Бзылъфыгъэм идунай гъэшIэгъоны, баи, гъунэнчъ. Дунаим къызытехъуагъэм щегъэжьагъэу Тхьэм къыфигъэшъошэгъэ IэнэтIэ иным — щыIэныгъэм икъэухъумэнрэ илъыгъэкIотэнрэ адакIоу IофшIэн зэфэшъхьафхэри егъэцакIэх.

Адыгэ бзылъфыгъэр пштэмэ, ащ ихьылъэ бэкIэ нахь ин — ар шъхьэгъус, ныбджэгъу, ныжъ, шыпхъу, хабзэм иIофышI, творческэ цIыф. Мы Iофыгъо пстэури хэти зэрэфаеу къыдэхъурэп. Зым унагъомкIэ зегъазэ, адырэр IофшIэным дехьыхышъ, ищыIэныгъэ анахь лъапIэ хэмы­тэу къышIошIызэ, игъогу рэкIо. Ащ фэдэ бзылъфыгъэу непэ зигугъу къэтшIымэ тшIоигъор ЕмтIылъ Разыет Хьаджэбирам ыпхъур ары.
Разыет гъэтхапэм 12-м, 1941-рэ илъэсым Тэхъутэмыкъое районымкIэ къуаджэу Щынджые къыщыхъугъ. Илъэс нахь ымыныбжьэу ятэу Хьаджэбирам идунай ыухыгъ. Партизанхэм лъэкIэу иIэмкIэ зэрадеIэщты­гъэм пае 1942-рэ илъэсым ар фашистхэм аукIыгъ. Янэу Ами­нэт Бэчыр ыпхъум сабыитфэу къыфэнагъэхэм япIун-лэжьын зыфигъэзагъ. «ФэпIужьыгъэхэп» аримыгъэIоным пае ным ылъэкI къыгъэнагъэп. Илъфыгъэхэр зэ­кIэ ным зэриIоуи хъугъэх. Къоджэдэсхэм анахь шъхьэкIафэ зыфашIырэ цIыфхэм ащыщых, унэгъо дахэхэр ашIагъэх.
Разыет 1959-рэ илъэсым Щынджые гурыт еджапIэр къыу­хыгъ. 1961-рэ илъэсым Къэ­бэртэе-Бэлъкъар къэралыгъо университетым тарихъымкIэ иотделение чIэхьагъ. Ар къызеу­хым, гурыт еджапIэм IофшIэныр щылъигъэкIотагъ. ИпредметкIэ зэрэригъэджэщтхэ методикэм иIофыгъохэр куоу зэрэзэри­гъэшIэщтым пылъыгъ. 1969-рэ илъэсым Разыет иапэрэ статьяу «Факультативхэр – шIэныгъэхэр нахь куоу ягъэшIэгъэнхэмкIэ амалышIух» зыфиIорэр журна­лэу «Тарихъыр еджапIэм зэрэщябгъэкIущтыр» къыщыхауты­гъагъ. Джа чIыпIэм ышъхьэкIи ыгукIи шIэныгъэ IофшIэным зы­фигъазэмэ иIахьышIу зэрэхи­шIыхьашъущтыр нафэ къыщыфэ­хъугъ. 1974-рэ илъэсым Разыет кIэлэегъаджэхэм яшIэныгъэхэм зыщахагъэхъорэ институтым тарихъымкIэ икабинет изаведующэу аштэ. Мы илъэсхэм соискательствэр Пшызэ къэрэлыгъо университетым щызэхе­гъэу­цо, кандидат диссертацием Iоф дишIэу регъажьэ. Социальнэ-­экономикэ ыкIи культурнэ хэ­хъоныгъэу я XX-рэ лIэшIэгъум ия 20-рэ илъэсхэм яIофыгъохэр хэгъэгу историографием зэрэщызэхэфыгъэхэм уагъэрэзэнэу щытыгъэп. ПшъэдэкIыжь ин зы­­хэлъ егъэджэн-IэпыIэгъу Iоф­шIэныр ыгъэцакIэзэ, ащ уахътэ къыгъотыщтыгъ диссертацием итемэкIэ материалхэр къыу­гъоинхэу. Хэгъэгум ихъарзынэщ­хэмрэ тхылъеджапIэхэмрэ Iофышхоу ащишIагъэм ишIуагъэкIэ диссертацием итхын ыкIэм фигъэкIуагъ ыкIи 1992-рэ илъэ­сым къыгъэшъыпкъэжьыгъ.
