ИщыIэныгъэ зы сэнэхьат рипхыгъ

— ПсэолъэшIыным «неущ» гущыIэ хэтынэу щытэп. Уахътэм ыпэ уитэу укIон фае. «Неущ сшIэми хъущт» зыфэпIощт гупшысэхэр уиIэхэмэ мы лъэныкъом хэпшIыхьани, щыбгъэхъэни щыIэп, — еIо Адыгеим, Краснодар краим язаслуженнэ псэолъэшIэу, Урысые Федерацием, Къыблэ Федеральнэ шъолъырым ыкIи Краснодар краим япсэолъэшI гъэшIуагъэу Мыгу Хъызыр.

Мыгу Хъызыр, икIалэхэу Мурат, Артур, Айдэмыр.

Ащ фэдэ гупшысакIэ зэриIэр арын фай илъэс 50-м кIахьэу зэритыгъэ псэолъэшIыным чIыпIэ ин щиубытын, ащ итарихъ зыцIэ къыхэнэжьыщтхэм ащыщ хъунэу къызкIыдэхъугъэр. Адыгеим имызакъоу, Краснодар краими ипсэуалъэхэр арытых, непи лъэхъаным ишапхъэхэм адиштэрэ псэупIэхэр арегъэшIых. Шъыпкъэ, джы ишъаохэр, Муратэрэ Айдэмыр­рэ, къыготых, ахэр ары нахьыбэу Iоф­шIэнхэр зэшIозыхыхэрэр.

Ежь Хъызыр зэриIоу, чыжьэу тызэ­кIэIэбэжьмэ, а лъэхъаным къыхиубытэгъэ шъэожъые пстэумэ афэдэу, летчик хъунэу фэягъ. Теуцожь районым ит къуаджэу Джэджэхьаблэ иеджапIэ къызеухым классым щыдеджэгъэ кIэлиплIымэ ежь ятфэу къалэу Ростов-на-Дону летчик сэнэхьат зыщызэрагъэгъотырэ еджапIэм чIэхьанхэу кIогъагъэх. А лъэхъаным комсомолым путевкэхэр къытыщтыгъэх. Ащ фэдэ тхылъи аIыгъыгъ.

ЯцIыкIугъом къыщыублагъэу спортым лъэшэу пылъыгъэу, гъэхъагъэхэри щызышIыгъэ кIалэхэм япсауныгъэ пыч иIэнэу зыпарэкIи ашъхьэ къимыхьагъэми, летчик ухъуным ищыкIагъэм тетэу бэдзэ цэкъа­пIэ ямыIэу къычIэкIыгъэп, нэбгыритфым язи чIэмыхьэу къагъэзэжьыгъагъ.

Хъызыр лъэшэу зыкIэхъопсыщтыгъэ сэнэхьатым феджэнэу мыхъугъэми ащ ыгу римыгъэгъэкIодэу Краснодар дэт псэолъэшI-монтаж техникумым чIахьи къыухыгъ. ПсэолъэшI сэнэхьатэу ащ щызэригъэгъотыгъэм тищыIэныгъэ зэрэрипхыгъэм зыпарэкIи зэрэкIэмыгъожьыгъэр къеушыхьаты. Уахътэ зытешIэм ар ежь къыдэхъугъэ исэнэхьатэу зэрэщытыр къыгурыIуагъ.

— Къалэу Тольятти апэ сиIофшIэн зыщезгъэжьэгъагъэр, — еIо Хъызыр. — 1974-рэ илъэсыр ары зигугъу сшIырэр. А лъэхъаным сэнэхьат зызэбгъэгъотыкIэ, еджэпIэ ужым IофшIэпIэ чIыпIэ пфэхъу­щтыр хабзэм къыхихыщтыгъ, умыкIони уфитыгъэп. Къыздеджэгъэ Гъыщ Аслъан­рэ сэррэ тагъэкIогъагъ. «Куйбышев монтажспецстрой» зыфиIорэ хъызмэтшIапIэр ары тызIутыгъэр.

