Адыгеим къыщагъотыгъэх

АрхеологхэмкIэ Адыгеир — Чабэ. Я 19 — 20 лIэшIэгъухэм язэблэкIыгъо тишъолъыр ичIыналъэ зыушэтыгъэ зэлъашIэрэ шIэныгъэ-лэжьэу Николай Веселовскэм къыщежьагъэу непэ къызнэсыгъэм зэпымыоу археолог зэфэ­шъхьафхэм, зэман-зэманэу зэблэкIыхэзэ, тиреспубликэ Iоф щашIэ.

ТIэшъу Светлан.

Мыекъопэ Iуашъхьэу Ошъад ибаиныгъэхэр къызагъотыгъэм къыщыублагъэу тикъуапэ цIэрыIо хъугъэ. Мыекъопэ культу­рэр дунаим щызэлъашIагъ, ар къызэIузыхыгъэм къыкIэлъы­кIуагъэх тичIыгу щыухъумэгъэ хъарзынэщыр зэзыгъашIэ зы­шIоигъохэр.

Мы мафэхэм Мыекъопэ райо­ным нэбгырэ 60 зыхэт куп ин щэлажьэ, чIычIэгъым ибаиныгъэхэр аушэты, археологием исаугъэтхэмкIэ ушъэгъэ Джэго­кIо гъэхъунэм щэтIэх. Ушэтынэу зэхащагъэхэр ухъумэн-къэгъэ­нэжьын нэшанэ яI. Мыекъопэ районым зекIоным, зыгъэпсэфы­ным афытегъэпсыхьэгъэ псэуа­лъэхэр бэу рагъэуцох, остыгъэ, гъэстыныпхъэ, псы рыкIуапIэхэр щызэбгыращых, гъогукIэхэр щашIых. Ащ фэдэу псэупIэу Да­хъо икIэу ДжэгокIо гъэхъунэм пхырыкIыщт гъогукIэ ашIыщт, ащ къапэIулъ шъофхэм зыгъэ­псэфыпIэхэр, хьакIэщхэр ащагъэуцущтых. Хабзэу щыIэмкIэ, псэолъэшI IофшIэнхэр рагъэ­жьэнхэм ыпэкIэ археологием исаугъэтэу гъэхъунэм итхэр ухъу­мэгъэнхэ фае. Ащ тетэуи зекIуагъэх, ушэтын IофшIэн инхэр зэхащагъэх. ЗэкIэмкIи саугъэт 16 аухъумэщтых. Ахэм ахахьэх Iуашъхьэхэр, испунэхэр.

ТIэшъу Светлан.