Разыет Хьаджэбирам ыпхъум идессертацие гущыIэ дэхабэ къыраIолIагъ, макIэу зэхэфыгъэ темэ къинымкIэ IофшIагъэр къызэрэдэхъугъэр шIэныгъэлэжь­хэм хагъэунэфыкIыгъ. Шъып­къагъэ хэлъэу ащ диссертацием къыщигъэлъэгъуагъ общественнэ-политическэ ыкIи хозяйственнэ щыIакIэу адыгэ къуаджэм дэлъыгъэр зыфэдэр. Рецензентхэу, тарихъ шIэныгъэхэмкIэ док­торхэу Э. А. Шэуджэным, В. Н. Ратушняк, А. А. Алексеен­кэм, Б. М. Джымэм, профессорэу В. Е. Щетневым яшIошIыкIэ, дис­сертационнэ ушэтыным мэхьэнэ шъхьаIэу иIэр урысые обществэм ихозяйственнэ щы­IакIэ ишъошакIэхэр къэгъоты­гъэнхэ ыкIи аIэ къырагъэхьанхэ зэрэфаер ары. Москва, Санкт-­Петербург, Краснодар, Махачкала ыкIи нэмыкI къалэхэм яапшъэрэ еджапIэхэм яшIэныгъэлэжьхэм осэ дэгъу IофшIэным къыратыгъ. Докторскэ диссертацие хъун ылъэкIынэу темэр зылъытагъэхэри къахэкIыгъэх. Ежь Разыет къызэрэшIошIырэмкIэ, темэм чIыпIэу ыубы­тырэм нахь зегъэушъомбгъу­гъэн фае. ГущыIэм пае, хыIушъо Ша­п­сыгъэм, ткъош республи­кэ­хэм ячIыпIэ материалхэр хэбгъахьэхэмэ, IофшIагъэр лъыбгъэкIотэн плъэкIыщт. 1982-рэ илъэсым, Адыгэ къэралыгъо университетым тарихъымкIэ ифа­культет къызызэIуахыгъэм къыщегъэжьагъэу ащи щэлажьэ. ЕмтIылъ Разыет иIофшIапIэкIэ Адыгэ республикэ институтэу гуманитар ушэтынхэм апылъым 1995-рэ илъэсым мэкIожьы, ау кIэлэегъэджэн Iофри ыгъэтIы­лъыжьырэп.
Гъэхъагъэ хэлъэу студентхэм яегъэджэн зэрэзэхищэрэм фэшI Разыет 1998-рэ илъэсым шIэныгъэлэжьыцIэу доцентыр къыфаусы.
Бэ шIэныгъэлэжьым икъэлэмыпэ тхыгъэу къычIэкIыгъэр. Ахэм ащыщых монографиеу «Социально-экономическое и культурное развитие адыгейского аула (1920-е годы)» (2003-рэ илъэс). Разыет янэрэ ятэрэ шIулъэгъоу афыриIэр гучIэм нэсэу къыриIотыкIэу ытхыгъэ тхылъым цIэу фишIыгъэр «Вехи судьбы: Слово о моих родителях» (2008-рэ илъэс). Янэ нахь дэгъу зэрэщымыIэр хэтрэ лъфы­гьи къыушыхьатын ылъэкIыщт. «Сыд фэдиз гукIэгъуа, гугъэ лъага, къарыуа ным къыуитырэр, ащ ымакъэ хэлъыр. Ным ишIулъэгъу, бэрэчэтэу ынэ кIэ­лъыгъэр гущыIэ къызэрыкIокIэ къэпIон плъэкIыщтэп. Ащ нахь лъапIэ дунаим зэрэтемытыр цIыфыр дунаим къызытехъом ыгъэунэфыгъэу, ылъ хэлъэу щыт» къыщеIо ащ итхыгъэ. Ау зянэ шIу зылъэгъурэ пэпчъ ащ ехьылIагъэу тхылъ ытхынэу, къы­дигъэкIынэу къыдэхъурэп. Ежь Разыет ащкIэ лъэшэу зы­фэрэзэжь.