Кушъу Руслъан, Шъынэхъо Эльдар ыкIи Нэхэе Азмэт анахьыбэу мы хъызмэтшIапIэм щылажьэхэрэм ащыщых.

IофшIэкIо къызэрыкIоу ригъэжьэгъагъ, етIанэ комсомольскэ ныбжьыкIэ бригадэм ипэщагъ. ИлъэситIурэ ащ зэшъэогъухэр къэтыгъэх. 1978-рэ илъэсым Адыгеим къызагъэзэжьым, псэолъэшI-монтаж Гъэ­IорышIапIэу N-у 55-м, СМУ а лъэхъаным нахьыбэу зэрашIэщтыгъэр, иIофшIэн щыпидзэжьыгъагъ. Ащ ипрорабыгъ, мастерыгъ, участкэм ипэщагъ. Совет хабзэм илъэхъан тыдэкIи щызэлъашIэгъэгъэ хъызмэтшIэпIэшхоу Мыекъуапэ дэтыгъэ­хэм, гущыIэм пае, редукторышI заводым, Фрунзем ыцIэ зыхьыщтыгъэм, «Точрадиомашым», гурыт еджапIэхэм ащыщыбэхэм ягъэуцун иIахь хэлъ.

1980-рэ илъэсхэм акIэм къэралыгъом зэхъокIыныгъэу къыщежьагъэхэм ежь ищыIэныгъи къызэрахъокIыгъагъ. Хъыз­мэт­шIэпIэ пстэумэ афэдэу, ежь зыIу­тыри зызэхэзым, Хъызыр иунэе Iоф мы отрас­лэ дэдэм щыригъэжьэн фаеу хъугъагъ.

1990-рэ илъэсэу ащ къыкIэлъыкIуагъэ­хэр къиныгъэх. IофшIэн ямыIэу, ар щымыIэмэ, унагъор зэрэпIыгъыни уиIэщтэп, охътабэ къыхэкIыгъ. Арэу щытми, ащ къыгъащтэу, ыгу кIодэу, псэолъэшIын Iофыр чIидзыжьынэу зыпарэкIи ыгу къи­хьагъэп. Рихьыжьэгъэ Iофыр ищыкIагъэм нигъэсын, теубытагъэ хэлъэу мурадэу ыгъэнэфагъэм екIолIэн шэн пытэу иIэр къытекIуагъ.

Ащ фэдэ чIыпIэ къин горэм емыжэгъахэу, ошIэ-дэмышIэу Краснодар краим истаницэу Воронежскэм унэе псэупIэхэр щашIынхэу хъугъагъ. Къат тIурытIоу зэтетхэу унэ 13 щагъэуцугъагъ… Нэужым ахэм фэтэрыбэу зэхэт унабэ, унэе псэупIабэ, социальнэ ыкIи спорт псэолъэ зэфэшъхьафхэр, еджапIэхэр, кIэлэцIыкIу IыгъыпIэхэр къакIэлъыкIуагъэх. Адыгеим имызакъоу, Краснодар краими Мыгу Хъызыр ихъызмэтшIапIэ ыгъэуцугъэ псэ­уалъэхэр арытых.

Чэчэн Республикэми Iоф щашIэнэу хъугъагъ. Ащыгъум «Адыгпромстрой» зыфиIорэ трестым ежь иунэе хъызмэтшIапIэ хахьэщтыгъ. 1990-рэ илъэсхэм агузэгум ащ зэо-зэпэуцужьэу щыкIуа­гъэм зэхигъэтэкъогъэ унэхэм язэтегъэуцожьын хэлэжьэгъагъэх.

Илъэс 35-рэ мэхъу апэрэ унэе хъызмэтшIапIэр зигъэ­псыгъагъэр. Непэ хъызмэтшIэпIитIу, «Новое строительство» ыкIи «Оксиген» зыфи­Iохэрэр, Хъызыррэ икIалэ­хэмрэ агъэIорышIэ. Шъэуищ ишъхьэгъусэрэ ежьыррэ зэдапIугъ, ахэм къакIэхъухьажьыгъэхэу къорэлъфибл иI. Непэ ежь къыготхэр кIэлэ нахьы­жъэу Муратрэ анахьыкIэ Айдэмыррэ.

