зыфашIырэ цIыф, курсантым къыщыригъажьи, АР-м ошIэ-дэмышIэ IофхэмкIэ иминистрэ иапэрэ гуадзэу Iоф ышIагъ. IэпэIэ­сэныгъэшхо хэлъэу къулыкъур зэрихьыгъэм ишыхьатэу медалэу «ОшIэ-дэмышIэ Iофхэм ядэгъэзыжьын зэрэхэлэжьагъэм фэшI», Урысыем и МЧС ищытхъу тамыгъэу «За заслуги», бгъэхалъхьэу «МэшIогъэкIосэ къулыкъум иIофы­шIэ анахь дэгъу», медалэу «АР-м имэшIогъэкIосэ къулыкъу изаслуженнэ IофышI» зыфиIохэрэр къы­фагъэшъошагъэх.Мыекъопэ мэшIогъэкIосэ къулыкъур мыгъэ илъэси 155-рэ зэрэхъурэм фэгъэхьыгъэу ветераным зыIудгъэкIагъ, къулыкъум ишъэфхэм тащигъэгъозагъ.Ащ къызэриIотагъэмкIэ, 1940-рэ илъэсым ыкIэхэм нэс Мыекъуапэ мэшIогъэкIосэ частитIу дэтыгъ. Нэужым къэралыгъом ипащэхэм яунашъокIэ, 1871-рэ илъэсым къулыкъуитIур зэхагъэхьажьхи, зы ашIыжьыгъ. 1870-м Мыекъуапэ къэлэ мэхьанэ иIэ зыхъугъэм ыуж 1871-рэ илъэсым Мыекъопэ мэшIогъэкIосэ къулыкъур агъэпсыгъ. Мыгъэ ар зызэхащагъэр илъэси 155-рэ мэхъу. Ащыгъум зэкIэмкIи нэбгырэ 15 щылажьэщтыгъ, шы 24-рэ ыкIи ку зэкIэтхэр яIагъэх.— Ветераным анахьэу сыдэущтэу иуахътэ ыгъакIора? — сеупчIы Константин.«Ветераныр IофшIэным фытегъэпсыхьагъ», — щхызэ джэуап къытыжьыгъ.Константин мы уахътэм пенсием щыI нахь мышIэми, IофшIэныр ыгъэтIылъыгъэп. Ветеранхэм я Совет пэщэныгъэ зэрэдызэри­хьэрэм нэмыкIэу, илъэсыбэрэ зыщылэжьэгъэ Мыекъопэ мэшIогъэкIосэ къулыкъоу N 1-м 2018-рэ илъэсым музей щигъэпсыгъэу, ащ гухахъо хигъуатэзэ Iоф щешIэ.— Зызгъэпсэфынэу пенсием сызэкIом музеим игъэпсын ыуж сихьанэу исхъухьагъ, — еIо Константин. — Къулыкъур сэхьыфэ мэшIогъэкIосэ техническэ къэ­гъэлъэгъонэу Краснодар щыкIорэм ренэу сыхэлажьэщтыгъ. Ащ блэкIыгъэ лIэшIэгъум ия 40 — 50-рэ илъэсхэм къаще­гъэжьагъэу мэшIогъэкIуа­сэм епхыгъэ фонд бай зыщызэхэугъоегъэ музей иI. Джащыгъум сэри мыщ фэдэ музей згъэпсынэу мурад сшIыгъэ.Мыекъопэ мэшIогъэкIосэ къулыкъур загъэпсыгъэм къыщыублагъэу тарихъ гъогоу къыкIугъэр къизыIотыкIырэ гукъэкIыжь сурэт­хэр зыдэт альбомышхор ветераным ышIыгъэу музеим чIэлъ. Непэ къызнэсым къулыкъум иIофшIэн кIэу къыхэхьагъэхэр ащ къыдегъа­хьэ. Мыекъуапэ загъэпсыгъэм къыщыублагъэу сурэт гъэшIэгъонхэр альбомым дэтых.— Хъарзынэщхэм бэрэ сыкIощтыгъ, Мыекъопэ мэшIогъэкIосэ чыжьаплъэ каланчам ишIын ыкIи икъызэIухын фэгъэхьыгъэ къэбарыр сыугъоигъ. КъэIогъэн фае, къыблэ шъолъырымкIэ Пшызэ хэкум икъалэхэр пштэмэ апэу каланчар зыщашIы­гъэр ыкIи мэшIогъэкIосэ къулыкъум иIофшIэн зыщы­рагъэжьагъэр Мые­къуап ары, — еIо ветераным.