ТичIыгулэжьхэр чылапхъэ щыкIэщтхэп

IэкIыбым лэжьыгъэ чылэпхъакIэхэр къыщызыгъэкIыхэрэм къазэращащэфыщт шапхъэхэр Урысыем ыгъэпхъэ­шагъэх. УФ-м и Правительствэ и Тхьаматэу Михаил Мишустиныр унашъом кIэтхагъ, Iоныгъо мазэм и 1-м зэхъокIыныгъэхэм кIуа­чIэ яIэ хъущт.

Сурэтыр:ЗэIухыгъэ къэбарлъыгъэIэс амалхэр.

УФ-м мэкъумэщ хъызмэтымкIэ и Министерствэ къызэритыгъэмкIэ, культурэ шъхьаIэхэм, нахьыбэу къагъэкIыхэрэм ячылэпхъакIэхэм якъыхэхын ыкIи якъэгъэкIын нахь зиушъомбгъуным, чIыгулэжьхэм яIофшIэн IэкIыбым къыращырэ чылапхъэхэм лъэшэу зэрепхыгъагъэм къыщагъэкIэнышъ, халъхьащтыр тикъэралыгъо щащэфын амал ятыгъэным афэшI шапхъэхэр къаугупшысыгъэх.

Санкциеу Урысыем имыныбджэгъу къэралыгъохэм къыпагъохыгъэхэм апкъ къикIыкIэ чылапхъэхэр IэкIыбым къыращыныр илъэс заулэ хъугъэу къэхьы­лъагъ. Ащ фэшI шэпхъакIэхэр хэхъожьхэмэ, Адыгеим имэкъумэщ хъызмэт щылажьэхэрэм хэкIыпIэ афэхъущтым, непэ халъхьащтыр къыздахырэм тыкIэупчIагъ.

АР-м мэкъумэщ хъызмэтымкIэ и Министерствэ иотделэу къэкIыхэрэм афэгъэзагъэм къызэрэщытаIуагъэмкIэ, тичIы­гулэжьхэм тихэгъэгу къыщаугупшысы­гъэу, къыщагъэкIырэ хьэ ыкIи коц чылапхъэхэр илъэс пчъагъэ хъугъэу агъэфедэх. Анахьыбэр тигъунэгъу Краснодар краим къыращы. Лэжьыгъэ чылэпхъакIэхэм апылъ Гупчэу П.П. Лукьяненкэм ыцIэ зыхьырэм, «Кубань-зерно» зыфиIорэ хъызмэтшIапIэм зэпхыныгъэ адыряIэу, ахэм яшIэныгъэлэжьхэр упчIэжьэгъу ашIыхэзэ ячIыгу къекIущтыр, ом изэхъо­кIыныгъэхэм адэзыштэщтыр къыхахы, нэмыкI компаниеу мы лъэныкъом фэгъэ­загъэхэм къащащэфэуи мэхъу.

Непэ чIыгулэжь пэпчъ хьэсэ шъхьаIэу лэжьыгъэр къызтырихырэм нэмыкIэу, ушэтыпIэу хьасэхэр иIэх. Чылапхъэ зыхахыщтыр зигугъу къэтшIыгъэ гупчэхэм, институтхэм къащащэфышъ, ахэм атырапхъэ, къарахыжьыгъэр ары къыкIэлъы­кIорэ гъэм халъхьэрэр. Министерствэм къызэрэщаIуагъэмкIэ, арэущтэу илъэсыбэ хъугъэ Iоф зашIэрэр.