Тхылъэу «Верность долгу и слову» (2010-рэ илъэс) зыфи­Iорэр хэгъэгу пстэуми ащызэлъашIэрэ шIэныгъэзехьэу, тари­хъымкIэ шIэныгъэ куу зиIэу, этнографэу, фольклористэу Сул­тIан Хъан-Джэрые фэгъэ­хьыгъ. Мыщ игъэкIотыгъэу Хъан-­Джэрые ехьылIэгъэ очерк зэ­фэшъхьафхэр, ищыIэныгъэ ыкIи ышъхьэ къырыкIогъэ хъугъэ-шIэгъэ нахь гъэшIэгъонхэр, адыгэ лъэпкъым фыщытыкIэу фыриIагъэр шэн-гъэпсыкIэу къыхафэ­хэрэм къагъэлъагъо. Тхылъеджэ­хэм анаIэ тырарегъадзэ зэлъа­шIэрэ тхакIоу, усакIоу МэщбэшIэ Исхьакъ итхылъхэу «Хъан-­Джэ­рый» ыкIи «Мыжъошъхьал» зыфиIохэрэм тарихъым къыхэ­хыгъэ шъыпкъэу щыт образхэу ахэгъэщагъэхэр. Адыгэмэ ятарихъ илъэс мин пчъагъэхэм анахь тхьамыкIагъоу къыхэхъу­хьэгъэ, лъэпкъым инахьыбэр изыгъэкIодыкIыгъэ, ипхъыхьэ-­итэкъу дунаим щызышIыгъэ Кавказ заоу пачъыхьэм адыгэ­мэ къаришIылIагъэм икъэгъэлъэ­гъон ары гупчэ шъхьаIэу иIэр.
Икъоджэгъоу Трэхъо Рэмэзан егъэзыгъэкIэ 1942-рэ илъэсым нэмыц техакIохэм зыдыращыгъагъэм фэгъэхьыгъэ тхылъэу «Трахо Рамазан. Избранные труды и документы» зыфиIорэр зэхэугъоягъэу 2013-рэ илъэсым къыдигъэкIыгъ. Щынджые щыщ адыгэ кIалэу шIэныгъэ куу зэзыгъэгъотыгъэр еджэкIэ-тхакIэ амышIэу чылэхэм адэсыгъэр зэрэбэдэдэм ыгъэгумэкIэу, шIэны­гъэ къэкIуапIэу афэхъун ылъэ­кIыщтым еусэщтыгъ. Моск­ва дэт лицеим, нэужкIэ бзэр зы­щызэрагъэшIэрэ кIэлэегъэджэ ин­ститутым востоковедениемкIэ иотделение чIэхьэ. Мыщ профес­сорэу Н. Ф. Яковлевым нэIуасэ щыфэхъу ыкIи Рэмэзан шIэны­гъэ куу зэриIэм ащ гу лъетэ, «Комитет по изучению алфавита» зыфиIорэм Iоф зыдыригъэшIэнэу хещэ. Кавказым ис цIыф лъэпкъмэ абзэ, яфило­логие, япублицистикэ, ятарихъ, стенографиер нахь игъэкIотыгъэу зэригъэшIэным пылъыгъ. Адыгэ стенографие зэхигъэуцо­нэу фежьэгъагъ, курсхэри къыу­хыгъагъэх, ау игъо фифэжьыгъэп.