Музеим чIэлъ пкъыгъохэм ащыщ 1900-рэ илъэсхэм тырахыгъэ гъо­жьышъо хъугъэ мэшIогъэкIосэ каланчам исурэт. КъэIогъэн фае, ащыгъум ар нэмыкIэу къэлъагъощтыгъ: ышъхьагъ дэдэ къопи 8 иIэу унэшъхьэ-пэIуабжъэу гъэпсыгъагъ. Ащ метри 3 фэдиз илъэ­гагъ, пкъэу лъагэу къухьэм тетым ехьщырэу быракъ пылъэгъагъ.— Ащыгъум телефоныр ыкIи нэмыкI зэпхыныгъэр щыIагъэп, машIор къэхъугъэу къазыраIокIэ, пкъэу лъагэм дэкIуаехэзэ сантиметрэ 50 — 70-рэ ишъом­бгъуагъэу шъом ыкIи чэтэным хэшIыкIыгъэ гъэпщыгъэр (шарыр) дагъэкIуаещтыгъ, гумэкIыгъо зэрэщы­Iэр ащ къыгъэлъагъощтыгъ, — еIо Константин.Музеим чIэлъ сурэтхэм уазыхаплъэкIэ, гу лъымытэн плъэкIырэп а лъэхъаным мэшIогъэкIуасэхэм, зэкIэми пIоми ухэмыукъонэу, пэкIэшхохэр зэратетыгъэхэр. Ащы­гъум ар къежьэгъакIэу (модэ зыфаIорэм фэдэу) щытыгъэп, мэшIогъэкIуасэу Iоф ашIэным пае пакIэ атетынэу щытыгъ. Сыда пIомэ ащыгъум противогазхэр щыIагъэхэп, Iугъор тхьабылым мыкIоным фэшI, пакIэм ишIуагъэ къакIощтыгъ.Джащ фэдэу блэкIыгъэ лIэшIэгъум (1960-рэ илъэсхэм) тырахыгъэ сурэтыжъхэм ахэт IэкIыб къэралхэм ащылэжьэрэ яIофшIэгъухэм шIухьафтынэу къафашIыгъэ гъучI паIор. Апэдэдэ гъучI паIохэр дзэ къулыкъушIэхэр ары зыгъэфедэщтыгъэхэр, нэужым мэшIогъэкIосэ къулыкъухэми афашIэу аублагъ.Ащ нэмыкIэу мэшIогъэкIосэ насосыр, макъэ къэзыгъэIурэ къэ­зыгъэнэфырэ пкъыгъор, машIор агъэкIуасэ хъумэ агъэфедэщтыгъэ­хэр, узыгъэгъозэрэ тхыгъэхэр музеим чIэлъых. Ащ пкъыгъо гъэшIэгъонэу къыщыгъэлъэгъуагъэ­хэм ащыщ IэпэIэсэныгъэшхо хэлъэу ашIыгъэ мэшIогъэкIосэ машинэхэм ямодельхэр. Ахэр къязы­тыгъэр Урысыем ошIэ-дэмышIэ IофхэмкIэ и Министерствэ и ГъэIо­рышIапIэу АР-м щыIэм Джэджэ ыкIи Кощхьэблэ районхэмкIэ иотдел ипащэу Эдуард Родиныр ары.— Адыгеим музеир къызыщызэIутэхым Краснодар къикIыгъэ тиIофшIэгъухэм шIухьафтынэу экспонат заулэ къытатыгъ: документ макIэу къэнагъэхэр, сурэтхэр, альбомхэр. Тарихъ тхыгъэхэм, ижъырэ пкъыгъохэм якъэугъоижьынкIэ сиIофшIэгъухэм яшIогъэшхо къысагъэкIыгъ. Непэ къызнэсым музеим ифонд хэтэгъахъо, — еIо Константин.МэшIогъэкIосэ къулыкъум имузей цIыкIу илъэсым къыкIоцI нэбгырэ мин фэдиз къэкIо. Зыфэ­дэ щымыIэ пкъыгъохэр цIыкIу-цIыкIузэ зэIуагъакIэ. НыбжьыкIэхэм ашIогъэшIэгъонэу ахэр зэрагъэ­лъэгъу.КIарэ Фатим.