Мурат ицIыкIугъом къыщыублагъэу ятэ игъогу техьанэу ыгу илъыгъ ыкIи зыпарэкIи кIэгъожьыгъэп. Мыекъуапэ гурыт еджапIэр къызщеухым, Пшызэ къэралыгъо университетым псэолъэшI сэнэхьатыр щызэригъэгъотыгъ, илъэс 15 хъугъэшъ ятэ готэу Iоф ешIэ.

КIэлэ гурытым, Артур, нэмыкI шъыпкъ лъэныкъоу къы­хихыгъэр. Ащ юридическэ сэнэхьат зэригъэгъотыгъ, непэ Ивановскэ хэкум ипрокурор шъхьаI.

АнахьыкIэу Айдэмыр Адыгеим имызакъоу, Темыр Кавказым зэрэщытэу щызэлъашIэрэ орэдыIу, зэкIэми шIу алъэгъугъэ орэдэу «Нэ шIуцIэ­хэр» зыфиIорэр ары къэзы­Iорэр. ГИТИС-м апэрэ сэнэхьатыр щызэригъэгъотыгъ. Ащ фэдэ сэнаущыгъэ хэлъ нахь мышIэми, орэд къэIоныр мылъку къэкIуапIэ ышIынэу, ищыIэныгъэ ащ рипхынэу ыгу къыриIуагъэп. Сыд фэдэрэ лъэныкъомкIи ищысэтехыпIэ ятэ зыпылъ Iофыр ежьыри къызэрэпэбла­гъэр къызыгурэIом, псэолъэшI сэнэхьатыр зэригъэгъотыжьыгъ. Илъэсищ хъугъэу ятэрэ ышнахьыжърэ Iоф адешIэ.

Мурат псэолъэшIыным куоу хэгъозагъ. Айдэмыри охътэ кIэкIым IофшIэныр къы­IэкIэхьагъ. Хъызыр ахэм язакъоу бизнесыр къалъэхинэми зэрэхагъэхъощтым, илъэсыбэхэм ежьым шапхъэхэм ашIомыкIэу, цIыфэу чIэсхэр ыгъэразэхэу унэхэр зэришIыгъэхэм зэрэтемыкIыщтхэм ицыхьэ телъ. Лъэхъаным кIэу къыздихьы­хэрэр агъэфедэным ахэр нахь зэрэфэкъу­лайхэр къыхегъэщы. Зыпари ымышIэу зэрэщымысышъущтыр ары зэкIэкIожьынышъ, унэм итIысхьажьынэу «къыфэзымыдэрэр».

Ежь иIуакIэу, зэгорэм Мурат IэпыIэгъу къыфэхъущтыгъ, джы ежь икIалэхэм яIэпыIэгъу, яупчIэжьэгъу. Непэ зэ Iоф­шIапIэм къычIэмыхьэу, иIофшIэгъухэм, ары ежь зэрилъытэрэр, къахэмыхьэмэ ыгу разэ хъурэп.

— ИлъэсипшI пчъагъэ хъугъэу къызготэу, цыхьэ къысфэзышIэу къыздэлажьэхэрэм аукъодыеу сахэкIыжьышъущтэп, ахэр сиятIонэрэ унагъоу сэлъытэх, — къыхегъэщы ащ.

— IофшIапIэм ущыгубжыгъэу, пхъа­шэу ущыгущыIэу къыхэкIа? — теуп­чIыгъ Хъызыр.

— Сымыгубжы хъуна, сымакъэ Iэтыгъэу, ары пакIошъ, сыкуоуи бэрэ къы­хэ­кIыгъ, «уIусэгъэкIы» ясIоуи мызэу— мытIоу хъугъэ, ау псынкIэу ар зыте­кIыхэрэм сащыщ, — мэщхы Хъызыр. — СакIыб къызызгъазэкIэ, сымакъэ къызэрэсIэтыгъэм сыкIэгъожьы, Iузгъэ­кIынэу зэсIуагъэми сыгу егъужьы.

