Хэкурысыр ХэхэсымкIэ… Щрагъаджэу!

Токъмакъ Айдын: «ЩIыналъэм икъухьауэ щы­псэу ди лъэпкъэгъухэр, я Iэ къызэри­хьэкIэ я бзэр, я хабзэр яхъу­мэну яужь итхэщ. Дэ, Тыркум щыпсэу адыгэхэри, бзэр, хабзэр тхъумэжыфын папщIэ долъэпIастхъэ. Унагъуэ кIуэцIым щы­зетхьэ адыгэбзэ псалъэ мащIэм, дызыхэс лъэпкъым и бзэр хэзырыхьауэ, бзэ дыркъуэ хъуауэ зыдохьэ. Ди бзэмкIэ еджэкIэ-тхэкIэ зыщIэр мащIэ дыдэщ. Ди бзэмкIэ еджэным, тхэным хуэгъэса, егъэджакIуи, еджакIуи диIакъым. Езыр-езыру хэкум къикIауэ къыIэщIыхьа «Букуар», «Анэдэлъхубзэ» хуэдэ щIэдзапIэ тхылъ тIэкIу еджэфу щIэзыдзахэм хэкум къикIа газет, журнал, тхылъ хуэдэу зы тхыгъэ пычыгъуэ сыт къыIэщIыхьами еджэурэ, еджэным хуэмыIэзэми, еджэф хъуащ. Литературэм (Iэдэбият) нэсыфакъым. Литературэм и бзэм нэсыфын папщIэ, абы и щIэныгъэмкIэ гъэсэн хуейт. Литературэ бзэм щIэныгъэкIэ хуагъэсэныр, и гъэсапIэр университетым и факультетхэращ.


Тырку къэралыгъуэм факультет дэнэ къэна, щыпэ щIэдзэ, курыт еджапIэ хуэдэ еджапIэ иджырикъэс диIакъым. Езыгъэ­джэни диIакъым… Ауэ илъэс зыхыбл ипэ Адыгэ Хасэ Тхьэмадэхэм, зи псалъэ пхыкI ди нэхъыжьхэм, Тырку Хасэшхуэм хаха лIыкIуэхэм (Адыгэ парламентхэм) я фIыгъэкIэ Тырку къыралыгъуэм гурыIуэу «Адыгэбзэ, бзэ къудамэ»р Iурагъэхащ.

Зыр Дузджэ Къалэм; «Дузджэ Университетым», Адрейр Къайсэри къалэм дэт «Ерджиес Универсытетым» факультетхэм щыIуахащ. Дузджэ университетым епха факультетым адыгэбзэм и псэлъафэ щIыкIэу (диалект) «кIахыбзэкIэ», Эрджиес университет факультетми «къэ­бэрдеибзэкIэ» адыгэбзэ, и щIэнхабзэм (культурэ) щрагъа­джэ.

Дузджэ университетым щыIэ ди егъэджа­кIуэхэр:

* Профессор ХьэкIэмыз Мирэ
* Доцент Щхьэмахуэ Суснииэ
* Доцент Дол Рузанэ
* Доцент Унэрокъуэ Мирэ

Къайсэри Эрджиес университетым и факультетми, адыгэбзэрэ и щIэнхабзэ къудамэм щезыгъаджэхэр:

* Доктор Ариф Йылдырым (къудамэ тхьэмадэ)
* Профессор Иуан Зэуал
* Доцент Озден Иринэ
* Доктор Пащты Мадинэ
* Доктор Къумыкъу Маринэ

Ди бзэ къудамэр щызэIуахам щыгъуэ щIэзыдза еджакIуэхэм яухри, зэраухар зыгъэлъагъуэ щыхьэт тхылъхэри (диплом) яIэрыхьащ. КъыкIэлъыкIуэ еджа­кIуэхэри зыпымычу щоджэхэ.