Дагъэ къэзытырэ культурэхэр, гущыIэм пае, тыгъэгъазэр, рапсыр ары IэкIыбым къыращыщтыгъэхэр. Аужырэ илъэсхэм ар къин зэрэхъугъэр тичIыгулэжьхэм къаIо, арэу щытми, мыгъи ахэм афэдэ чылапхъэхэр зыгъэфедагъэхэр ахэтых. ТызэрэщагъэгъозагъэмкIэ, гъэрекIо IэпэчIэгъанэу къащэфыхи гъэтIылъыпIэхэм ащаIыгъыгъэхэу мыгъэ халъхьагъэх. ШIыкIэ зэфэшъхьафхэр, гущыIэм пае, «параллельный импорт» зыфаIорэр ыгъэ­федэзэ IэкIыбым къызэпырызыщыгъэхэри ахэтых. Ау шапхъэхэр Урысыем зэригъэпхъэшагъэхэр къыдалъытэзэ, къэ­кIорэ илъэсым тихэгъэгу къыщагъэкIыгъэ чылапхъэхэр агъэфедэнхэм чIыгулэжьхэр фэхьазырых.

— Дагъэ къэзытырэ лэжьыгъэхэм апылъэу Краснодар ушэтыпIэ институт дэт. Ащ тыгъэгъазэм, соем, рапсым ячылэпхъакIэхэр къыщагъэкIых. НэмыкI фирмэхэри щыIэх, тигъунэгъухэми, Ростов хэкуми арытых. Ахэм тичIыгуи, тичIыопси къякIущт лъэпкъхэр, гибридхэр къагъэ­кIынхэ алъэкIы. Арышъ, тичIыгулэжьхэр чылапхъэ щыкIэщтхэп. Тэри тихэгъэгу къыщагъэкIыгъэхэр нахь къызIэкIэгъэхьэгъошIу афэхъунхэм ыуж титыщт, — къы­щаIуагъ АР-м мэкъу-мэщымкIэ и Министерствэ.

Район администрациехэм мэкъумэщ хъызмэтымкIэ яотделхэм япащэу гущыIэгъу тызфэхъугъэхэм къызэрэтаIуагъэмкIэ, Урысыем къыщаугупшысыгъэ ыкIи къыщагъэкIыгъэ чылэпхъакIэ е гибрид нэмыкI хэзымылъхьэрэ чIыгулэжьхэри ахэтых. ГущыIэм пае, Шэуджэн районым дагъэ къэзытырэ лэжьыгъэхэм апылъэу Краснодар дэт ушэтыпIэ институтым ичылапхъэхэм ащыщхэр гъэрекIо щыхалъхьагъэх. Ащ иадминистрацие мэкъу­мэщ хъызмэтымкIэ ыкIи гъомылапхъэ­хэмкIэ иотдел ипащэ къызэриIуагъэмкIэ, лэжьыгъэ дэгъуи къырахыгъ. Мыгъэ мы районым чылапхъэу щагъэфедагъэм ипроцент 30 — 40 Iэпэ-цыпэр ащ фэд.

Урысыем чылапхъэхэмкIэ ибэдзэршIыпIэ пэрытныгъэр щызыIыгъ компаниехэм ащыщэу «Щелково Агрохим» зыфиIорэр тыгъэгъэзэ чылэпхъакIэхэм яселекцие пылъыщт Гупчэ Урысыем и Къыблэ шъолъыр щигъэпсынэу ыуж ихьагъ. Мы уахътэм ащ ипроект егъэхьазыры, 2023-рэ илъэсым аухыщтэу, 2030-рэ илъэсым нэс тыгъэгъазэм иушэтыпIэ хьасэу яIэр мин 15-м нагъэсыщтэу ары ипащэхэм къызэраIорэр.

Дагъэ къэзытырэ культурэхэм ячылапхъэхэм апылъхэм ащ фэдэу джыри зы Гупчэ къахахъомэ, IэкIыбым къырамыщэу, мыщ къыщагъэкIыгъэхэр мэкъумэщышIэхэм агъэфедэнхэм къыфэкIогъошIу зэрафэхъущтыр нафэ.

— Тызщыгугъырэр къэралыгъом ипащэхэм лэжьыгъэ чылэпхъэ селекцием зырагъэушъомбгъуным ыуж зэрихьагъэхэр ары. Урысыем амалышхохэр иIэх, тишIэныгъэлэжьхэм чылэпхъакIэ пае тыкъызэрамыгъэнэщтым тицыхьэ телъ, — къытаIуагъ тичIыгулэжьхэм.

ХЪУТ Нэфсэт.