Мы хъызмэтшIапIэм цIыфхэр бэрэ зэрэIумыкIыжьхэрэм ар изы ушъхьагъу. Нэбгырэ 60-м ехъу Iут. Ахэм анахьыбэм илъэси 10 — 20-м къыщыкIэрэп Iоф зыщашIэрэр. Ащ къеушыхьаты сыд фэдизэу япащэ атепхъэшыхьагъэми, зэфагъэ хэлъэу, цIыфхэм шъхьэкIэфэныгъэ афыриIэу, яIофшIэн уасэ фишIызэ зэрэзэрищэхэрэр, лэжьапкIэ мыдэеу зэраритырэр.

— Исэнэхьат хэшIыкI ин фызиIэ спе­циалист дэгъухэр, ыгу етыгъэу ипшъэ­рылъхэр зыгъэцэкIэрэ цIыфхэр джы макIэх. Ащ фэдэ уапэ къэкIыгъэмэ уасэ фэпшIын фае. Непэ псэолъэшIыным щылэжьэщтхэр зэрэгъотыгъуаехэм фэдэу тапэкIи щытыщтмэ, мы отраслэм чIэнагъэ ышIынкIэ щынагъо. Ащи удегупшысэн фае, — еIо Хъызыр.

Мы уахътэм фэтэрыбэу зэхэт унэхэм яшIын анахьэу зыпылъхэр. Мыекъуап ахэр зыщагъэуцухэрэр. «Фыщт» зыфаусыгъэ псэупIэ комплексым изы унэу фэтэр 218-рэ зыхэтыр аухыгъ, ащ фэдизхэу джыри унитIу къыгуагъэуцонэу проектхэр агъэхьазырых. Ащ нэмыкIэуи къэлэ гупчэм «Сердце столицы» ыцIэу псэупIэ комплекс щырагъэжьагъ. Ащ хэхьэрэ унэу къат 16-у зэтетыр гъунэм рафылIагъ.

— ПсэолъэшIыным тиреспубликэ зыщеушъомбгъу. Лъэшэу сигуапэ лъэхъаным диштэу гъэпсыгъэ унэ дахэхэр бэу Адыгеим икъэлэ шъхьаIэ къызэрэдэтаджэхэрэр. Ахэм тыкъагъэдахэ, цIыфхэм ящыIакIэ нахьышIу хъуным фэIорышIэх. Арышъ, псэолъэшIым и Мафэу къэблэгъагъэм пай зэкIэ мы лъэныкъом щылажьэхэрэм хэхъоныгъэхэр ашIызэ уахътэм дэкIошъунхэу, яIоф къызэтемыуцонэу сафэлъаIо, ямэфэкIкIэ сафэгушIо, — къыIуагъ Хъызыр тизэдэгущыIэгъу икIэухым.

ПсэолъэшI унагъом игъэпсакIу, ипащ Мыгу Хъызыр. ИкIалэхэм ямызакъоу, мы лъэныкъом апэрэ лъэбэкъухэр щызышIыгъабэхэмкIи щысэтехыпIэу ар щыт. Хъулъ­фыгъэм унэ ышIын, кIалэ ыпIун, чъыг ыгъэтIысхьан фае аIо. Унэу ищыIэныгъэ щишIыгъэр пшIы пчъагъэхэмкIэ къэплъытэщт, шэн-хэбзэ дахэхэр зыхилъхьэгъэ кIэлищ ыпIугъ, къиныгъо пстэур къызэпичызэ, исэнэхьат фэшъыпкъэу ащ илъэгапIэхэм зэранэсыгъэр чъыг лъэпсэ инэу ыгъэтIысхьагъэу плъытэн плъэ— кIыщт.

Илъэсыбэрэ джыри ныбжьыкIэхэм яупчIэжьэгъоу ашъхьагъ итынэу, икIалэхэми ежьыри ягухэлъхэр къадэхъунхэу тэри тафэлъаIо!

ХЪУТ Нэфсэт.

Сурэтхэр: Мыгухэм яхъарзынэщ, Iэшъынэ Аслъан.