Хэкум къытхуикIыу ди бзэри хъумэным хуегъэзэкIауэ, бзэмкIэ гъэсэн лэжьыгъэм теухуауэ, я гурылъхэм щыгъуазэ дыхъуну ди егъэджакIуэхэми упщIэ яхуэт­шиящ».
ЕгъэджакIуэхэм я нэ­хъыщхьэ профессор Иуан Зэуал хуегъэзэкIа упIщIэм къытхужи­Iахэр:

«Эрджиес университетым деж адыгэбзэмрэ культурэмрэкIэ къудамэ къызэIуахам дыщы­лэжьэну 2018 гъэм и щIышылэ мазэм Къайсэр къалэм дыкъэ­кIуащ. Ауэ адыгэбзэм хуеджэну студентхэр къыщекIуэлIэну лъэ­хъэнэм иджыри илъэс ныкъуэ иIэт. Дэ ди къалэныр а лъэхъэ­нэм ехъулIэу студентхэм яджыну дерсхэр гъэбелджылыныр, а дерсхэр гъэхьэзырыныр арат. Абы къыдэкIуэу урысыбзэ зыщрагъэдж къудамэм дыщылэжьащ. Ар къытщхьэпащ егъэджэныгъэ Iуэхум и екIуэкIыкIэр Тыркуейм деж зэрыщытыр къэтщIэнымкIэ.

Дерсхэр зэхуэдгуэша нэужькIэ, щхьэж къылъысахэр дгъэ­хьэзырыным иужь дихьащ. Япэ­рей илъэсым, дауикI, гугъу демыхьу хъуакъым, сыт щхьэкIэ жыпIэмэ еджакIуэ къэкIуахэм адыгэбзэр зэращIэ мардэр зэхуэдэтэкъым: хэти фIы дыдэу ищIэт, хэти нэхъ мащIэу, зымы­щIэххи яхэтт. Абы тегъэпсыхьауэ ди лэжьыгъэри зэтедухуащ.

Сэ изогъэджыр адыгэбзэм и грамматикэр, синтаксисыр, абы къинэмыщIауэ, адыгэм и тхыдэр, Кавказым и тхыдэр. Нэхъыбэу къэзгъэсэбэпыр адыгэ бзэщIэныгъэм щызэфIэува академие тхыгъэхэр тегъэщIапIэ сщIурэ сэ зэхэзгъэува дерсхэрщ. Илъэс къэскIэ Iуэхум нэхъ дыхэгъуа­зэурэ екIуэкIащ. 2022 гъэм лисансым къыщIэдгъэкIа япэрей еджакIуэхэм я адыгэбзэм зэрызиужьам, щIэныгъэ къагъэлъэгъуахэм гугъапIэ къыдатащ адыгэбзэр джыным и Iуэхур Тыркуейм деж лъэ быдэкIэ щыувауэ».

Ди бзэ егъэджакIуэ, доцент доктор Къущхьэ (Иншиева) Ирина ди упщIэхэм пэкIуэу къытхуитхахэр:

«Дэ ди студентхэр зэхэтщ: 1) бзэр зыщlэ, тхэф, еджэф, тхылъхэр, статьяхэр ятхыу; 2) бзэр зымыщlэ, ауэ къызыгурыlуэ; 3) бзэр зеи зыхэзымыхахэр. Нэхъыбэм бзэр ящlэ­къым, кириллыр яцlыхуркъым. Адыгэбзэр хамэ къэралыбзэу щедгъаджэкlэ алыфбейм щыщlэдзауэ идогъаджэ. Бзэм и статусым елъытауэ ди программэм къыхыхьащ мы дисциплинхэр: еджэныгъэ, тхыгъэ, псэлъэ­нымрэ едэlуэнымрэ.

Методикэ и лъэныкъуэкlэ апхуэдэу зэхэт гупым удэлэжьэныр гугъущ. Индивидуальнэ бгъэдыхьэкlэ уимыlэмэ, лэжьыгъэм студентхэр дебгъэхьэхыфыркъым. Гуп зэхуэмыдэм папщlэ лэжьыгъэ зэмылlэужьыгъуэ зэбгъэпэщын хуейщ, псоми яхузэфlэкl гуащlэр халъхьэфын хуэдэу. А бгъэдыхьэкlэм зэ­реджэр дифференцированнэщ. Пэжщ, абы зэман куэд егъэджа­кlуэм трегъэкlуадэ дерсыр щигъэхьэзырым деж, ауэ дерсыр нэхъ тыншу, псори лажьэу, зыри мызэшу йокlуэкl. Дэ къыдогъэсэбэп ролкlэ джэгукlэхэр. Бзэр зыщlэм къалэн щхьэхуэхэр худогъэув. Абы и пщэ къыдохуэ тэрмэшыну, щыуагъэхэр зэригъэзэхуэжыну, гуп лэжьыгъэр къипщытэну, нэгъуэщlхэри.

