Бэрэкъо Мэмэт: «Тхъэжьыгъор тиIэу тичIыгужъ тыщэпсэу»

Мэфэхьаблэ илъэс 18 хъугъэу щэпсэух Бэрэкъо зэшъхьэгъусэхэу Мэмэтрэ Тэмарэрэ. ХьакIэхэр зэрякIасэр къахэщэу, адыгэбзэ къабзэкIэ къыддэгущыIэхэзэ мыхэм адэжь тырагъэблэгъагъ ыкIи мы чылэм къыдэфэнэу зэрэхъугъэхэм фэгъэхьыгъэу къыддэгощагъэх.

Мэмэт Тыркуем ит къуаджэу Хъунэ­хьаблэ къыщыхъугъ, нэужым янэ зыщыщ Хьакунэхьаблэ щапIугъ. Янэ-ятэхэр иIэжьхэп, ау ышхэр ыкIи ышыпхъухэр Тыркуем щэпсэух. ИлIакъокIэ Адыгеим къэзыгъэзэжьыгъэр ежь закъор ары. КъызэриIорэмкIэ, Бэрэкъохэр шапсы­гъэх, ау къэбэртаехэми, абазэхэми мы лъэ­къуацIэр къахэфэ, ахэм зы лъапс яIэр.
— Тыркуем тыщыпсэу зэхъум, гъунэгъу лIыжъхэм къэбарэу къаIотэжьхэрэм сыцIыкIоу сядэIущтыгъ. Бэрэ зэхэсхыщтыгъэ Хэку зэрэтиIэр, тятэжъ пIашъэ­хэр ащ зэрэщыщхэр. Ащыгъум ар сшъхьэ исыубытэгъагъ, сыныбжь зекъум, уахътэр къэсыгъэу слъыти, Адыгеим къэзгъэзэжьыгъ, — еIо Мэмэт.
— Тиунагъо адыгабзэр ренэу илъыгъ, ары тянэ-тятэхэр къызэрэддэгущыIэщтыгъэхэр, — лъегъэкIуатэ ащ игущыIэ. — Истамбыл сыщеджагъ, тыдэ сыкIуагъэми адыгабзэр чIэсынагъэп. Сянэ-сятэхэм яхьатыркIэ бзэмкIэ силэгъухэм апэ ситыгъ.
Бзэм шIулъэгъуныгъэу фыриIэм къы­хэкIэу Истамбыл дэсызэ Мэмэт хасэхэм кIуагъэ, адыгэу ащ къекIуалIэхэрэм нэ­Iуа­сэ зафишIыгъ, Iоф­тхьабзэу рагъэ­кIокIы­хэ­рэм ахэлажьэщтыгъ. Урысыем къихьан алъэкIынэу гъогур къазыфызэIуахым ныбджэгъу купым хэтэу апэу 1991-рэ илъэсым Адыгеим къэкIуагъ.
А лъэхъаным Мэмэт илъэс 31-рэ ыныбжьыгъ, кIэлэ зикъэмыщагъ. «Вид на жительство» къырати, Адыгеим щыпсэугъ. Нэужым Шъачэ зигъази, илIакъокIэ зыщыщ шапсыгъэхэм тIэкIурэ ахэсыгъ. Хэкум къызигъэзэжьы­гъэм ыуж илъэси 8 тешIагъэу инасып къыхьи, Гъобэкъуае щыщ СтIа­шъумэ япхъоу Тэмарэ шъхьэгъусэ фэхъугъ.
