Гъэтхапэм и 10-м хъарзынэщхэм я Мафэ Урысыем щыхагъэунэфыкIыгъ. Ахэм Iофэу ашIэрэм мэхьэнэшхо иI, тихъарзынэщхэр тарихъым иухъумакIох, иугъоякIох. документэу ахэм ачIэлъхэм хъугъэ-шIэгъэ чыжьэхэр, тарихъыр, лъэпкъ кIэн баир уапашъхьэ къырагъэуцо.

Гуманитар ушэтынхэмкIэ Адыгэ рес­публикэ институтым ихъарзынэщ лIэшIэгъум аугъоигъэ, зэхадзыгъэ, зэхафыгъэ документ бэдэдэ ыкIи тыратхэгъэ фонотекэ бай чIэлъ. Ахэр зэкIэ тиблэкIыгъэ илъэоянэх. МэфэкIым ипэгъокIэу институтым ихъарзынэщ иIофышIэу Бэгъушъэ Нэфсэт зыIудгъэкIагъ, хъарзынэщыр зэрэлажьэрэр къедгъэIотагъ.
— Адыгэ къэралыгъо университетым илъэпкъ факультет къызы­сэухым, гуманитар ушэтынхэмкIэ Адыгэ республикэ институтым сыкъыIухьагъ. Апэрэ илъэсхэм шIэныгъэлэжьэу Хъут Щамсудинэ Iоф дэсшIагъ. Адыгэ кIэлэегъэджэ училищым библиотекарь сэнэхьатым сыщыфеджэжьыгъ. Илъэс 22-рэ хъугъэу тхылъеджапIэм ыкIи хъарзынэщым сащэлажьэ. СиIоф­шIэн шIу сэлъэгъу.

ШIэныгъэм фэлажьэхэрэм мыкIодыжьын мылъку алэжьы. Джырэ уахътэм гуманитар ушэтынхэмкIэ институтыр адыгэ этносым изэгъэшIэнкIэ зы лэжьэпIэ закъу. Непэ ащ уасэ зиIэ проектыкIэхэр щыпхыращых. Тарихъ-культурнэ кIэныр аухъумэныр ипшъэрылъ шъхьа­Iэхэм ащыщ.
— 1924-рэ илъэсым апэрэу Адыгэ автоном хэкум изэгъэшIэн пылъ куп зэхащэгъагъ. Ащ кIэщакIо фэхъугъэхэм ащыщыгъэх Сихъу Сэфэрбый, Наурзэ Ибрахьим, Iэшъхьэмэфэ Даут, Цэй Ибрахьим, нэмыкIхэри. Адыгэ IорIуатэм, этнографием, археологием алъэныкъокIэ купым бэ Iофэу зэшIуихыгъэр. Чылэхэр къакIухьэхэзэ къа­угъоигъэр макIэп. Ахэр адыгэ лъэпкъымкIэ осэшхо зиIэ кIэных. Мы купым тхылъеджапIэ зэхищэгъагъ. Адыгэм итарихъ къизыIотыкIырэ документхэр аугъойи, чIалъхьагъэх. Тинепэрэ хъарзынэщ мыхэр ары къежьапIэу ыкIи лъапсэу фэхъугъэхэр. Нэужым хъарзынэщым хэхъоныгъэ фашIыгъ институтым ишIэныгъэлэжьхэм, ахэм экспеди­циеу илъэс зэкIэлъыкIохэм зэхащэгъагъэхэм. Ащ нэмыкIэу лъэпкъ зэхашIэ зиIэ цIыфхэми къаугъоижьыгъэхэр къытатыгъэх. ГущыIэм пае, Бэрэтэрэ Исхьакъ ежь къыугъойи къытхыжьыгъэ IорIуатэхэр папкэ заулэ хъоу къытитыжьыгъэх. Ахэм афэшъхьафэу студентхэм фольклор практикэм илъэс зэкIэ­лъыкIохэм къарахыжьыгъэ IофшIагъэхэр мымакIэу хэлъых,— къеIуатэ Нэфсэт.
Документ анахьыжъэу институтым ихъарзынэщ чIэлъым тыкIэупчIагъ.