ШIэныгъэлэжь купым хэтых КъокIыпIэм икъэралыгъо музей ыкIи обществэу «Культурэм икIэн» зыфиIорэм яIофышIэхэр. Iуашъхьэхэм ятIын мазэ хъугъэу ыуж итых, мы уахътэм ехъулIэу щы аушэтыгъ, ахэр бзылъфыгъэ къэхалъэу къычIэ­кIыгъэх. Iэлъынхэр, тхьакIу­мэпылъхьэхэр, пшъэрылъхэр, бгырыпх Iахьхэр, чыIухэр къагъотыгъэ пкъыгъохэм ащыщых. ЗэкIэмэ анахь уасэ зиIэр бзылъфыгъэ паIом игъэдэха-лъэу къагъотыгъэр ары. Ды­шъэпс зэгъэшъогъэ тыжьыным ар хэшIыкIыгъ. ПэIо шъхьагъыр зыгъэкIэрэкIэрэ пкъыгъоу ар щыт, тхыпхъэхэр зыхэуIулIыгъэ мэзэныкъо ышыгу тет. Мыщ фэдэ пкъыгъо бэрэ археологхэм апэ къызэримыфэрэр купым ипащэу, шIэныгъэлэжьэу, археологэу Кирилл Днепровскэм къыхе­гъэщы. Тэ тишъолъыр пштэмэ, ятIонэрэу дышъэ паIор чIым къы­чIахыгъ. Апэрэр Шытхьалэ пэмычыжьэу къыщагъотыгъагъ. Непэ а пэIо гъэдэхалъэр Бытырбыф дэт Эрмитажым чIэлъ. Ари, джырэкIэ къагъотыгъэ пэ­­Iуашъхьэри а зы уахътэм ашIыгъагъэхэу шIэныгъэлэжьхэм къыхагъэщы, я 15-рэ лIэшIэ­гъухэм якIэнэу алъытэ. Зэрэ­хъурэмкIэ, илъэс 500 Iэпэ-цыпэ пкъыгъор чIыгум хэлъыгъ. Археологхэм фэсакъыпэхэзэ ар Iошъхьэ тIыгъэм къычIахыгъ. ЗэтегъэуцожьакIоу купым хэт Константин Доткиным къызэриIуагъэмкIэ, ятIэм тыжьыныр ыуцIыцIыгъ, ифыкъоныгъэхэр агъэтэрэзыжьынхэу ыкIи иапэрэ теплъэ нахь пэблагъэу ашIы­жьыным дэлэжьэнхэр къэт. Шы­гум тет мэзэныкъор нахь пытэу къычIэкIыгъ, ар зыхэ­шIыкIыгъэ гъучIыр нахь шэп­хъэшIугъэу алъытэ. ПэIуашъхьэр ашIохьалэмэтэу археологхэм алъытэзэ, ар къызчIахыгъэ Iуа­шъхьэм ащ нахь агъэшIэгъуагъэхэри къычIэкIыгъэх: дышъэ Iуданэхэр ыкIи шэкI такъырхэр. ШIэныгъэлэжьхэм зэралъытэ­рэмкIэ, шэкIыр лъэпкъитIу мэ­хъу, бзыхьаф такъырэу къагъо­тыгъэхэр бзылъфыгъэ щыгъыным изы Iахьхэу ыкIи адыгэ шъуашэу саем иеу алъытэ. Чы­Iоу къагъотыгъэхэм уакъыпкъырыкIымэ, щыгъыныр бгъэупкIэпкIэнэу щытхэм афэдэгъэн ылъэкIыщт. ШэкIыр е къэтабэу е «парча» зыфаIорэм фэдагъэу егуцафэх. Археологхэм къаIуа­тэрэр зэкIэ джырэкIэ пэшIо­рыгъэшъ еплъыкIэх. Ау бгъэшIэгъонэу щыт илъэс 500 ятIэм хэлъыгъэ шэкIымрэ Iуданэхэмрэ къызэрэнагъэхэр. Ащ фэдэ пкъыгъохэри къагъотхэу бэрэ къыхэкIырэп. Дышъэ Iуданэхэр адыгэ шIыкIэу Iудэнэ тещэкIэ ашIыгъагъэхэмэ агъэунэфынэу къэт, джырэкIэ нафэр — Iуда­нэм дышъэ шъыпкъэ темыщы­хьэгъагъэмэ ар кIодыщтыгъ, шъущтыгъ. ШэкIыри дышъэ Iуданэр ары зыухъумагъэр.

А. Гусев

ПаIом итыжьынышъхьи, ды­шъэ Iуданэхэри, нэмыкI пкъыгъоу къагъотыгъэхэри Къо­кIыпIэм щыпсэурэ лъэпкъхэм яискусствэкIэ Къэралыгъо му­зеим икъутамэу Мыекъуапэ дэтым щаухъумэщтых, ащ икIэн ахэр щыщ хъущтых.

Ушэтынхэр джыри илъэсныкъо кIощтых. Джыдэдэм ар­хеологхэм ДжэгокIо гъэхъунэм иIошъхьэ анахь иныр атIы. Ышъхьэ телъ чIыгур тырахыгъ, мыжъо тешъор къычIагъэщыгъ. Пщы е оркъ лъэш ащ щагъэтIылъыгъэу егупшысэх. ЫчIэгъ зэтеутыгъэн ылъэкIыщтэу къыхегъэщы археологэу Кирилл Еременкэм. Ащ къызэриIуа­гъэмкIэ, Iошъхьэ иным ыкIоцI зэгъэфагъэу къычIэкIымэ, ар зэIухыгъэу къагъэнэщт, зекIоу къакIохэрэм арагъэлъэгъузэ ашIыщт. Археологие саугъэтэу, чIыопсым хэт зэIухыгъэ музееу щытыщт. Ащ фэдэ шIыкIэу аухъу­мэщт испунэхэри агъэ­псыщтых.

ТIэшъу Светлан.