— Мыекъуапэ тыщы­псэузэ сабыитIу къытфэхъугъ, ащ къы­хэкIэу псэупIэ амалэу тиIэм хэдгъэхъо­нэу тегупшысэщтыгъ. А лъэхъаным Косовэ къыращыжьыгъэхэр Мэфэхьаблэ дагъэтIысхьэщтыгъэх, тэщ фэдэу къэ­кIожьыгъэхэми ащ фэдэ Iизын аратыщтыгъ. Ар къызфэдгъэфеди, чIыгу Iахь къаIытхыгъ ыкIи ащ унэ итшIыхьагъ. Мары илъэс 18 хъугъэу мыщ тыщэпсэу, чылэ мафэ тфэхъугъ. Мыщ ящэнэрэ сабыир къыщыхъугъ. Сихэкужъ сыкъызэрэкIожьыгъэм сыщэгушIукIы, сырэгу­шхо. Къоджэ­дэсхэм дэгъоу тагурэIо, цIыф дэгъух, IэпыIэгъу тызэфэхъу, — къыIуагъ бысымым.
Мэмэт къызэриIуагъэмкIэ, хэхыгъэу IофшIапIэ Iутэп, ащ зыпари ымышIэу щысэп. КъызыкIожьыгъэм щегъэжьагъэу тичIыпIэгъухэу Адыгеим къакIохэрэм аэропортым ащыпэгъокIы, адэIэпыIэ, «экскурсовод» фэдэу къырещэкIых.
Ишъхьэгъусэу Тэмарэрэ ежьыррэ илъэс 23-рэ хъугъэу зэгурыIохэу зэдэпсэух, пшъэшъитIурэ зы кIалэрэ зэдапIу. КIэлэ нахьыжъэу Бэчыр илъэс 24-рэ ыныбжь, Истамбыл Iоф щешIэ, къыщагъэп. Данэ илъэс 23-рэ хъугъэ, дэкIуагъэу Тыркуем щэпсэу, Джэнэт я 8-рэ классым щеджэ. ЯкIалэхэм дэгъу дэдэу бзиплI ашIэ: адыгабзэр, урысыбзэр, инджылызыбзэр, тыркубзэр.
Мэмэт икъэбар къысфиIуатэу тыщысызэ икIалэ Истамбыл къыришIыкIи къыфытеуагъ. Ащыгъум лъэшэу згъэшIэгъуагъэ адыгэбзэ къабзэкIэ ятэ къызэ­рэдэгущыIагъэр. Ащ гу къылъити, Мэмэт къысиIуагъ ежь нахьи нахь лъэшэу икIалэ бзэр шIу зэрилъэгъурэр, къадэпсэуфэ ныбжьи тыркубзэкIэ зэрэмыгущыIагъэр ыкIи ар зэрафимыдэщтыгъэр.
— Мыщ сыкъызэкIожьым бэ къыздэ­хъугъэр. Адыгэ унагъо сыхъугъ, шэн-хэбзэ дахэ зыхэлъ адыгэ пшъа­шъэр шъхьэгъусэ сфэхъугъ, сабыищ Тхьэм къытитыгъ. ЧIыгу къытати, тызщыпсэурэ унэр итшIыхьагъ. Хабзэр дэгъоу къыддэзе­кIуагъ, ишIуагъэ къытигъэкIыгъ, дахэу тэпсэу. Тыркуем сыщыIагъэмэ, мыщ нахь дэгъоу сыщыпсэущтыгъэп. СыгукIэ сыгупсэфыгъ. Адыгеим нэмыкI лъэп­къэу исхэми зыкIи тыгу хагъэкIыгъэп, Iоф адэтшIагъ. Тхъэжьыгъор тиIэу тичIыгужъ тыщэпсэу.
— Мэмэт, сыдэущтэу Тэмарэ шъхьэ­гъусэкIэ къыхэпхыгъа, — сеупчIы ащ.
— Сишъхьэгъусэ апэ зысэлъэгъум изекIуакIэ сыгу ыштагъ. Ар чылэм къы­дэхъухьагъ, зэшыпхъуи 6 мэхъух, шыхэри иIэх, ятэжъ-янэжъхэм ахэсэу дэгъоу агъэсагъ. Адыгэ унэгъо шъыпкъэм щапIугъ. Джары апэ IэубытыпIэ сшIыгъагъэр ыкIи сыхэукъуагъэп. Шъхьэгъусэ тызызэфэхъугъэм къыщыублагъэу зы мафи сырыкIэгъожьыгъэп, унэгъо Iофым хэшIыкI фыриIэу сабыйхэр дахэу ыпIугъэх. КъызхэкIыгъэ унагъом исхэм шъхьэ­кIафэ къысфашIы, салъытэ, ар зымыуасэ щыIэп. Сэ мыщ Iахьыл щысиIэп, арышъ, къин е гушIуагъо къэхъумэ апэу къыслъыIэсыщтхэр сишъхьэгъусэ къыпэблагъэхэр ары. Сафэраз.