— Хъарзынэщым хэлъ БрантIэ Зэ­чэрые иIэпэрытхэу «Абдзэхэ къэбар» зыфиIоу 1924-рэ илъэсым араб хьарыфхэмкIэ ытхыгъагъэр, ары анахьыжъэу чIэлъыр.
Ащ игъус ХьэтIэнэ Абдул джы тиIэ тхакIэм тетэу кIитхыкIыжьыгъэр. Ар 2014-рэ илъэсым тхылъэу къытыра­дзагъ. 1926 — 1927-рэ илъэсхэм латин тхакIэм техьагъэх. АщкIэ тхыгъэу хъарзынэщым хэлъыр бэдэд.
Джырэ уахътэм хъарзынэщым ифонд документ мин пчъагъэ щаухъумэ: унэе мэхьанэ зиIэхэр, сурэттехыгъэхэр, нэмыкIхэр.
— IорIотэ фондыр тштэмэ, зэкIэмкIи папки 179-рэ мэхъу, ар тхыгъэ мин 11 Iэпэ-цып. Тарихъ фондыр папкэ 62-рэ зэрэхъурэр. Музыкальнэ фондыр анахь гъэшIэгъонхэм ыкIи байхэм ащыщ. Мыщ хэхьэх Адыгеим, Къэбэр­тэе-Бэлъкъарым, Къэрэщэе-Черкесым, Пшызэ шъолъыр яорэд­усхэм, тхыдэIуатэхэм къаIохэзэ атхыжьыгъэхэр. Тифонд кассетэ 700-м ехъу хэлъ. Ахэм янахьыбэр электрон шапхъэм едгъэкIугъ. Тихъарзынэщ чIыпIэ ин щаубыты шIэныгъэлэжьхэм яунэе архивхэу ыкIи яIэпэрытхыхэу хэлъхэм. ГущыIэм пае, хэку краеведческэ музеим иапэрэ директорыгъэу Наурзэ Ибрахьимэ, КIубэ Щэбанэ иIоф­шIагъэхэу 1991-рэ илъэ­сым ЩэшIэ Казбек Америкэм къырищыжьыгъэхэр, ЗекIогъу Уцужьыкъо зэфыкъо нэуж ишъхьэгъу­сэу, илъэс 50-м ехъурэ мы тхылъеджапIэм ипэщагъэу ЗекIогъу Светланэ къы­титыжьыгъэхэр, тарихълэжь-краеведэу Анатолий Вершигора, шIэныгъэлэжьхэу Хъут Щамсудинэ, Шъхьэлэхъо Абу, нэмыкIхэми алэжьыгъэр. 1900-рэ илъэсым къыщыублагъэу къыдэкIыщтыгъэ гъэзетхэу «Кубанские областные ведомости», «Кавказ», «Донские ведомости», «Адыгейская жизнь», «Тифлисский листок» зыфиIохэрэр зэкIэдагъэхэу тихъарзынэщ чIэлъых. БлэкIыгъэ уахътэм игъэ­псыкIагъэр, хабзэу зэрыгъуазэщтыгъэхэр — мыхэр ушэтакIохэм къызфагъэфедэх, зэхафых. Илъэси 100-кIэ узэкIэIэбэжьмэ къыщыублагъэу тинепэрэ мафэхэм къанэсыжьэу мыхэр Адыгеим ищыIакIэ къэзыушыхьатырэх,— къеIуатэ Нэфсэт.
Хъарзынэщхэм яIофышIэхэм пшъэ­рылъ шъхьаIэу яIэр осэнчъэу щыт документхэр къэухъумэгъэнхэр, ахэм къэбарэу арытхэр цIыфхэм алъыгъэIэсыгъэныр ары. Мы мафэхэм Iоф зыдашIэрэми тигущыIэгъу тыщигъэгъозагъ.
—УсакIоу, фольклористэу, журналистэу, кIэлэегъаджэу щытыгъэ Меркицкэ Рэщыдэ къыугъоигъэ IорIуатэхэр тихъарзынэщ къыхэтхыжьхи, тишIэныгъэлэжьхэм тхылъ къыдагъэкIыгъ. Ащ ыуж «Гъобэкъое тхыдэIуа­тэхэм яхьакIэщ къэбархэр» зыфиIорэри хъарзынэщым къыхэтхыжьыгъ, институтым ипащэ игуадзэу, филологие шIэныгъэ­хэмкIэ докторэу Биданэкъо Марзият ар тхылъэу къыди­гъэкIыгъ. IорIуатэмкIэ отделым хэхьэрэ тхыгъэхэр хьалэмэтых. ЦIыфхэм ястынэу афэзгъэ­хьазэрыгъэ материалхэм сяджэныр лъэшэу сшIогъэшIэгъон. Илъэсхэр лъыкIуатэ къэс документхэр нахь мэпкIых, атетхагъэхэр хэплъэгъукIыжьырэп. Iоф­шIэкIэшIу амалхэр къызфэдгъэфедэхэзэ, электроннэ оцифровкэр тэгъэпсы,— къыIуагъ Нэфсэт.
Институтым ишIэныгъэлэжьхэр зэралъэкIэу тинахьыжъхэм къытфыщанэгъэ IорIотэ угъоигъэхэм адэлажьэх; ахэр лъэпкъым къырыкIуагъэм шыхьат фэ­хъух.
Лъэпшъыкъо Фатим.