Къэбэрдеибзэр хамэ къэрал университетым ипэкlэ зеи ирагъаджэу зэрыщымытам къы­хэкlыу, дауи тхылъ дыхуэны­къуэщ. Къэбэрдеибзэр хасэхэм зэрырагъаджэ тхылъ щыlэхэр псори анализ тщlащ, хэт и лэжьыгъэ пашэри щlэгъэкъуэн тщlащ. Къэбэрдейм щатха зэрагъаджэ тхылъхэр ди дэlэпыкъуэгъущ. Къыздэлажьэ Маринэ хъуэжэрэ сэрэ акъыл зэхэдзэ­кlэрэ тхылъ lэрытх зэдгъэпэщащ. Ди тхылъыр программэ дызэрылажьэм тетщ. Короновирусым ди lуэху куэд зэблигъэуащ. Ауэ зы лъэныкъуэкlи ар сэбэп хъуащ. Интернет технологиехэм нэхъыбэу зеттащ. Ари нэхъ куууэ зэдгъэщlащ. Гъащlэр апхуэдэщ: упсэухукlэ уеджэнущ. Кlыщокъуэ Алий итхауэ щытащ: Щlэныгъэ зэгъэщlэныр псы­къуий мастэкlэ къэптlыным хуэдэщ.

Интерактивнэ технологиехэр япэми къэдгъэсэбэпу щытащ, ауэ иджы дистанционнэ программэщlэхэр зэдгъэщlащ, абыхэм я интерактивнэ дос­кахэр догъэшэрыуэф, студентхэми ахэр зырагъэцlыхуащ. Зи гугъу сщlы технологиехэр лэжьыгъэшхуэщ, зэманыщlэм и жьы къыщlихуащ. Ахэри тлъэ­кlын хуейщ дяпэкlэ. Мис иджы щlы сысам къыхэкlыу аргуэру онлайну деджэн хуей хъуащ. Псоми къагурыlуэу къыщlэкlынщ, абы дидактическэ материалхэри хуэхьэзыру зэрыщытын хуейр.

Мы лэжьыгъэр дэ къыщыхэтхакlэ, гугъуехьхэми дыпэлъэщын хуейщ. Абыкlэ сэ хуабжьу сэбэп къысхуохъу си студентхэр. Алыхьым фыщlэшхуэ хузощl, хамэщl сыщыlэми, цlыху сызыхуэзэхэр псори зэрыцlыхуфlымкlэ. Сэ ди студентхэм ядэслъа­гъур: цlыхугъэ, гуапагъэ, бзэ lэфlагъэ, гъэсэныгъэ, хуитыныгъэ, зэlухахэщ. Зэрыжысlащи, дэ адыги тыркуи идогъаджэ. Цlыхугъэр дэни щыцlыхугъэщ. Ауэ адыгэхэр зы зыщlу, лъым хэлъу гу зылъыстэр, нэхъыжьым пщlэ хуэщlынырщ, щlэныгъэм хуэпабгъэу зэрыщытырщ, адыгэгу язэрыкlуэцlылъырщ. Лъэпкъ зэхэщlыкlыр дэтхэнэми дызо­лъагъу.

Мы дызыхэт гъатхапэ мазэм и 14-м — адыгэбзэ тхыбзэм и махуэм хуэзэу ди бзэгъу, ди лъэпкъэгъухэм ди бзэм фрипсалъэу, фритхэу зефхьэу гъащIэ кIыхь игъуэтыну зы лъэIу хъуэ­хъукIэ дынывохъуэхъухэ…

Бзэр зепхьэмэ гъащIэ егъуэт! Зомыхьэмэ хокIуэдэж! Ари уэ уи Iэ илъщ! Адыгэ!