Гуманитар шIэныгъэхэм апылъ институтым Адыгэ Рес­публикэм икъуаджэхэм, икъутыр­хэм яхьылIагъэу хъарзынэщхэм къахихыгъэ документ зэ­фэ­шъхьафыбэ зэIуигъэкIагъ, материалэу къыугъоигъэхэр чы­лагъо­хэм ятарихъ фэгъэхьыгъэ тхылъитф хъоу «Из истории населенных пунктов Респуб­лики Адыгея» зыфиIохэрэр къыди­гъэкIыгъ. Ащ щыщэу шIэныгъэлэжьым статья 42-рэ ыгъэхьазырыгъ ыкIи тхылъым къыдэ­хьажьыгъэх.
ШIэныгъэ-егъэджэн IофшIэным дакIоу шIэныгъэлэжьыр институтым ипрофсоюз организацие илъэсыбэрэ ипэщагъ.
Разыет игъэхъагъэхэм лъа­псэу яIэр къызхэкIыгъэр, тэ къы­зэрэтщыхъурэмкIэ, иIофшIэн шIудэдэ ылъэгъоу, ыгу етыгъэу, икъарыуи икIуачIи, ыпси хилъхьэу зэрэлажьэрэр ары. Мы­пшъыжьэу, IофшIэкIошхоу зэ­рэщытым къыхэкIэу ЕмтIылъ Ра­зыет бгъэхалъхьэу «Отлич-
ник народного просвещения РСФСР» ыкIи «IофшIэным иветеран» зыфиIохэрэр, АР-м гъэ­сэныгъэмрэ шIэныгъэмрэкIэ и Ми­нистерствэ и Щытхъу тхылъ, «Почетный работник высшего профессионального образования Российской Федерации», «Заслуженный деятель РА» къыфагъэшъошагъэх, Адыгэ Респуб­ликэм и Къэралыгъо Совет —Хасэм и Щытхъу тхылъ къыратыгъ, ичылэ гупсэу Щынджые ицIыф гъэшIуагъ.
Икъуаджэ фэгъэхьыгъэ тхы­лъэу «Шенджий: История через столетия» (2022-рэ илъэс) иугъоин, изэхэгъэуцон, икъэтхыхьажьын Iофышхо дишIагъ, илъэс пчъагъэ тыригъэкIодагъ. Мыщ фэдэ тхылъ зэхэбгъэуцоным пае къуаджэм гъогоу къы­кIугъэр, къэбарэу пылъыр, лIакъоу дэсы пэпчъ цIыф гъэсагъэу къыхэкIыгъэр, къуаджэм ыцIэ лъагэу зыIэтыгъэхэр гъэунэфыгъэнхэ фае. Анахь икъу фэдизэу Iоф дэпшIагъэу оIоми, зы чIэнагъэ горэ фэмы­шIынэу хъурэп.
Мы аужырэ илъэсхэм Ра­зыет ятIонэрэ тхылъэу «История Адыгеи» зыфиIорэм иугъоин, итхын, изэхэгъэуцон Iоф дешIэ.
Щынджые бэ цIыф гъэсагъэу, еджагъэу, зэшIокI зиIэ цIыф лъэрыхьэу къыдэкIыгъэр, ау адыгэ бзылъфыгъэу, тарихъ шIэныгъэхэмкIэ кандидатэу апэрэу Разыет ары зигугъу къэтшIын тлъэкIыщтыр.
Непэ, Разыет къызыхъугъэ мафэм, гуфэбэныгъэ хэлъэу тыфэгушIо тшIоигъу. Псауныгъэ пытэ иIэу, ыкIуачIэ изэу, игу­хэлъ­хэр къыдэхъухэу, иIоф­шIагъэхэм гухахъо ахигъуатэу, дахэкIэ ыцIэ раIоу илъэсыбэрэ джыри Iоф къыддишIэнэу иIоф­шIэгъухэмкIэ фэтэIо.
Атэжыхьэ Сайхьат.
Шiэныгъэлэжь.