ТиунагъокIэ хабзэ тфэхъугъэхэм ащыщ адыгабзэкIэ тыщыгущыIэныр, — лъегъэ­кIуатэ игущыIэ Мэмэт. — Ары сабыищми бзэр ашIэнэу зэрэхъугъэр. ЦIыф, лъэпкъ ыкIи дин зэхэдз ямыIэу, ялъэпкъ шIу алъэгъоу псэунхэу тэгъасэх.
— Къэлапчъэ шъуиIэп, шъуиунапчъэ ренэу зэIухыгъ. Сыда аущтэу зыкIыщытыр?
— Ары, (джэуап къыситыжьызэ Iощ­хыпцIыкIы Мэмэт) тыгу къабзэ, зыми тыщыщынэрэп, дгъэбылъыни тиIэп. ЗыдэщыIэнхэ ямыIэу урысхэри нэмыкI цIыф лъэпкъхэри тиунэ исхэу къыхэкIыгъ. Не­пи хэт къытэолIагъэми ащ тыфэхьазыр. Хэти щыIэныгъэм чIыпIэу зыригъэу­цощтыр ышIэрэп, неущ ахэм тэ татефэжьынкIи къэпшIэхэщтэп.
— Тыркуем къикIыжьыгъэхэм яшэн гъэпсыкIэхэр тIэкIу нэмыкIых, яшхыныгъохэри тиехэм атекIы. Уишъхьэгъусэ хабзэу зэрэпсэурэм сыдэущтэу уесагъа? — сеупчIы Тэмарэ.
— НэIуасэ тызызэфэхъум Адыгэ къэралыгъо университетыр къэсыухыщтыгъ. Тыркуем къызэрикIыжьыгъэм сыщыгъуазэу адыгабзэкIэ дэгъоу зэрэгущыIэрэр гуапэ сщыхъугъ. КIэлэ гупсэфэу, унагъо ышIэ шIоигъоу сыхаплъи, шъхьэгъусэкIэ къыхэсхыгъ. Сабыищи зэдэдгъотыгъ, сыкIэгъожьэу къыхэкIыгъэп, сыгуи хигъэкIыгъэп. Шъыпкъэ, апэ тIэкIу къысшIокъиныгъ, сыда пIомэ ядунэе тетыкIи, яхабзи, яшхыни тэтием атекIыщтыгъ. Арэу щытми, узэгурыIо хъумэ зыпари къин хэлъэп. Сызыхэхьагъэхэм задезгъэштагъ, яшхыныгъохэри зэзгъэшIагъэх. Мэфэхьаблэ мафэ тфэ­хъугъ сIон слъэкIыщт. Косовэ имыза­къоу нэмыкI къэралыгъохэм къарыкIыжьыгъэ тилъэпкъэгъухэр мыщ щэпсэух. ЗэкIэми тызэзыпхырэр адыгабзэр ары. Сыд фэдэрэ IофкIи тызэхахьэ, упчIэжьэгъу тызэфэхъужьы, дахэу тызэдэпсэу.
Бэрэкъо зэшъхьэгъусэхэу Мэмэтрэ Тэмарэрэ щысэтехыпIэ унагъохэм ащыщ. ТафэлъаIо ялъфыгъэхэм ятхъагъо нэмыкI амылъэгъоу, щыIэкIэшIу яIэу псэунхэу.

КIАРЭ Фатим.
Сурэтхэр: Iэшъынэ Аслъан.